ارسال به دوستان
کد خبر : 72770

اعتقاد به منجی، بر اساس «ضمیر ناخودآگاه جمعی» یونگ؛ با بررسی اسطورۀ کهن سیمرغ و تبیین اسطورۀ مدرن بشقاب پرنده

قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این وب سایت است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد. مقاله حاضر در فصل نامه علمی _ پژوهشی مشرق موعود سال پنجم، شماره 17، بهار 1390منتشر گردیده است. اعتقاد به منجی، بر اساس «ضمیر ناخودآگاه جمعی» یونگ؛ با بررسی اسطورۀ کهن سیمرغ و تبیین اسطورۀ مدرن بشقاب پرنده دکتر سیدرضی موسوی گیلانی استادیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه هنر دانشگاه ادیان و مؤسسه آینده روشن مریم مولوی دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه هنر دانشگاه علامه طباطبایی چکیده این نوشتار، «اعتقاد به منجی» را با بررسی سیر تحولی اسطورۀ کهن سیمرغ (منجی) در مشرق زمین (ایران) و پیوند آن را با اسطورۀ مدرن بشقاب پرنده (منجی) در مغرب زمین (ایالات متحدۀ امریکا) به واسطۀ مفهوم ناخودآگاه جمعی یونگ و در قالب کهن الگوی رستگاری تبیین می کند. در بخش نخست، ابتدا به بررسی بحث ناخودآگاه جمعی، مفاهیم اسطوره، کهن الگو و غریزه از دیدگاه یونگ پرداخته و سپس در بخش دوم، به بررسی پیشینۀ اسطورۀ کهن سیمرغ و سیر تحولات آن در ایران می پردازیم و ارتباط آن را با ناخودآگاه جمعی بر مبنای روان شناسی تحلیلی یونگ بیان می داریم. سومین بخش این نوشتار دربارۀ پرداخت به اسطورۀ مدرن بشقاب پرنده به واسطۀ دیدگاه یونگی و تبیین آن با مفهوم ناخودآگاه جمعی است و در پایان، نحوۀ پیوند اسطورۀ کهن سیمرغ و اسطورۀ مدرن بشقاب پرنده را با بیان برخی اشتراکات و تعریف ناخودآگاه جمعی یونگ برای نیل به رستگاری در قالب اعتقاد به منجی بیان خواهیم نمود.

قابل توجه کاربران محترم؛ به اطلاع میرساند مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این وب سایت است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد. مقاله حاضر در فصل نامه علمی _ پژوهشی مشرق موعود سال پنجم، شماره 17، بهار 1390منتشر گردیده است.

 

اعتقاد به منجی، بر اساس «ضمیر ناخودآگاه جمعی» یونگ؛
با بررسی اسطور
ۀ کهن سیمرغ و تبیین اسطورۀ مدرن بشقاب پرنده

دکتر سیدرضی موسوی گیلانی  استادیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه هنر دانشگاه ادیان و مؤسسه آینده روشن
مریم مولوی
 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه هنر دانشگاه علامه طباطبایی

 

چکیده

دکترین مهدویت از کدهای دینی مانند خدا، انتظار، عدالت، جهاد و منجی بهره می گیرد تا در عصر سرمایه داری اطلاعاتی با استفاده از ابزارهای ارتباطی و رسانه های جدید از آموزه های اصیل الهی پاسداری نماید. برساخت رسانه ای از مهدویت در صورتی بهینه خواهد بود که محصول دیالکتیک هر سه شیوه تعامل (رودررو، رسانه ای و شبه رسانه ای) باشد. از طرف دیگر این برساخت باید در چرخه انتقال و بازخورد با مخاطبان عام نیز تقویت و اصلاح شود. توجه به سه بحران بازنمایی، بحران ترجمه و تنزل معانی و بحران غلبه پارادایم علایم ظهور بر پارادایم علل ظهور و نیز بازبینی تعاملات و بازخوردها در بستر جغرافیایی باید مورد توجه باشد. راهبردهای رسانه ای بر اساس نقشه فرهنگی مهدویت شامل راهبرد موجی، راهبرد گلوله برفی و راهبرد ترکیبی است. شناسایی پتانسیل های کشورهای شیعه در اشاعه جغرافیایی مهدویت گامی اساسی در راهبردهای رسانه ای است. مهدویت برای رسانه ای شدن ضرورت دارد که عناصرجغرافیای زبان، ابزارها و نهادهای رسانه ای، مخاطب گزینی رسانه ای و محصولات رسانه ای را فراهم نماید. برای مقابله با مهدویت ستیزی رسانه ای باید چهار مرحله چرخه ای رصد، نقد، پاسخ و بازتاب را طی نمود.

واژگان کلیدی

جغرافیای مهدویت، رسانه، راهبرد ها، تعامل رسانه ای، برساخت رسانه ای.

مقدمه

اطلاعات همواره و در همه اعصار و جوامع بشری یکی از حیاتی ترین عناصر زندگی اجتماعی بوده است. وجود جریان اطلاعات نه تنها درون تمامی فرهنگ ها و اجتماعات، بلکه در مورد جوامع معاصر نیز بهره مندی از اطلاعات جهانی، امری اجتناب ناپذیر است. (محسنی،1380: 30) در عصر اطلاع رسانی، برتری در عرصه اعمال سلطه بر جهان، در پرتو تسلط بر تکنولوژی نوین ارتباطات تعیین می شود. (وبستر، 1383: 59)

در دهه های اخیر، رشد رسانه ها بسیار چشمگیر بوده است. پائول ویریلیو (Paul Virilio)
در کتاب
بعد فراموش شده (LostDimension) مطرح می کند که چگونه زمان بر مکان و غیرماده بر ماده غالب شده و مرزهای فیزیکی به واسطه ارتباطات سریع شکسته شده است. (Ritzer, 2008: 631) تلویزیون در ده های اخیر از رسانه ای با چهار انتخاب برای بیننده در بسیاری از نقاط، به رسانه ای با بیش از پنجاه انتخاب تغییر کرده است. استفاده از ماهواره ها برای پخش برنامه های تلویزیونی تحول عظیمی در تولید و پخش برنامه ها در سطح وسیع ایجاد کرده است. عدم امکان کنترل امواج ماهواره ای باعث شده که حجم وسیعی از برنامه های برون مرزی به فضای فکری جامعه وارد شده و بر ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی تاثیر گذارد. تحولات عظیم در فنون اطلاعاتی و ارتباطی و شکل گیری یک نظام ارتباطی جدید مبتنی بر زبان همگانی دیجیتالی، بنیاد مادی جامعه را چنان دگرگون کرده است که هیچ گونه انزواگزینی و کناره گیری را برنمی تابد و حتی دورافتاده ترین و سنتی ترین جوامع نیز از بستن مرزهای خود به روی جریان ها و شبکه های جهانی ناتوان هستند. (گل محمدی، 1381) بر این اساس مطالعه و کنترل نقش رسانه ها در زندگی اجتماعی و فردی همیشه مورد توجه بوده است. هال مدعی است که مطالعه رسانه فرآیندی سه وجهی است. ابتدا رسانه را بر اساس معانی مورد نظر تولیدکننده بررسی می کنیم. این معانی قابل تقلیل به ارزش ها و باورهای مجزا و منفصل نیستند، بلکه به شکل کدهای فرهنگی تنظیم شده اند. معمولاً دوگانه انگاری هایی همچون اکثریت/ اقلیت، بهنجار/ نابهنجار، اخلاقی/ فاسد، بالغ/ نابالغ، سالم/ بیمار به متون رسانه ای ساخت می دهند؛ بدان معنا که رسانه، کاری بیش از انتقال باورها و ارزش ها انجام می دهد. رسانه شیوه های تعریف، دسته بندی و قضاوت افراد و گروه ها را منتقل می کند. این نکته ما را به دومین جنبه مطالعه فرهنگی رسانه می رساند. رسانه انسان ها و گروه ها را بر اساس نژاد، جنسیت، ملیت و سایر مقوله های هویتی دسته بندی می کند و سپس هر گروه را با تقسیم بندی های دوگانه فوق در ارتباط قرار می دهد. رسانه ها کاری بیش از اثرگذاری بر نگرش افراد انجام می دهند. رسانه به نظم نابرابر اجتماعی مشروعیت بخشیده، مرزهای اخلاقی را تعریف می کند و در نتیجه تعیین می کند که چه اعمالی قابل پذيرش، سالم، بهنجار و خوب است. سومین موضوع، مصرف کنندگان متون رسانه ای هستند. معنای متون رسانه ای ثابت یا تک صدایی نیستند. هال با تأکید بر مطالعه مصرف کنندگان رسانه ها، این نکته را روشن می کند که افراد عادی به شکل منفعلانه تحت کنترل رسانه ها نیستند، بلکه متون رسانه ای را فعالانه تفسیر می کنند و گاه حتی به گونه ای که با معنای مورد نظر تولیدکنندگان آن ها مغایرت دارد. رسانه های همگانی و فرهنگ به طور کلی هم محل سلطه و هم محل مقاومتند. (سیدمن، 1388: 182ـ183)

طرح مسئله

کاستلز ظهور جامعه، فرهنگ و اقتصاد جدید را در بارقه انقلاب تکنولوژی
اطلاعاتی که در امریکا در دهه 1980 شروع شده جست وجو می کند. این انقلاب به ظهور آن چه کاستلز آن را سرمایه داری اطلاعاتی (
informational capitalism) و جوامع اطلاعاتی (informational societies) می نامد منجر می شود. او معتقد است در مبارزه با سرمایه داری اطلاعاتی و مشکلات ناشی از آن، امید اصلی به جنبش های اجتماعی است که بر اساس هویت بنیان نهاده شده اند. کاستلز معتقد است جامعه شبکه ای به معنای انتهای سرمایه داری نیست. کاستلز، توسعه شبکه ها، فرهنگ مجازیت واقعی، اطلاعات گرایی و کاربرد آن ها در سرمایه داری اطلاعاتی را مسئله ای بدون چالش در نظر نمی گیرد. افراد و مجموعه هایی در جهت حمایت و دفاع از هویت خویش به مبارزه برمی خیزند. بنابراین، خدا، ملیت، خانواده و ارتباطات، کدهای درونی هستند که مشخص می کنند کدام یک از جنبش های معاصر پیشرفت خواهد نمود.
(
Ritzer, 2008: 568-571)

جنبش های جدید معاصر در مبحث آخرالزمان حساب جداگانه ای باز کرده اند. اکنون فيلم هاي سينمايي و مستند، سايت ها و وبلاگ هاي بسياري درباره آخرالزمان طراحي شده است. براي سال 2011، 45 فيلم سينمايي با مقولات آخرالزماني اکران خواهد شد. آن ها در سبک هاي مختلف آثاري چون «سياره ميمون ها»، «روز استقلال»، «ماتريکس» و... را بدون مستقيم گويي ساخته و به شکلي بسيار ظريف در يک فيلم 120 دقيقه اي، تنها 3 دقيقه به بيان اعتقاداتي چون موعود جلوه دادن امريکا و صهيونيست پرداخته اند. (-news.comresalat 9/12/1389) در این راستا دکترین مهدویت از کدهای دینی مانند خدا، انتظار، عدالت، جهاد و منجی بهره می گیرد تا در عصر سرمایه داری اطلاعاتی از آموزه های اصیل الهی پاسداری نماید. با این همه، مطابق کاستلز که جنبش ها برای موفقیت باید بر پایه اطلاعات و شبکه ها شکل بگیرند (Ritzer, 2008: 570) دکترین مهدویت برای جهانی شدن باید و می تواند از ابزارهای ارتباطی نوین و رسانه های جدید بهره گیرد. در این قالب می توان چندین سؤال اساسی را مطرح نمود:

ـ برای ارتباط بین رسانه ها و دکترین مهدویت، چه مدلی را می توان طراحی نمود؟

ـ راهبردهای اساسی بهره گیری دکترین مهدویت از رسانه های ارتباطی نوین و قدیم بر اساس این مدل چیست؟

ـ بر اساس این مدل، چگونه می توان با آسیب های احتمالی رسانه های معاند با مهدویت مقابله نمود؟

این نوشتار، مي كوشد به این سه سؤال کلیدی پاسخ گوید.

تعریف مفاهیم پایه و اساسی

رسانه های همگانی: رسانه های همگانی (mass media) عبارت از آن وسیله ارتباطی است که مورد توجه جماعت کثیری قرار دارد. (کازنو، 1373: 21) در نظریه های سیبرنتیک رسانه ها را در پنج قسمت رسانه فرستنده، محتوای پیام، گیرنده، وسیله ارتباطی و نتایج پیام دریافت شده مطالعه می کنند. (همان، 12)

تامپسون ـ نظریه پرداز رسانه ـ بین سه نوع تعامل که به واسطه رسانه های ارتباطی ایجاد می شود تمایز قایل می شود: تعامل رودررو، تعامل رسانه ای و تعامل شبه رسانه ای. (تامپسون، 1380)

مدیریت راهبردی: مکاتب مدیریت راهبردی دو دسته کلی اند: دیدگاه تجویزی و دیدگاه توصیفی. (علی احمدی، 1382: 65) بر اساس دیدگاه تجویزی، مدیریت راهبردی عبارت است از طراحی و تنظیم و ارزیابی کلیه اقدامات و عملیاتی که سازمان را قادر می سازد آینده را دقیق تر و روشن تر ترسیم کند. اما بر اساس دیدگاه توصیفی تأکید بر تفکر و اقدام به موقع است، نه داشتن برنامۀ آماده و حجیم راهبرد. بر این اساس مدیریت راهبردی یک فرآیند تصمیم گیری متکی بر آزمایش و تجربه است. (علی احمدی، 1382: 103) دیدگاه ترکیبی با در نظر گرفتن معایب و نارسایی های دیدگاه تجویزی و قابلیت های اجرایی بیش تر دیدگاه توصیفی به وجود می آید. (همو: 109)

برساخت های مهدوی و جایگاه رسانه ها

یکی از رویکردهایی که در راهبردهای رسانه ای مهدویت می توان از آن بهره گرفت رویکرد برساخت گرایی (constructionist perspective) است. بر این اساس، آن چه از مهدویت اصیل و واقعی اقتباس شده و مخاطبان عام از آن بهره می گیرند مسیری مستقیم نیست، بلکه مسیری چندلایه و حتی انعکاسی نیز محسوب می شود. به عبارت دیگر، مخاطبان عام به ندرت این توانایی را دارند که آموزه های مهدویت را از سرچشمه های اصیل آن دریافت کنند، بلکه آن ها این آموزه های را از برساخت های تفسیری و بیش تر برساخت های رسانه ای دریافت می کنند. بر این اساس می توان مدلی را از برساخت های مهدوی ترسیم نمود و جایگاه برساخت های رسانه ای را در میان سایر برساخت ها مشخص نمود.

بر اساس این مدل، برساخت های مهدوی درجاتی دارند. برساخت های درجه بالاتر از درجات پایین تر اخذ می شوند. از اين رو هرگونه اشتباه در برساخت درجه پایین تر در درجات بالاتر منعکس می شوند. بنابراين، نهادهای متناظر با درجات پایین تر باید مسئولیت انعکاس شبهات در آموزه ای مهدوی را بپذیرند و پاسخ گو باشند. برساخت های روایتی منتسب به مهدویت شامل احادیث، ادعیه و روایت ها، منبع و سرچشمه اصلی برساخت های مهدوی هستند. برساخت های تفسیری مهدویت به برساخت هایی اطلاق می شوند که به تفاسیر احادیث و روایت ها و ادعیه مهدوی می پردازند. برساخت های رسانه ای بر اساس دو برساخت دیگر با ترکیب هنرهای تجسمی و گونه های ادبی (مانند شعر، داستان، نمایش نامه...) در قالب های مختلف کتاب، نمایش، فیلم، عکس، برنامه تلویزیونی... ارائه می شود. مخاطبان عام بر اساس برساخت های دیگر به ویژه برساخت رسانه ای، فضای دیالوگ و گفت وگو را به وجود می آورند. این فضای گفت وگوی به تدریج به بخشی از فرهنگ عامه تبدیل شده و جزء ذخایر فرهنگی جامعه می گردد.

از نظر تاریخی نیز دشمنان مهدویت تلاش کرده اند که به شیوه های مختلف در برساخت های مهدوی انحراف ایجاد کنند. تبارشناسی سیاست مهدویت هراسی و مهدویت ستیزی نشان می دهد که دشمنان مهدویت در طول تاریخ از رسانه ها چه تعامل رودررو، چه تعامل رسانه ای و اخیراً شبه تعامل رسانه ای بهره گرفته اند. این مسئله در دوران خلفای عباسی در جهان اسلام و پس از آن در جهان غرب نمودهای رسانه ای مختلفی داشته است. سابقه مهدویت ستیزی در قالب تعامل رودررو به دوره حیات حضرت مهدی برمی گردد. عباسیان برای مخدوش کردن چهره امام، سعی می کردند در جلسات رودررو و در مجالس با طرح مناظرات علمی این مهم را به سرمنزل برسانند.

از دیگر تلاش های آنان، اشاعه جبرگرایی بود که نتیجه فکری آن در مهدویت انتظار منفی است. در عصر کنونی برساخت های رسانه ای جایگاه ویژه ای را در میدان برساخت فرهنگی مهدویت ایفا می کند. به واقع برساخت رسانه ای پلی بین برساخت های تفسیری مراکز علمی ـ پژوهشی (دانشگاه و حوزه) و برساخت های مخاطبان عام محسوب می شود. اگر سازه های این پل، ناکارآمد و ریسمان های این حلقه واسط پوسیده باشد، فرهنگ مهدویت به ملغمه ای ناهمگون و به انحراف کشیده تبدیل خواهد شد و مدعیان دروغین و دشمنان راه را هموار دیده و مسیر مهدویت را به انحراف خواهند کشید. نباید نقش رسانه ها را در انحرافات دوره های پیشین مهدویت انکار نمود. این حلقه واسط که در دوره قاجار در دست انگلیسی ها بود با ضعف حکومت قاجار زمینه انحراف را فراهم نمود و مذهبی کذایی و فرقه هایی انحرافی بابیت و بهايیت متولد گردید. پیامبر دروغین بهايیان از دعاهای ائمه به نفع خویش برساخت و از آموزه های مهدویت سوءاستفاده کرده و دولت وقت انگلیس با حمایت رسانه ای آشکار از او پیامبری ساخت تا مهدویت را به نابودی بکشاند. جالب این است که این موضوع منحصر به ایران نیست، بلکه در کشورهایی مانند پاکستان فرقه هایی مانند فرقه قادیانی و در کشور سودان نیز افرادی مانند فرزین محمد احمد سودانی (خاکسار، 1389: 118) از ابزارهایی رسانه ای کمک گرفته اند تا با ادعاهای دروغین منتسب به مهدویت بازارگرمی کنند. برای مثال، بنیانگذاران اصلی فرقه قادیانی از ابزارهای زبانی بهره گرفته و کتاب مؤسس فرقه که به زبان های اردو و عربی نوشته شده، برای تبلیغ به زبان انگلیسی ترجمه می شود (همو: 119) و از این طریق، در محافل غربی نیز چهره مخدوشی را از مهدویت به تصویر می کشد.





 

 

نام برساخت

درجه برساخت

نهاد متناظر / نهاد رسانه ای

شکل و قالب رسانه ای

برساخت های روایتی منتسب به مهدویت

درجه اول

 

احادیث و ادعیه مهدوی

برساخت های تفسیری مهدویت

درجه دوم

حوزه و دانشگاه
(مراکز پژوهشی)

تفاسیر مهدوی

برساخت های رسانه ای

درجه سوم

صداوسیما، انتشارات، ارگان های مربوطه هنرهای تجسمی

کتاب، روزنامه، فیلم، تئاتر، وبلاگ، عکس چندرسانه ای ها

برساخت های مخاطبان عام

درجه چهارم

خانواده کوچه و بازار اجتماعات توده ای
(مترو، اتوبوس شهری، پارک)

دیالوگ، ضرب المثل ها، فرهنگ عامه، نذر و نیازها

 

شیوه های برساخت فرهنگ رسانه ای مهدویت

سؤال مهمی که پیش می آید این است که چگونه می توان بر اساس آموزه های مهدویت فرهنگ رسانه ای انسان ساز و جاذب مخاطب برساخت نمود. برای پاسخ گویی به این سؤال با الهام از تامپسون نظریه پرداز رسانه بهتر است بین سه نوع تعامل که به واسطه رسانه های ارتباطی ایجاد می شود تمایز قایل شده و شیوه های برساخت فرهنگ مهدویت و شیوه های مهدویت ستیزی غرب را جست وجو کنیم.

برساخت فرهنگ مهدویت با تعامل رودررو

این نوع تعامل در بافت هم حضوری به وقوع می پیوندد. برساخت فرهنگ مهدویت به این شیوه ویژگی گفت وشنودی (دیالوژیک) دارد به این جهت لازم است مبلغان این فرهنگ با روان شناسی و جامعه شناسی ارتباطات و انسان شناسی فرهنگی آشنایی داشته باشند. مهم ترین وجه این نوع برساخت در عرصه کلان و جهانی برقراری ارتباط میان فرهنگی از طریق زبان و ارتباط غیرکلامی، یا آن چه ادوارد تی. هال (1959) زبان خاموش می نامد (فرارو، 1379: 77) است. داشتن مهارت در زبان دوم، مبلغان فرهنگ مهدویت را در عرصه جهانی قادر می سازد که انگاره های برقراری ارتباط را در بافت فرهنگی مناسبشان درک کنند و همچنین روابط نزدیک فراگیری با خارجیان برقرار سازند. 95 درصد از جهان به كم تر از 100 زبان صحبت می کنند. برساخت فرهنگ مهدویت با این زبان ها به برنامه ریزی گسترده ای نیاز دارد. بعد دیگر برساخت فرهنگ مهدویت، در نظر گرفتن ارتباط غیرکلامی است. حالات چهره، حرکات و اشارات دست، رابطه چشمی از جمله آن هاست. در برساخت فرهنگ مهدویت باید از این بعد کمال بهره را برد. غرب از تعامل رودررو برای مبارزه با فرهنگ مهدویت بهره می گیرد که نمونه آن کنفراس تل آویو بود. این کنفرانس که ظاهراً با هدف تحلیل انقلاب های شیعی به خصوص انقلاب اسلامی ایران تشکیل گردید، در پایان به این نتیجه رسید که انتظار سبز شیعیان را باید سیاه کرد. پس از این کنفرانس ساختن فیلم و بازی های رایانه ای در خصوص مسئله مهدویت به شکل چشم گیری گسترش یافت.

برساخت فرهنگ مهدویت با تعامل رسانه ای

در تعامل رسانه ای می توان فرهنگ مهدویت را در اشکال تعاملی همچون نامه نویسی، گفت وگوی تلفنی، با استفاده از یک رسانه فنی (کاغذ، سیم برق، امواج الکترومغناطیسی و...) به افرادی که در دوردست از نظر مکان، زمان یا هر دو قرار دارند منتقل نمود. شکل مدرن تعامل رسانه ای ایمیل و چت کردن است. این دو شیوه به سبب پتانسل های قوی که در خود دارند می توانند به شکل گسترده مورد استفاده قرار گیرند. در اتاق چت فضایی برای دعوت از افراد وجود دارد که می توان از آن بهره برد و به شیوه های ماهرانه زمینه آشنایی افراد را با فرهنگ مهدویت فراهم کرد.

برساخت فرهنگ مهدویت با تعامل شبه رسانه ای

در تعامل شبه رسانه ای، فرهنگ مهدویت توسط روابط اجتماعی احراز شده به واسطه رسانه های توده ای (کتاب، روزنامه، تلویزیون، رادیو، سایت، وبلاگ و...) منتقل می شود. شبه تعامل رسانه ای مانند تعامل رسانه ای در طول مکان و زمان گسترده است. در شبه تعامل رسانه ای فرهنگ مهدویت برای گستره نامعینی از گیرندگان بالقوه ساخته می شود. شبه تعامل در نهاد خود ویژگی تک گویی دارد بدین جهت که جریان ارتباط یک طرفه است. در شبه تعامل رسانه ای ابزار سینما از اهمیت بیش تری برخوردار است؛ زيرا تصویر و سینما، احساس و ادراک را به صورت توأمان درگیر می کند. وانگهى، تصویر یک زبان بین‏المللى است که حتى بدون دانستن زبان و کلام دیگرى مى‏توان، پیام را به همه کس و در هر شرایطى منتقل ساخت. غرب در سال های اخیر در مبارزه علیه مهدویت از شبه تعامل رسانه ای در قالب هایی مانند تبلیغ جنگ آرماگدون و فیلم «نوستراداموس» و ارائه بازی کامپیوتری مشهور به «جهنم خلیج فارس»[1] بهره می گیرد.

 

جدول 4. رسانه های ارتباطی و جایگاه مهدویت

شیوه برساخت

مصداق های عینی

مجریان و نهادها

ابزار رسانه ای

ساختار

مکانی ـ زمانی

گستره اشارات نمادین

جهت گیری عمل

دوگویی ـ تک گویی

تعامل رودر رو

کنفرانس ها و همایش ها

متولیان فرهنگی، نهادهای پژوهشی و غیره

سخنرانی

بافت هم حضوری؛ سیستم مرجع
مکانی ـ زمانی مشترک

زیاد

دیگران خاص

دوگویی

تعامل رسانه ای

(با واسطه)

گفت وگو با تلفن، نامه نگاری معمولی، و ایمیل و غیره

سخنوران و مبلغان مسلط به مهدویت و روانشناسی ارتاطات

تلفن و نامه و اینترنت

جدایی زمینه ها؛ فراهمی گسترده در زمان و مکان

کم

دیگران خاص

دوگویی

شبه تعامل رسانه ای

کتاب، روزنامه، رادیو و تلویزیون و غیره

رسانه ها، نویسندگان، فیلم سازان و غیره

کتاب، فیلم، تلویزیون، روزنامه، وبلاگ و سایت، ماهواره و غیره

جدایی زمینه ها؛ فراهمی گسترده در زمان و مکان

کم

گستره نامحدود (نامعین) گیرندگان بالقوه

تک گویی

برساخت رسانه ای به روش دیالکتیک

آن چه در مجموع باید گفت این است که برساخت رسانه ای مهدویت در صورتی بهینه خواهد بود که از هر سه شیوه تعامل (رودررو، رسانه ای و شبه رسانه ای) بهره بگیرد و محصول دیالکتیک هر سه آن ها باشد. از طرف دیگر این برساخت باید در چرخه انتقال و بازخورد با مخاطبان عام نیز تقویت و اصلاح شود.


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


غرب از تعامل رودررو (کنفرانس ها) به این نتیجه می رسد که برای مبارزه با مهدویت باید به ساخت فیلم و نوشتن کتاب و... روی آورد و بین سه شیوه برساخت مفاهیم در آن ها هماهنگی و یکپارچگی وجود دارد. ترکیب تعامل رودرو با تعامل رسانه ای و شبه رسانه ای به گونه ای دیگر در راهبردهای رسانه ای فرقه ضاله احمدیه به خوبی دیده می شود. آن ها با تاسیس مدارس اسلامی و تبلیغ مستقیم در کشورهای مختلف از جمله سیرالئون، نیجریه، گامبیا و غنا در غرب افريقا و اوگاندا، کنیا و تانزانیا در شرق افريقا تلاش دارند ارتباط چهره به چهره مبلغان را با پیروان حفظ نمایند. از طرف دیگر با تعامل رسانه ای و شبه رسانه ای در قالب شبکه های ماهواره ای، کتاب ها و مجلات این تعامل را تکامل می بخشند. نکته دیگر این است که آن ها راهبردهای رسانه ای خود را در بطن دردهای جسمی و روحی مردم پیاده می کنند؛ زيرا جسم و روح مجروح آمادگی بیش تری را برای سیراب شدن از معنویات چه اصیل و چه انحرافی دارد. تاسیس بیمارستان توسط این فرقه و استفاده از پزشکان و جراحان معتقد به این فرقه ها در این راستا قابل توجیه است.

با وجود آن که مستندات تاریخی نشان می دهد که مدعیان دروغین در شکل تعامل رودررو در قالب مناظرات شکست می خوردند، ولی آن ها توسط دو شکل دیگر تعامل یعنی رسانه ای و شبه رسانه ای توسط استعمارگران حمایت می شدند.

در جدول زیر راهبردهای رسانه ای دو فرقه ضاله که در جهت انحراف آموزه های مهدویت از طرف استعمارگر پیر، (در ایران و شبه قاره هند) مورد حمایت رسانه ای بوده اند ارائه شده است.

شکل تعامل

فرقه بهايیه

فرقه احمدیه

نهادهای متناظر

رودررو

مناظرات...

مناظرات...

مساجد، عبادتگاه ها، بیمارستان ها....

رسانه ای

نامه نگاری به حکام کشورهای مختلف از جمله اروپا

نامه نگاری به بزرگان عرب، فارس، شام، خراسان

(مذکور در کتاب لجه النور)

بنگاه های ترویج مذاهب

شبه رسانه ای

نگارش کتاب ایقان

نگارش کتاب ضرورت امام در هر عصر

شبکه های ماهواره ای، انتشارات...

بحران در برساخت های رسانه ای مهدوی

رویکرد برساخت های مهدوی به ما گوشزد می کند که برساخت های ما از مهدویت اصیل، همیشه در خطر انحراف قرار دارد و این دسیسه و اشتیاق را در دشمنان زیاد می کند که از این طریق جریان اصیل مهدوی را در خفا تحریف نمایند. بر این اساس می توان از سه بحران اصلی در برساخت های رسانه ای مهدوی سخن راند.

1. بحران بازنمایی مهدویت

آیا آن چه متولیان و نهادها و اشخاص از مهدویت واقعی و اصیل برساخت کرده و آن را با تعاملات رودررو، تعاملات رسانه ای و شبه رسانه ای در اختیار مخاطبان عام و خاص قرار می دهند بازنمایی مناسبی از مهدویت است؟ آیا به بازنمایی های مغرضانه از مهدویت که گاهی حتی در قالب های به ظاهر علمی ارائه می شود پاسخ قانع کننده داده می شود یا نه؟ آیا کتاب هایی که به زبان های خارجی به ویژه انگلیسی و فرانسه و آلمانی و عربی در ضدیت با مهدویت نوشته می شود رصد می شوند و محققان و پژوهش گران آن ها را به نقد می کشند یا نه؟ در حقیقت بحران بازنمایی حکایت از این دغدغه ها دارد.

2. بحران ترجمه و تنزل معانی مهدوی

بحران دیگری که بازتاب آن را در برساخت های رسانه ای و حتی تفسیری مهدویت مي بينيم، بحران ترجمه و تنزل معناست. این بحران از آن جا ناشی می شود که شیعه در ترجمه معانى خودش به زبان روز مشکل دارد. ما برخلاف غربى‏ها که قدرتش در بیان است نه در محتوا، معانی و مفاهیم والای خود را به زبان عامه و برهان عامه ترجمه نکرده‏ایم. بر این اساس ما نیاز به حکمایی داریم که کار ترجمه و تنزیل و تمثیل معنا را انجام بدهند. متأسفانه عدم توفیق ما در این زمینه موجب شده تا مفاهیم به گونه ای به محصول فرهنگی تبدیل شوند که شعاری جلوه کرده و موجب دفع مخاطبان شوند.

3. بحران غلبه پارادایم علایم ظهور بر پارادایم علل ظهور

دو پارادایم در مهدویت مطرح می شود که هر دوی آن ها بازتاب نصف و نیمه ای از آن هستند. پارادایم علایم ظهور بیش تر انرژی خود را مصروف به بازگویی و شناسایی علایم ظهور و مطابقت آن ها با اوضاع کنونی دارد. اما پارادایم دوم بیش تر به دنبال ریشه ها و علل قیام است. اما خطر غلبه پارادایم علایم ظهور بر پارادایم علل ظهور بیش تر است. این بحران بیش تر ریشه در این مسئله دارد که شاخص های بصری و رسانه ای برای عوام جذابیت بیش تری دارد. پارادایم علل ظهور عوام را به تفکر عمیق و انتظار سازنده فرا می خواند اما پارادایم علایم ظهور این پتانسیل را دارد که مدعیان دروغین مهدویت از آن سوءاستفاده نمایند و از جاذبه های آن در جهت امیال خویش بهره بگیرند. آن چه این بحران را تشدید می کند جذابیت های رسانه ای است. این جذابیت ها خمیرمایه کتاب های التقاطی، سی دی ها و چند رسانه ای های مشکوک قرار گرفته و اذهان را منحرف می کند. رسانه هایی که سید خراسانی را فلانی، و یمانی را بهمانی معرفی کرده و حتی در روایت های که حضرت مهدی را از اولاد فاطمه دختر پیامبر معرفی می کند تشکیک می کنند. (مانند تشکیک مؤسس فرقه احمدیه مدعی مهدویت)

 

 

 

 

 

 

 

نام بحران

نتیجه بحران

بحران بازنمایی مهدویت

سرسری گرفتن مفاهیم بازتاب شده

بحران ترجمه و تنزل معانی مهدوی

عدم جسارت در زمینی کردن مفاهیم متعالی مهدویت

بحران غلبه پارادایم علایم ظهور بر پارادایم علل ظهور

رواج انتظار منفی و سیاه

 

در جدول نوع برساخت های مهدوی به همراه آسیب ها و بحران ها و شیوه مقابله با این آسیب ها خلاصه شده است.

نوع برساخت

نهادها و ارگان های متولی

مصادیق و نمونه ها

زبان برساخت

آسیب ها یا بحران ها

شیوه های مقابله با آسیب ها و بحران ها

برساخت های روایتی منتسب به مهدویت

(بر ساخت های درجه اول)

فقها و علمای تراز بالای علم رجال

دعای فرج و...

روایت و حدیث

روایت های ضعیف و انحرافی، مدعیان دروغین مهدویت

تقویت کرسی های حدیث شناسی و علم رجال و مبارزه با مدعیان دروغین مهدویت

برساخت های تفسیری مهدویت

(برساخت های درجه دوم)

نویسندگان، علما و اساتید دانشگاه

شرح دعای فرج

کتاب، سخنرانی

تفسیر به رای، انتظار منفی

نقد و بررسی کتاب های تفسیر مهدویت قبل از چاپ گسترده در بازار نشر کتاب

برساخت های رسانه ای مهدویت

(برساخت های درجه سوم)

برنامه سازان و اصحاب رسانه

برنامه به سوی ظهور

فیلم، تئاتر، وبلاگ، سایت، عکس، معماری و...

بحران بازنمایی، تعطیل نمایی، از دست دادن مخاطبین، شعارزدگی و...

برنامه ریزی اصولی، تدوین آموزه ها و جغرافیای اشاعه، استفاده از روان شناسی جذب مخاطب و...

نوع برساخت

نهادها و ارگان های متولی

مصادیق و نمونه ها

زبان برساخت

آسیب ها یا بحران ها

شیوه های مقابله با آسیب ها و بحران ها

برساخت های مخاطبان عام

(برساخت درجه چهارم)

مردم

مباحث کوچه و بازار، خانه درباره برنامه های تلویزیونی مهدویت و....

دیالوگ های خانوادگی، گپ دوستانه، گفت وگوهای اتفاقی در اتوبوس، مترو و....

عوام زدگی، فریفتگی و شیفتگی به مدعیان دروغین مهدویت و...

تأسیس مرکز تحقیقات افکار سنجی مهدوی و تجزیه و تحلیل بازخورد برساخت های مهدوی در میان توده های مردم

بستر جغرافیایی برساخت های رسانه ای مهدویت

برساخت رسانه ای مهدویت مستلزم در نظر گرفتن تعامل و بازخورد آن با مخاطبان عام است، ولی این بازبینی تعاملات و بازخوردها جزء در بستر جغرافیایی محقق نمی شود. هر مخاطب عام در محیط و بستری قوام می گیرد که در شکل گیری ذهن و عین او دخیل اند. این بستر جغرافیای سیاسی فرهنگی اجتماعی و حتی جغرافیای طبیعی مخاطب عام هستند. تا زمانی که جغرافیای اشاعه فرهنگ مهدویت و جغرافیای مخاطب و توانمندی ها، پتانسیل ها و محدویت های آن شناسایی نشود راهبردهای رسانه ای کارایی لازم را نخواهند داشت. یکی از گام های بنیادی در این عرصه تهیه نقشه های فرهنگی مهدویت است.

شیوه تهیه نقشه های فرهنگی مهدویت

برای این کار ابتدا باید مؤسسه تحقیقاتی متولی تهیه نقشه های فرهنگی مهدویت مشخص شود. این مؤسسه باید ابعادی را که نشان دهنده نگرش های افراد درباب منجی و آخرالزمان است مشخص کرده و برای این ابعاد، شاخصه ها و مقیاس هایی ابداع کند. بر این اساس پرسش نامه هایی تهیه شده و به زبان های انگلیسی و عربی ترجمه می شود. این پرسش نامه ها به مراکز پژوهشی طرف قرارداد کشورهای مختلف جهان فرستاده می شود. مؤسسه پژوهشی طرف قرارداد پرسش نامه را به زبان روز آن کشور ترجمه نموده و این پرسش نامه را اجرا می کند. اطلاعات جمع آوری شده برای تجزیه و تحلیل به مؤسسه مادر در ایران فرستاده می شود. بر اساس اطلاعات پرسش نامه ها، موقعیت هر کشور در نقشه فرهنگی مهدویت مشخص می شود. این پرسش نامه ها در سری های زمانی چندساله تکرار می شود تا تغییرات موقعیت کشورهای مختلف در نقشه تجزیه و تحلیل شود. بر این اساس راهبردهای رسانه ای را در اشاعه فرهنگ مهدویت می توان تدوین نمود و در سری های زمانی نیز بازخورد این راهبردها را کنترل نمود.

در این جا برای این که تهیه نقشه فرهنگی مهدویت دور از ذهن نباشد برای نمونه دو بُعد برای فرهنگ مهدویت در نظر می گیریم.

بُعد اعتقادی: اعتقاد به ظهور منجی، اعتقاد به قریب الوقوع بودن ظهور؛

بُعد زمینه سازی: میزان تمایل به آماده سازی ظهور.

حال بر اساس این دو بعد، دو مقیاس ساخته می شود. بر اساس اطلاعات پرسش نامه های حاوی این دو مقیاس، موقعیت هر کشور در نقشه فرضی مهدویت مشخص می شود. در شکل زیر موقعیت چند کشور به صورت فرضی در نقشه فرهنگی مهدویت بر اساس دو بُعد اعتقاد/ عدم اعتقاد و بعد زمینه سازی/ زمینه سوزی مشخص شده است. موقعیت آرمانی در این نقشه بالاترین نقطه در سمت راست است. (به طور فرضی در نقشه زیر موقعیت کشور X)

اعتقاد/ عدم اعتقاد

 

زمينه سازي/ زمينه سوزي

 

راهبردهای رسانه ای بر اساس نقشه فرهنگی مهدویت

راهبردهای رسانه ای بر اساس موقعیت هر کشور در نقشه فرهنگی مهدویت و بر اساس پتانسیل های آن تدوین می شود. این راهبردها بر اساس تغییراتی که در موقعیت این کشورها در نقشه حادث می شود ارزیابی می شود و در برنامه ریزی های آینده اصلاحات لازمه اعمال می شود. در این جا سه راهبرد اصلی معرفی شده اند.

راهبرد موجی

در این راهبرد رسانه ها شکل یک موج را پیدا می کنند و مبدأ رسانه ای سعی دارد تا به یکباره، مقصد و مقاصد رسانه ای خود را تحت پوشش قرار دهد. این راهبرد با تأسیس شبکه ماهواره ای مهدویت می توانند بعد جهانی پیدا کند. پیشنهاد این جانب برای نام این شبکه جهانی «شبکه ماهواره ای منجی» است. شبکه ماهواره ای منجی 24 ساعته به زبان های زنده جهان برنامه پخش خواهد کرد.

برخی از اصحاب رسانه از این که شبکه های خارج از کشور کار رسانه اي آخرالزماني و مهدوي انجام نمي دهند اعلام نگرانی می کنند. رضا صبور پیشنهاد می کند برنامه اي براي ايرانيان خارج از کشور با زيرنويس انگليسي يا زبان انگليسي که بيش از 5 ميليون نفر هستند طراحي شود.
(
-news.comwww.resalat 9/12/1389)

راهبرد گلوله برفی

در این راهبرد رسانه ها شکل یک گلوله برف را دارند که در ابتدا معدودی مقصد را تحت پوشش خود قرار می دهند، ولی وقتی در همین چند مقصد رسانه ای جای پای خویش را محکم نمودند، برخی از مقاصد رسانه ای تبدیل به مبدأ رسانه ای جدیدی می شوند که پیام های مقصد اولیه را بازتاب می دهند.

مثال روشن راهبرد گلوله برفی را می توان الگوبرداری رسانه های حزب الله لبنان از شبکه های ایرانی دانست. در حقیقت مناطقی که در آن ها جمعیت شیعیان در حدی باشد که بتوان با حمایت از آن ها این راهبرد را به کار گرفت می توان در مقایسه با راهبرد موجی نتایج بهتری گرفت. درکشورهایی مانند جمهوری آذربایجان، بحرین، عراق، افغانستان، یمن، لبنان می توان با این راهبرد جغرافیای مهدویت را بسط داد.

در مقایسه می توان گفت که راهبرد موجی را برای همه کشورها می توان به کار گرفت، ولی راهبرد گلوله برفی را در برخی کشورها می توان به کار گرفت. اما نتایج عملی راهبرد گلوله برفی بهتر و کاربردی تر است و هزینه رسانه ای آن نیز كم تر و ریسک آن كم تر است. مخاطبان بیش تری را جذب می کند؛ زيرا اصحاب رسانه ای آن بومی هستند.

راهبرد ترکیبی

امکان ترکیب ایندو راهبرد نیز وجود دارد. برای مثال، می توان در تهیه برنامه ها از مردم آن سرزمین استفاده نمود. از مجریان و هنرپیشه های محبوب آن ها استفاده کرد و یا نویسندگان و شاعران و سخنوران آن ها را به تهیه محصولات فرهنگی با موضوع مهدویت ترغیب و تشویق نمود. همایش های بین المللی مهدویت در حقیقت این دو راهبرد (موجی و گلوله برفی) را ترکیب می کند. مهمانان خارجی همایش مهدویت اگر به جا از آن ها استفاده شود مانند شمع های فروزان کوچکی هستند که در برگشت به کشور خود می توانند هزاران شمع مهدویت را افروخته سازند. از طرف دیگر راهبردهای ارائه شده در این همایش ها پل زدن بین مهدویت نظری و کاربردی با توجه به شرایط زمانی و مکانی و انسانی است. انگیزه های شرکت کننده های خارجی همایش حتی اگر توریسم و گشت وگذار در ایران باشد باید از آن استقبال نمود. توریسم مهدوی بعد دیگر راهبرد ترکیبی است.

توریسم مهدوی و تحلیل شبکه های اجتماعی مهدویت

توریسم مهدوی از جنبه دیگری نیز اهمیت پیدا می کند و آن گسترش شبکه های اجتماعی با محوریت مهدویت است. شناخت موانع شبکه های مهدوی و تلاش در جهت برطرف کردن این موانع بسیار ضرورت دارد. یکی از مهم ترین این موانع زبان است. برای برطرف کردن این مانع می توان اقدامات عملی به کار بست. از جمله تهیه کتابچه های مکالمه و طرح مترجم های سیار مهدوی باور. با تهیه کتابچه های مکالمه کم حجم می توان مهمانان خارجی و داخلی را به ایجاد شبکه های محاوره ترغیب نمود. اگر حضور مهمانان خارجی در همایش ها و مراکز توریستی مهدوی به ایجاد ارتباط منتهی نشود سودی از این حضورها عاید ما نخواهد شد. منظور از طرح مترجم های سیار نیز این است که مترجم هایی با لباس های مخصوص و آرم دار در سالن ها حضور داشته باشند و امکان تبادل اطلاعات دو نفره و چند نفره را بین مهمانان داخلی و خارجی فراهم کنند.

راهبرد

محاسن

معایب

مصادیق عینی
(موجود یا پیشنهادی)

راهبرد موجی

 

پوشش همه جانبهتمرکز نیروها

هزینه بیش تر مشکلات مخاطب گزینی

پیشنهاد شبکه ماهواره ای مهدویت با نام منجی

راهبرد گلوله برفی

 

نتایج عملی بهتر و کاربردی تر، هزینه رسانه ای كم تر و ریسک كم تر، جذب مخاطبان بیش تری بومی سازی رسانه ای

محدویت های دولتی درکشورهای هدفاقلیت بودن و پراکندگی شیعیان در بیش تر کشورها

حمایت از شبکه های مهدوی بومی شیعیان کشورهای دیگر

راهبرد ترکیبی

 

به کارگیری نقاط قوت دو راهبرد دیگر، امکان گسترش تورسیم مهدوی

هزینه های بالا مشکلات هماهنگی مشکلات اقامتی

نامناسب بودن زیربناهای توریسم مهدوی

همایش های بین المللی، استفاده از پتانسیل های انسانی بومی در اشاعه رسانه ای مهدویت

جغرافیای مهدویت

شیعه که حدود 10 درصد مسلمانان را تشكيل مي دهند نیازمند توجه به کارکردها و پتانسیل های جغرافیایی است؛ زيرا شيعه، به هيچ وجه محلي و منطقه اي نيست و از يك انديشه جهاني و عام گرا برخوردار است. هر چند بايد اذعان كرد كه شيعيان در اغلب كشورهاي اسلامي در شرايط نامناسبي هستند، اما به طور قطع و يقين با ظهور انقلاب اسلامي، نقش تعيين كننده اي در بازيابي هويت شيعي در يك مقياس جهاني و در ميان مسلمانان ايفا كرده اند. در آينده تجربه نشان خواهد داد كه تا چه حد حركت شيعي بابهره گيري از امكانات و فرصت هايي نظير گسترش وسايل ارتباط جمعي و توسعه جهاني شدن به جاي محو يا كمرنگ شدن، نقش جهاني شايسته اي را ايفا خواهد كرد و هويت نويني را تثبيت خواهد نمود.

اگر تركيب فيزيكي و جغرافيايي خاورميانه را ترسيم كنيم، شيعه در مغز و قلب آن حضور دارد و قلب تفکر شیعه نیز مهدویت است که نویددهنده جهانی پر از عدل و داد است. شناسایی پتانسیل های این کشورها در اشاعه جغرافیایی مهدویت گامی اساسی در راهبردهای رسانه ای است. در جدول زیر پتانسیل های کشورهای همسایه و موانع گسترش مهدویت در آن ها خلاصه شده است.

کشور

مذهب غالب

موانع گسترش مهدویت

پتانسیل ها

امکان تبلیغ تعاملی و رودررو

امکان راهبردهای سه گانه رسانه ای

افغانستان

اسلام

وهابیت تروریسم

طالبانیسم

اقلیت قابل توجه شیعی

بله

همه راهبردهای سه گانه

پاکستان

اسلام

وهابیت تروریسم، فرقه ضاله احمدیه

اقلیت قابل توجه شیعی

حضور اقلیت قابل توجه پاکستانی در کشورهای اروپایی و امریکایی

بله

همه راهبردهای سه گانه

عراق

اسلام

سابقه جنگ با ایران

وهابیت تروریسم

جمعیت شیعی قابل توجه

اماکن متبرکه (عتبات عالیات)

بله

همه راهبردهای سه گانه

ترکیه

اسلام

سابقه رقابت های شیعه صفوی و تسنن عثمانی

دین ستیزی و سکولاریسم

رشد اسلام خواهی

خیر

راهبرد موجی

ارمنستان

مسیحیت

موانع اعتقادی و سابقه جنگ بین پیروان اسلام و مسیحیت

ریشه های قوی اعتقاد به رجعت مسیح

خیر

راهبرد موجی

ترکمنستان

اسلام

وهابیت

حلقه اتصال ایران به آسیای میانه

خیر

راهبرد موجی

آذربایجان

اسلام (شیعه)

دین ستیزی و سکولاریسم

اکثریت جمعیت شیعی

اشتراکات زبانی و تاریخی با آذری های ایران

رشید اسلام خواهی

خیر

راهبرد موجی ـ به احتمال راهبرد های گلوله برفی و ترکیبی

عناصر رسانه ای

مهدویت برای رسانه ای شدن ضرورت دارد که عناصری را فراهم نماید تا در بستر آن ها پیام های خود را جهانی کنند. مهم ترین این عناصر عبارتند از:

مهدویت و جغرافیای زبان

95 درصد از جهان به كم تر از 100 زبان صحبت می کنند. برای رسانه ای کردن آموزه های مهدویت زبان عامل کلیدی است. مدعیان دروغین مهدویت و فرقه هایی که آموزه های مهدویت را به نفع خویش تفسیر می کنند از این پتانسیل کمال استفاده را می برند. برای مثال بهايیان به زبان های زنده دنیا سایت ها و برنامه های ماهواره ای پخش می کنند. فرقه ضاله احمدیه به زبان های عربی، انگلیسی، اندونزیایی، اردو، فرانسه و حتی آلمانی کتاب و مجله دارد. (خاکسار، 1389: 128)

مهدویت و ابزارها و نهادهای رسانه ای

برای انتقال پیام ها نیاز به ابزار رسانه ای وجود دارد. ابزارهای رسانه ای شامل شبکه ها و نهادهای ماهواره ای، انتشارات و غیره می شود. حمایت مالی، فنی، سخت افزاری و نرم افزاری از سازماندهی و راه اندازی و مدیریت این ابزارها ضروری است. سارقان آموزه های مهدویت (فرقه هایی مانند بهايیت و احمدیه) شبکه های ماهواره ای در لندن تأسیس کرده اند.

مهدویت و مخاطب گزینی رسانه ای

مخاطب شناسی و مخاطب گزینی عامل مهمی در راهبردهای رسانه ای مهدویت است. بدون شناخت مخاطب ارائه تصویری از راهبردها عملی نیست. دریافت پیام رسانه ای، پدیده ای انفعالی نیست، بلکه انجام فعل یا فعالیت است. دریافت وابسته به مکان جغرافیایی و دستاوردی مهارتی و پدیده ای هرمنوتیک است. (تامپسون، 1380: 50 - 53)

محصولات رسانه ای

محصولات رسانه ای طیف گسترده ای را از کتاب، سی دی، وبلاگ، فیلم، عکس و... شامل می شود.

استراتژی های مهدویت ستیزی نرم

مهدویت ستیزی نرم یکی از سه بال اصلی مبارزه با اسلام یا پروژه اسلام ستیزی است. بارها از رسانه های غربی از زبان یک ملحد فراری نقل شد که او به این نتیجه رسید که چیزی به نام امام مهدی وجود ندارد و قران کلام الهی نیست و سخنان خود پیامبر است.[2] مطالعات انجام گرفته بر روی رسانه های غربی نشان می دهد که این رسانه ها در پی آن هستند تا چهره ای خشن از آن به تصویر بکشند. جدیدترین نمونه مطالعات درباره چگونگی تصویر اسلام در رسانه ها پژوهشی است به نام چهره خشن و تضادگرای اسلام در شبكه های تلویزیونی ARD و ZDF آلمان به مدیریت كی حافظ. این مؤسسه برنامه های تلویزیونی این دو شبكه درباره اسلام در سال های 2005 و 2006 را مورد مطالعه و بررسی قرار داده است. بر اساس نتایج جالب توجه این تحقیق در 81 درصد از برنامه ها، اسلام با موضوعاتی كه به طور مستقیم یا ضمنی دارای مفهوم منفی هستند ارتباط داده شده است. در جمع بندی این پژوهش آمده است: «مشكل اصلی معرفی مسائل منفی در كنار نام اسلام نیست، بلكه مهم آن است كه بر اثر پخش این گونه برنامه های جهت دار، به تدریج ابعاد فرهنگی اسلام، كاركردهای مثبت آن در زندگی روزمره معتقدان و نیز دیگر نكات برجسته این دین از اذهان عمومی در غرب محو می شود.»[3]

در جدول زیر، چهار استراتژی رسانه های غربی در مقابله با اسلام خلاصه شده است.

استراتژی ها

مصادیق کلیدی

مهدویت ستیزی نرم

تبلیغ عدم امکان تحقق مهدویت

تمامیت طلب جلوه دان مهدویت

متفاوت جلوه دان جریان مهدویت با ظهور مسیح و یا منجی در ادیان دیگر

تبلیغ جدایی مهدویت از اسلام (اسلام علیه مهدویت)

موازی سازی و رقیب سازی در جریان مهدویت

ولایت ستیزی

جدایی ولایت از سیاست، بصیرت زدایی فرهنگی

عاشوراستیزی

ارائه چهره خشن از عاشورا

اسلام ستیزی

قرآن سوزی، کاریکاتورهای موهن ضداسلامی، نشریات غربی

راهبردهای مقابله با مهدویت ستیزی رسانه ای

برای مقابله با مهدویت ستیزی رسانه ای باید چهار مرحله چرخه ای را طی نمود.

رصد رسانه ای

ضعف در رصد رسانه ای از جمله دغدغه هایی است که برخی از اصحاب رسانه و متفکران ما به آن ها اشاره نموده اند. متاسفانه ما پژوهش هاي مستند در زمينه حقايق چنگ اندازي دشمنان بر اين رسانه ها در دست نداريم. بر این اساس هيچ گونه مقابل جدّي هم صورت نخواهد گرفت. دشمنان مهدویت به دليل اهميّت جهاني رسانه ها در تسلط بر افکار بشر، برنامه ريزي هاي اساسي را در سيطره بر رسانه هاي گروهي جهان انجام داده اند. بر این اساس اولین گام مهم در مبارزه با مهدویت ستیزی نرم «رصد رسانه ای» است. این دغدغه گاهی با خودانتقادی با سؤالات مهمی همراه می شود مانند:

«45 فيلم آخرالزماني اکران مي شوند؛ ما چه کرده ايم؟ از ميان انبوه شبکه هاي سراسري و استاني و چند شبکه برون مرزي صداوسيما، سهم مهدويت چقدر است و تا چه ميزان مهدي باوري و مهدي ياوري، تجسم پيدا کرده است؟ من (رضا صبور) با سابقه بيش از دو دهه فعاليت در تلويزيون معتقدم افق مشخص شده اي بر اساس تعريف فرهنگي و مأموريت اجرايي شبکه ها انجام نشده است. در کشورهاي مسيحي نشين، کودکان را با ويژگي هاي مسيح آماده مي کنند اما در کتاب هاي درسي ما با وجود هزاران مقوله در باره امام زمان عج و انتظار و عدالت جهاني و... بسيار کم کاري صورت گرفته و ادبيات انتظار ناديده گرفته شده است و کودک از دبستان با اين مسئله به شکل جدي آشنا نمي شود و اين متأسفانه تا دبيرستان و دانشگاه نيز ادامه دارد.»
(
-news.comwww.resalat 9/12/1389)

نمونه خوبی از رصدها در پژوهش نامه علوم راهبردی ویژه نامه انتظار و راهبرد با عنوان بازگشت مهدویت سیاسی افراط گرا (The Return Of Political Mahdism) چاپ شده است. در این کتاب با نگاهی ناقص و مغرضانه و ضعیف به دکترین مهدویت و بغض و سوگیری از قیام های برخاسته از فرهنگ مهدوی به بررسی مقوله مهدویت سیاسی افراط گرا در ادبیات سیاسی و اجتماعی کنونی پرداخته شده است.

نقد رسانه ای

پس از رصد رسانه ای باید متن و محتوای آن ها را تحلیل و نقد نمود. بر این اساس آشنایی
با آموزه های مهدویت و شیوه های علمی نقد رسانه ای ضروری است. در مورد نقد این
رسانه ها می توان کلاس های آموزشی در میان علاقه مندان و حتی دانشجویان و طلاب
برگزار نمود.

دغدغه نقد رسانه ای در حوزه مهدویت نیز در انتقادهای دلسوزانه برخی اصحاب رسانه این چنین بازتاب یافته است:

کسي رصد نمي کند که شبکه هاي صهيونيستي، شمارش معکوس براي سال 2012 را شروع کرده و به مديريت افکار پرداخته اند. آن ها پايان تاريخ را طبق تقويم ماياها و پيش بيني نستراداموس، سال 2012 معرفي کرده و اين اعتقاد را انتشار مي دهند که جهان بايد آماده شود. اما درهيچ يک از کتب آسماني، اين ادعا مورد تائيد قرار نمي گيرد. اين مسئله نقطه ضعف اساسي آن هاست که ما بر روي آن دست نمي گذاريم. نمي پرسيم شما که اعتقاد داريد با ورود مسيح در سال 2012 جنگ آخرالزمان پيش مي آيد و ضد مسيح را امام زمان ما معرفي مي کنيد، اين حرف ها را از کدام آيات و بندهاي انجيل خود يافته ايد؟ کجاي زبور و تورات نوشته اند؟ و اين تحريفات آنان است. (-news.comwww.resalat 9/12/1389)"

پاسخ رسانه ای

منتقدان لزوماً اصحاب رسانه نیستند به این جهت پاسخ های رسانه ای را افرادی که اصحاب رسانه محسوب می شوند بر اساس نقدهای اصولی منتقدان آماده می کنند. پاسخ های رسانه ای
در قالب هایی چون مصاحبه، گفت وگو، مستند، فیلم کوتاه و... و ترکیبی از آن ها می تواند باشد. قالب برخی از پاسخ ها می تواند وبلاگ یا سایت اینترنتی، روزنامه، کتاب... نیز باشد. برای مثال
به نقدی با عنوان «مگامایند؛ آخرین پرده از صراحت آخرالزمانی هالیوود» در سایت
www.psyop.ir درباره انیمیشن «مگامایند» که دوبله شده و مجوز نمایش خانگی دریافت کرده است اشاره کنیم.

بازتاب رسانه ای

پاسخ رسانه ای باید با آگاهی از بازتاب آن سنجیده شود. بازتاب رسانه ای را می توان
از نظرسنجی ها، نامه ها، ایمیل ها، تلفن ها. که در اقناع یا عدم اقناع مخاطبان ارائه شده است دریافت نمود.

عملیاتی نمودن راهبردهای مقابله با مهدویت ستیزی رسانه ای نیازمند هماهنگی نهادهای پژوهشی، رسانه ای و دینی است. در جدول زیر نهادهای مرتبط با هر مرحله ذکر شده است.

مرحله

نهادهای مرتبط

رصد رسانه ای

صداوسیما، دانشگاه ها، مطبوعات، مراکز پژوهشی

نقد رسانه ای

حوزه دانشگاه، مراکز پژوهشی

پاسخ رسانه ای

صداوسیما، اصحاب رسانه و هنر

بازتاب رسانه ای

مراکز نظرسنجی و...

از جمله برنامه های موفقی که توانسته به نوعی این 4 مرحله را با همدیگر ادغام کند برنامه «به سوی ظهور» شبکه دوم است. رضا صبور مدیر این برنامه با همکاری نهادهای پژوهشی مختلف در رصد، نقد، پاسخ و حتی نسبتاً در بازتاب موفق عمل کرده است.


نتیجه

در مجموع می توان گفت که دکترین مهدویت برای جهانی شدن باید و می تواند از ابزارهای ارتباطی نوین و رسانه های جدید بهره بگیرد. اما برای این بهره گیری و به عبارت علمی تر برساخت های رسانه ای باید بین سه نوع تعامل که به واسطه رسانه های ارتباطی ایجاد می شود هماهنگی ایجاد شود. به عبارت دیگر برساخت رسانه ای مهدویت در صورتی بهینه خواهد بود که از هر سه شیوه تعامل (رودر رو، رسانه ای و شبه رسانه ای) بهره بگیرد و محصول دیالکتیک هر سه آن ها باشد. از طرف دیگر در نظر گرفتن تعامل و بازخورد آن با مخاطبان عام، جزء در بستر جغرافیایی محقق نمی شود. تا زمانی که جغرافیای اشاعه فرهنگ مهدویت و جغرافیای مخاطب شناسایی نشود راهبردهای رسانه ای کارایی لازم را نخواهند داشت. یکی از گام های بنیادی در این عرصه تهیه نقشه های فرهنگی مهدویت و شناسایی پتانسیل های کشورهای شیعی در اشاعه جغرافیایی مهدویت است. راهبردهای رسانه ای بر اساس نقشه فرهنگی مهدویت شامل راهبرد موجی؛ راهبرد گلوله برفی و راهبرد ترکیبی است. مهدویت برای رسانه ای شدن ضرورت دارد که عناصری مانند جغرافیای زبان؛ ابزارها و نهادهای رسانه ای؛ مخاطب گزینی رسانه ای؛ محصولات رسانه ای را فراهم نماید.

در بخش آسیب شناسی برساخت های مهدوی و راهکارهای مقابله با آن ها نیز از سه بحران بازنمایی، بحران ترجمه و تنزل معانی و بحران غلبه پارادایم علایم ظهور بر پارادایم علل ظهور سخن راندیم. برای مقابله با مهدویت ستیزی رسانه ای باید 4 مرحله چرخه ای رصد؛ نقد؛ پاسخ و بازتاب را طی نمود. این مرحله ها چرخه ای هستند.

بر اساس آن چه بررسی شد در پایان موارد زیر پیشنهاد می شود:

ـ تأسیس مؤسسه پیمایش ارزش های مهدوی برای تهیه نقشه های فرهنگی مهدویت در کشور و در کشورهای جهان.

ـ تأسیس شبکه ماهواره ای مهدویت با نام «منجی» که 24 ساعته به زبان های زنده جهان برنامه پخش خواهد کرد.

ـ حمایت و مانع زدایی از شبکه های اجتماعی مهدویت و گسترش توریسم مهدوی از جمله موانع زبانی با تهیه کتابچه های مکالمه و طرح مترجم های سیار مهدوی باور.

ـ حمایت از مؤسسات و رسانه های مهدوی در جهت رصد، نقد، پاسخ گویی رسانه های ضدمهدوی.


منابع

1.       تامپسون، جان. پ، رسانه ها و مدرنیته، ترجمه: مسعود اوحدی، تهران، سروش، 1380ش.

2.       خاکسار، سلمان، پژوهش نامه علوم راهبردی، تهران، دانشگاه عالی دفاع ملی، سال اول، ش1، مردادماه 1389ش.

3.       سیدمن، استیون، کشاکس آرا در جامعه شناسی، ترجمه: هادی جلیلی، تهران، نشر نی، 1388ش.

4.       علی احمدی، علی رضا، نگرش جامع بر مدیریت راهبردی، تهران، تولید دانش، 1382ش.

5.       فرارو، گری. پی، انسان شناسی فرهنگی، ترجمه: غلام علی شاملو، تهران، انتشارات سمت، 1379ش.

6.       کازنو، ژان، جامعه شناسی وسایل ارتباط جمعی، ترجمه: باقر ساروخانی و منوچهر محسنی، تهران، مؤسسه اطلاعات، 1373ش.

7.       گل محمدی، احمد، جهانی شدن فرهنگ، هویت، تهران، نشر نی، 1381ش.

8.       محسنی، منوچهر، جامعه شناسی جامعه اطلاعاتی، تهران، نشر دیدار، 1380ش.

9.       وبستر، فرانک، نظریه های جامعه اطلاعاتی، ترجمه: اسماعیل قدیمی، تهران، انتشارات قصیده سرا، چاپ دوم، 1383ش.

10.  http://www.psyop.ir/p5360.

11.  Ritzer, George (2008), Sociological Theory, London, Mc Graw Hill, SEVEBTH EDITION.

12.  www. bachehayeghalam. Ir.

13.  www. porsojoo. com/fa/node/1326

14.  www.sharifnews.ir.

15.  www.resalat-news.com.

 



[1] . www.bachehayeghalam.ir

[2]. اشاره به سخنان موهن اکبر گنجی در رسانه های غربی.

[3]. منبع: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :