ارسال به دوستان
کد خبر : 52211

ظرفيت ها و محدوديت هاي رسانه در جامعه و دولت زمينه ساز ظهور منجي موعود

چکیده نکته از آنجا که یکی از رسالتهای این سایت اطلاع رسانی و تنوع محتوایی برای کاربران محترم است لذا از نویسندگان محترم دیگر با ذکر نام و مشخصات مقالاتی درج می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه محتوای آنها نمی باشد. این مقاله به قلم آقای سيد محمد مرتضوي در فصل نامه علمي ـ پژوهشي مشرق موعود سال چهارم، شماره 16،زمستان 1389چاپ رسیده است. ظرفيت ها و محدوديت هاي رسانه در جامعه و دولت زمينه ساز ظهور منجي موعود چکیده از جمله تحولات جهاني كه بر اساس متون ديني بايد رخ دهد، قيام جهاني امام عصرعج است. بر اساس انديشه ديني، هيچ تحولي در جامعه بشري رخ نمي دهد، مگر آن که ابتدا تحولي در انسان ها ايجاد گردد. از طرفي بر اساس نظر دانشمندان علوم اجتماعي، خاستگاه تحولات اجتماعي رسانه هاي ارتباط جمعي هستند. از اين رو براي ايجاد آمادگي در انسان ها و مشاركت آنان در قيام جهاني حضرت مهدي عج نيازمند به كارگيري رسانه هاي ارتباط جمعي هستيم. با اين حال، پرسش اساسي اين است كه ظرفيت ها و محدوديت هاي اين رسانه ها چيست؟ مقاله حاضر با بررسي ابعاد سخت افزاري و نرم افزاري رسانه هاي ارتباط جمعي و ظرفيت ها و محدوديت هاي آن ها به اين نتيجه رسيده است كه نمي توان در راستاي تحول جهاني قيام حضرت مهدي عج به آن ها اميدي بست، ولي با توجه به تعريف رسانه كه عبارت است از هر پديده اي كه عامل انتقال فكر و فرهنگ باشد، در جهان اسلام رسانه هاي مغقول شده اي وجود دارد كه در صورت بهره برداري درست، بسيار كارآمدتر از رسانه هاي موجود هستند. اين رسانه ها در سه بخش مراسم (مانند حج، نماز، عيدفطر، نماز جماعت، جلسات مذهبي)، اماكن (مانند كعبه، مشاهد و مساجد) و مناسبت ها مانند عاشورا، اربعين، فاطميه، شهادت ها و ولادت ها) بررسي و ظرفيت ها و محدوديت هاي هر يك مشخص شده است. واژگان کلیدی رسانه، رسانه هاي مشهور، رسانه هاي مغفول، ظرفيت ها، محدوديت ها.

نکته از آنجا که یکی از رسالتهای این سایت اطلاع رسانی و تنوع محتوایی برای کاربران محترم است لذا از نویسندگان محترم دیگر با ذکر نام و مشخصات مقالاتی درج می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه محتوای آنها نمی باشد. این مقاله به قلم آقای سيد محمد مرتضوي در فصل نامه علمي ـ پژوهشي مشرق موعود سال چهارم، شماره 16،زمستان 1389چاپ رسیده است.

 

                                                  

ظرفيت ها و محدوديت هاي رسانه
در جامعه و دولت زمينه ساز ظهور منجي موعود

چکیده

از جمله تحولات جهاني كه بر اساس متون ديني بايد رخ دهد، قيام جهاني امام عصرعج است. بر اساس انديشه ديني، هيچ تحولي در جامعه بشري رخ نمي دهد، مگر آن که ابتدا تحولي در انسان ها ايجاد گردد. از طرفي بر اساس نظر دانشمندان علوم اجتماعي، خاستگاه تحولات اجتماعي رسانه هاي ارتباط جمعي هستند. از اين رو براي ايجاد آمادگي در انسان ها و مشاركت آنان در قيام جهاني حضرت مهدي عج نيازمند به كارگيري رسانه هاي ارتباط جمعي هستيم. با اين حال، پرسش اساسي اين است كه ظرفيت ها و محدوديت هاي اين رسانه ها چيست؟

مقاله حاضر با بررسي ابعاد سخت افزاري و نرم افزاري رسانه هاي ارتباط جمعي و ظرفيت ها و محدوديت هاي آن ها به اين نتيجه رسيده است كه نمي توان در راستاي تحول جهاني قيام حضرت مهدي عج به آن ها اميدي بست، ولي با توجه به تعريف رسانه كه عبارت است از هر پديده اي كه عامل انتقال فكر و فرهنگ باشد، در جهان اسلام رسانه هاي مغقول شده اي وجود دارد كه در صورت بهره برداري درست، بسيار كارآمدتر از رسانه هاي موجود هستند. اين رسانه ها در سه بخش مراسم (مانند حج، نماز، عيدفطر، نماز جماعت، جلسات مذهبي)، اماكن (مانند كعبه، مشاهد و مساجد) و مناسبت ها مانند عاشورا، اربعين، فاطميه، شهادت ها و ولادت ها) بررسي و ظرفيت ها و محدوديت هاي هر يك مشخص شده است.

واژگان کلیدی

رسانه، رسانه هاي مشهور، رسانه هاي مغفول، ظرفيت ها، محدوديت ها.

مقدمه

برخي در تعريف رسانه گفته اند: مقصود از رسانه يا وسایل ارتباط جمعي وسایلي هستند كه مورد توجه تعداد كثيري بوده و از تمدن هاي جديد به وجود آمده اند. البته اين تعريف دقيق نيست؛ زيرا اين گونه وسایل، محدود و منحصر به وسایل ارتباط جمعي نيستند. افزون بر اين، وسایل ارتباط جمعي، به چند رسانه مشهور محدود نيست. بنابراين به نظر ما رسانه عبارت است از هر وسيله يا شيء يا شخصي كه عامل ارتباط و انتقال فكر، عقيده و فرهنگي باشد.

با توجه به تعريفي كه از رسانه ارائه كرديم، مي توان رسانه ها را به دو گروه مهم ـ مشهور و مغفول ـ تقسيم كرد.

رسانه هاي مشهور

رسانه هاي مشهور، ابزاري به شمار مي روند كه در سطح جهان و افكار عمومي به رسانه مشهورند. اين نوع رسانه ها از نظر سخت افزاري عبارتند از: 1. شبكه هاي راديويي، 2. شبكه هاي تلويزيوني، 3. خبرگزاري ها، 4. روزنامه ها، 5. مجلات، 6. مؤسسات، 7. اينترنت.

به جز اينترنت، هر يك از اين ابزارها با توجه به حوزه كاري و نوع فعاليت، انواع متعددي از قبيل سياسي، اجتماعي، فرهنگي، خبري و... دارند كه بسيار گسترده هستند و از نظر نوع مخاطب، قدرت پيام رساني، تأثيرگذاري بر مخاطب و... متفاوتند كه بررسي اين مسائل از موضوع اين مقاله خارج است.

از نظر نرم افزاري نيز اين ابزار را گروه هايي بدين شرح تغذيه مي كنند: 1. خبرنگاران،
2. روزنامه نگاران، 3. گويندگان، 4. هنرمندان، 5. سياست مداران، 6. سرمايه داران، 7. نظاميان،
8. دانشمندان و... .

با توجه به افكار، انديشه ها، اهداف، نيازها و تفاوت شخصيت اين گروه ها و وابستگي، استقلال و نوع نگاه آن ها به جهان و انسان، محتواي توليداتشان بسيار متفاوت است. از اين رو مي توان گفت آن چه در اين رسانه ها توسط گروه هاي ياد شده توليد مي شود، بيش تر در راستاي اهداف خود آن هاست، تا در راستاي صلاح و سعادت انسان ها.

مالكيت رسانه ها

از نظر مالكيت و تأمين بودجه مي توان رسانه هاي ياد شده را به چند گروه تقسيم كرد:

1. رسانه های دولتی

مقصود از رسانه هاي دولتي، رسانه هايي هستند كه با بودجه دولتي ايجاد و اداره مي شوند. مالكيت اين نوع رسانه ها در اختيار دولت است.

2. رسانه های عمومی

رسانه هاي عمومي، رسانه هايي هستند كه از پشتيباني دولت بهره مي برند و به ميزان كمك هايي كه دولت به آن ها مي كند، بر آن ها نظارت دارد. اين رسانه ها در مالكيت و سلطه دولت ها نيستند، بلكه بيش تر هزينه هاي خود را از طريق كمك هاي مردمي، حق اشتراك عمومي، ارائه خدمات و... تأمين مي كنند.

3. رسانه های خصوصی یا شخصی

مقصود از رسانه هاي خصوصي يا شخصي رسانه هايي هستند كه افراد، احزاب، گروه ها و... آن ها را ايجاد مي كنند و با بودجه شخصي اداره مي شوند و مالكيت اين نوع رسانه ها در اختيار مؤسسان آن هاست. بسته به تنوع مالكيت رسانه ها و اهدافي كه مؤسسان از راه اندازي آن ها دارند، توليداتشان متفاوت و در راستاي اهداف آنان خواهد بود.

بي گمان در دنياي پيچيده سياست در سطح بين الملل بسياري از رسانه ها توسط قدرت هاي بزرگ و سرمايه داران بين المللي ايجاد شده، در راستاي منافع آن ها تلاش مي كنند، ولي براي تأثيرگذاري بيش تر، ادعاي استقلال و مردمي بودن دارند.

ظرفيت ها

رسانه هاي ياد شده ظرفيت هاي متفاوتي دارند كه شرح آن ها به درازا مي كشد، ولي همه آن ها داراي ظرفيت هاي مشتركي هستند كه به ذكر اين نوع ظرفيت ها مي پردازيم:

1. سرعت انتقال

يكي از ظرفيت هاي رسانه هاي ياد شده سرعت انتقال است. گرچه همه آن ها در اين ظرفيت يكسان نيستند، ولي در مقايسه با رسانه هاي مغفول از سرعت انتقال برخوردارند؛ به ويژه اينترنت كه در كوتاه ترين زمان ممكن، مطلب را به مخاطبان خود در سراسر جهان منتقل مي كند.

2. جذابیت پیام

يكي از ويژگي هاي رسانه هاي مشهور، جذابيت پيام آن هاست؛ يعني آن ها با به کارگيري شيوه هاي هنري، صوت، تصوير، رنگ آميزي و شناخت مخاطب، پيام را به گونه اي ارائه مي كنند كه داراي جذابيت بوده، مخاطبان را تحت تأثير قرار مي دهد. جذابيت بعضي از آن ها را مي توان در حد سحر و جادو دانست.

3. تأثیرگذاری سریع و قوی

يكي از ظرفيت هاي اين رسانه ها، تأثيرگذاري سريع و قوي است. اين رسانه ها به دليل كاربرد فنون و روش هاي گوناگون تبليغي و بهره گيري از كارشناسان قوي رسانه اي و رعايت اصول روان شناسي، جامعه شناسي و... به سرعت مخاطبان خود را تحت تأثير قرار مي دهند و به دليل داشتن جذابيت، تأثير آن ها قوي است.

4. وسعت حوزه نفوذ

از جمله ظرفيت هاي اين رسانه ها، وسعت حوزه نفوذ يا كاركرد آن هاست. البته حوزه نفوذ هر يك از اين رسا نه ها متفاوت است و در اين ميان، اينترنت از حوزه نفوذي بسيار گسترده و جهان شمول برخوردار است.

5. تنوع پیام ها

مقصود از اين ظرفيت، آن است كه هرگونه پيام سياسي، اقتصادي، فرهنگي، نظامي، ديني و... را مي توان از طريق آن ها منتقل كرد. گرچه هر يك از اين رسانه ها با توجه به كاربردي كه براي خود تعريف كرده اند در حوزه خاصي فعاليت مي كنند، ولي در مجموع از طريق اين رسانه ها هر نوع پيام زشت و زيبا، سعادت آور و شقاوت آور، سودمند و زيان بار و... را مي توان به مخاطبان منتقل كرد.

6. در دسترس بودن

يكي از ظرفيت هاي اين رسانه ها، در دسترس بودن آن هاست، به گونه اي كه هر لحظه مخاطب اراده كند مي تواند از آن ها استفاده كند. گرچه در كيفيت استفاده نيز هر يك با ديگري تفاوت هايي دارند. براي مثال، روزنامه، راديو، تلويزيون و اينترنت در دسترس مخاطبان هستند، ولي كيفيت دسترسي به آن ها متفاوت است.

افزون بر ظرفيت هاي مشترك رسانه ها، هر يك از ظرفيت هاي خاصي نيز برخوردارند كه طرح آن ها به درازا مي كشد.

محدوديت ها

رسانه هاي ياد شده در كنار ظرفيت هايي كه دارند، داراي محدوديت هايي نيز هستند كه استفاده از آن ها را با مشكلاتي روبه رو مي كند. محدوديت هاي اين رسانه ها نيز بعضي اختصاصي و برخي مشترك است كه در این جا به محدوديت هاي مشترك آن ها اشاره مي كنيم:

1. وابستگی به احزاب، اشخاص و گروه ها

يكي از محدوديت هاي رسانه ها، وابسته بودن به اشخاص، احزاب و گروه هاست. اين نوع رسانه ها به دليل وابستگي در برنامه ريزي ها، سياست گذاري ها و روش ها از سياست هاي حاكم بر احزاب و گروه ها و اشخاص پيروي مي كنند، چه اين رسانه ها داخل كشور اسلامي باشند و چه در خارج. بنابراين اگر احزاب و گروه ها دغدغه فرهنگ مهدويت را داشته باشند مي توان از اين گونه رسانه ها در راستاي گسترش فرهنگ مهدويت استفاده كرد، وگرنه در اين زمينه قابل استفاده نيستند.

2. وابستگی به قدرت ها و کارتل ها و کمپانی های بین المللی

يكي ديگر از محدوديت هاي اين رسانه در خارج كشور، وابستگي آن ها به قدرت هاي جهاني و كارتل هاي بين المللي است و به دليل وابستگي به قدرت ها اعم از قدرت هاي سياسي، اقتصادي، نظامي و... برنامه ريزي ها، سياست گذاري ها و روش ها در راستاي تأمين منافع آن ها خواهد بود و حاضر نيستند خارج از آن چهارچوب كار كنند. با يك بررسي اجمالي روشن مي شود كه رسانه هاي بين المللي وابسته به قدرت ها، به ويژه صهيونيست ها هستند. (رنجبران، 1388: 224 - 237)

3. نفوذ قدرت ها

يكي ديگر از محدوديت اين است كه به دليل نقش حساس رسانه در سطح بين الملل و زياده خواهي قدرت ها، اگر رسانه اي بخواهد در دنيا مستقل عمل كند، مخالفان و رقباي آن كه قدرت ها و كارتل هاي بين المللي هستند با نفوذ دادن عوامل و مزدوران خود در درون اين رسانه، در درازمدت آن ها را منحرف مي كنند، يا به شيوه هاي متفاوت كار را به جايي مي رسانند كه آنان ورشكست شده، كار را ادامه ندهند. (همو)

4. محدودیت پیام

از جمله محدوديت هاي اين گونه رسانه ها محدوديت پيام است؛ يعني هر رسانه اي با توجه به مالكان آن و سرمايه اي كه براي آن در نظر گرفته اند، در راستاي تأمين اهداف آن ها فعاليت مي كند و پيام آن ها جهت خاصي دارد و با فرهنگ مهدويت بيگانه است. از اين رو پيام مهدويت در راستاي پيام رساني آن ها قرار نمي گيرد.

5. ضعف محتوا

با توجه به تفاوت شخصيت توليدكنندگان انديشه و فكر و برنامه و به ويژه نداشتن
انديشه ديني و تربيتي، نيروهايي كه در اين گونه رسانه ها برنامه توليد مي كنند، نه تنها در
راستاي فرهنگ مهدويت فعاليتي نمي كنند بلكه چه بسا به دليل تضاد فرهنگ مهدويت با منافع ستم گران و زورگويان، اين گونه رسانه ها همه تلاش خود را براي حذف فرهنگ مهدوي به كار مي گيرند.

6. دغدغه تأمین معیشت

يكي از محدوديت هاي رسانه هاي مشهور، آن است كه همه كساني كه در بخش نرم افزاري اين رسانه ها فعاليت مي كنند مشكل تأمين هزينه زندگي را دارند. بنابراين بر فرض سلامت فكري و روحي و شايستگي آنان براي تلاش در جهت گسترش فرهنگ مهدويت، به دليل وابستگي مالي به اين مؤسسات نمي توانند وظيفه خود را درست انجام دهند.

با توجه به محدوديت هاي ياد شده ما نمي توانيم به رسانه هاي بين المللي نسبت به گسترش فرهنگ مهدويت اميدوار باشيم. گرچه مي توانيم به صورت محدود و بسيار ظريف با انتشار مقالات، مصاحبه ها، سخنراني ها و فيلم هايي كه هنرمندانه توليد شده باشند، از اين رسانه ها استفاده كنيم كه بدين منظور سياست گذاري، برنامه ريزي بلند مدت و سرمايه گذاري كلان اجتناب ناپذير است.

چنان چه بخواهيم خود به تأسيس اين گونه رسانه ها اقدام كنيم با چند محدوديت جدي به شرح زير روبه رو هستيم:

1. تأمین بودجه

با توجه به هزينه كلان راه اندازي، گسترش و تداوم فعاليت اين گونه رسانه ها، تأمين بودجه آن كار بسيار دشوار است.

2. تأمین نیروی انسانی متخصص و متعهد

محدوديت ديگري كه در راه اندازي اين گونه رسانه ها وجود دارد در بخش توليد محتواست، به گونه اي كه بتوانند با رسانه هاي باسابقه و قدرتمند رقابت كند. سوگمندانه بايد گفت با این که بيش از سي سال از پيروزي انقلاب اسلامي مي گذرد هنوز مسائل ديني و فرهنگي، آن گونه كه بايد و شايد مورد توجه جدي مسئولان و دولت ها نبوده و نيست. در نتيجه نتوانسته ايم در جبهه جنگ نرم، به اندازه اي كه تهاجم فرهنگي و به گفته مقام معظم رهبري ـ دام ظله العالي ـ قتل عام فرهنگي را دفع كند، نيرو تربيت كنيم، به ويژه در حوزه سينما، تئاتر و... و نيروهاي موجود در اين حوزه ها در داخل اين كشور، نه تنها شايسته كار جدي در حوزه فرهنگ مهدوي نيستند، بلكه چه بسا در تضاد با فرهنگ ديني تلاش جدي مي كنند. متأسفانه نگاهي به مراسم رسمي از قبيل: جشنواره فيلم فجر و برندگان آن، اين واقعيت تلخ را برملا مي سازد.

3. ضعف مدیریت

يكي ديگر از ضعف ها يا به تعبيري محدوديت ها در اين حوزه، نداشتن مديران شايسته در اين عرصه است. اگر ما در اين سي سال و اندي كه از پيروزي انقلاب اسلامي سپري شده است، مديران شايسته اي در حوزه وزارت ارشاد و سازمان ها و نهادهاي متولي برنامه هاي فرهنگي كشور مي داشتيم، با اين همه استعداد و انگيزه اي كه در جوانان كشورمان وجود دارد ـ چنان كه در هشت سال دفاع مقدس آن را به نمايش گذاشتند ـ بايد در حوزة جنگ نرم ـ با اين همه تأكيدات مقام معظم رهبري (حفظه الله) ـ امروز لشكرهاي آماده اي داشته باشيم، ولي دردمندانه بايد گفت نه تنها چنين لشكرهايي وجود ندارد، بلكه انگيزه ايجاد آن هم در بيش تر دست اندركاران به چشم نمي آيد.

به نظر مي رسد مهم ترين ضعفي كه در اين زمينه وجود دارد، غفلت و بي توجهي از اين
نياز است، وگرنه چنان چه اين احساس در دست اندركاران وجود داشته باشد مي توان راه هايي
يافت كه حتي بدون استفاده از بودجه هاي دولتي، اقدام به اين كار كرد؛ براي مثال، زكات به عنوان بودجه اي عمومي است كه بر اساس فقه اسلامي يكي از موارد مصرف آن، «في سبيل الله» است.

 إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ . (توبه: 60)

فقهاي اسلامي نيز در تعيين مصداق «سبيل الله» ساختن پل، جاده و... را ياد كرده اند. (غروی، 1428: ج24، 112؛ طوسی، 1428: ج1، 344) با اين وصف، آيا نشر انديشه مهدويت و تبليغ از بقية الله و شناساندن او كم تر از ساختن پل و جاده است؟ با این که در روايات ما تأكيد شده است كه اگر كسي كه بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلي از دنيا رفته است. به عنوان نمونه، امام باقرع مي فرمايد:

من مات و ليس له امام، فميتته ميتة جاهلية و من مات و هو عارف الامامه لم يضره تقدم هذا الامر و تأخر و من مات و هو عارف لامامه كان كمن هو مع القائم في فسطاطه؛ (کلینی، ج2، 198؛ صدوق، 1382: ج2، 695؛ قمی، 1422: ج1، 128)

هر كس بميرد و امامي نداشته باشد مرگش مرگ جاهلي است و هر كس امامش را بشناسد برايش ضرري ندارد كه آن قيام جهاني در زمان او اتفاق بيفتد يا بعد از او هر كس بيمرد، در حالي كه امام زمانش را مي شناخته است همانند كسي خواهد بود كه در خيمه امام عصرعج همراه اوست.

يا آن که يكي از موارد مصرف زكات «مؤلفة قلوبهم» است.

 إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ . (توبه، 60)

بسياري از فقهاي اسلام تصريح كرده اند كه بايد مصاديق «مؤلفة قلوبهم» از كفار باشند. (طوسی، 1428: ج1، 249؛ عاملي، بي تا، 194) و «مؤلفة قلوب» كساني هستند كه با دريافت زكات، در مبارزه با كفار با مسلمانان همكاري مي كنند يا به مسلمان شدن تمايل پيدا مي كنند. (خميني، 1390: ج1، 336؛ کرکی، 1408: ج3، 31؛ حلّی، 1414: ج5، 250؛ عاملی، 1410: ج5، 213؛ ابن قدامه، 1405: ج2، 281؛ حکیم، 1397: ج9، 246؛ جزیری، 1406: ج1، 621) اين بدان معناست كه به نفع اسلام ما را ياري كنند.

يا آن که موقوفات با اين گستردگي در اختيار ماست، ولي ما نتوانسته ايم آن ها را درست هدايت كنيم. به راستي آيا غذا دادن به مردم و سير كردن شكم آن ها مهم تر است، يا تبليغ اسلام و امام زمان عج؟ ما اگر بتوانيم اين موقوفات را درست هدايت كنيم و مردم را آگاه و آشنا كنيم كه در چه مواردي وقف كنند، مي توانيم تحول جهاني ايجاد كنيم. دشمنان ما از همين شيوه ها استفاده كرده اند. براي مثال، جورج سـورس ـ ميلياردر امريكايي و صاحب بنياد و فروشگاه هاي زنجيره اي سورس در جهـان ـ اموال خود را وقف تغيير و براندازي حكومت هاي مخالف امريكا نموده است. از جمله روش هاي او پرداخت هزينه و تأمين بودجه مورد نياز اپوزيسيون و گروه ها و اعطاي بورس تحصيلي، تأسيسNGO و نشريات و رسانه هاي واقعي و مجازي است (رنجبران، 1388: 22) و بابت تغييرات حكومتي در اكراين مبلغ هفتاد ميليون دلار هزينه كرده است. (همو: 116) او با اين روش چندين حكومت را سرنگون كرده است. به هر حال، چرا ما نتوانسته ايم با موقوفات گسترده اي كه در اختيار داريم و با ترويج فرهنگ درست آن، در راستاي تبيين و نشر آموزه هاي مهدوي اقدام كنيم.

رسانه هاي مغفول

با توجه به تعريفي كه از رسانه ارائه كرديم مقصود از رسانه هاي مغفول، رسانه هايي است كه در فرهنگ اسلامي، به ويژه در فرهنگ شيعي وجود دارد، ولي از ظرفيت هاي آن ها غافليم يا آن که نتوانسته ايم به درستي از آن ها استفاده كنيم. اين نوع رسانه ها را مي توان به سه دسته تقسيم كرد:

1. مراسم

مقصود از رسانه بودن مراسم اين است كه از اين مراسم مي توان به عنوان ابزاري براي تبليغ مهدويت استفاده كرد. اين مراسم گوناگون هستند كه به چند نمونه آن اشاره مي كنيم:

الف) حج

حج مراسمي است كه با توجه به ظرفيت بالايي كه دارد مي توان به عنوان يك رسانه قوي از آن استفاده كرد.

خداوند به حضرت ابراهيم ع دستور داد مردم را به حج دعوت كند تا شاهد منافع خودشان باشند.

 وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ * ِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ . (حج: 27 ـ 28)

زمخشري مي گويد:

خداوند در آيه ياد شده واژه منافع را نكره آورده است؛ زيرا مقصود خداوند از اين
منافع، منافع دنيوي و اخروي بوده است كه در عبادات ديگر يافت نمي شود.
(زمخشری، 1415: ج3، 152)

او از شافعي نقل مي كند كه پيش از انجام اعمال حج، به برتري بقيه عبادات بر حج باور داشت، ولي پس از آن که به حج رفت منافع حج را مشاهده كرد معتقد شد كه حج برترين عبادت است. (همو)

علامه طباطبايي  ذيل آيه مي فرمايد:

لام در «ليشهدوا» يا براي تقليل است يا غايت. در هر صورت، تأمين منافع مسلمانان از ويژگي هاي مهم حج است. (طباطبایی، 1974: ج14، 405)

آن گاه ايشان بعضي از منافعي را كه در مراسم حج تأمين مي شود بيان مي نمايد كه نقل آن ها به درازا مي كشد. علامه نيز بر اين باور است كه منافع حج به منافع اخروي اختصاص ندارد بلكه، منافع دنيوي را نيز دربر مي گيرد. حتي ايشان حل مشكلات سياسي مسلمانان را در مراسم حج جزء منافع حج مي داند. (همو)

در روايات نيز بر اين نكته تأكيد شده است كه منافع حج به منافع اخروي اختصاص ندارد، بلكه شامل منافع دنيوي نيز مي شود؛ براي مثال، ربيع بن خيثم مي گويد: شاهد بودم که امام صادق ع

به شدت مريض بود و توان طواف كردن نداشت. سوار بر محمل طواف مي كرد و همين كه به ركن يماني رسيد، دستور مي داد او را بر زمين بگذارند و دستش را به زمين مي كشيد و مي فرمود محمل را بلند كنند و چون در تمام دورها چنين عمل كرد. نزديك شدم و عرض كردم: اي فرزند رسول خدا، فدايت شوم، اين كار براي شما بسيار سخت است! فرمود: من از خداوند شنيده ام كه مي فرمايد:

 لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ  فقلت: منافع الدنيا او منافع الآخرة؟ فقال: الكل. (همو: 414)

رسول خدا ص با استفاده از اين رسانه مهم توانست مقدمات هجرت به مدينه را فراهم كند. آن حضرت با استفاده از آزادي كه در مراسم حج وجود داشت و قريش نمي توانست جلوي كارهاي او را بگيرد، به تبليغ انديشه خود پرداخت و در مراسم حج عده اي از يثربيان را يافت و آنان مسلمان شدند. در سال بعد باز در مراسم حج با يثربيان پيمان عقبه اول را بست. (ابن اثير: ج2، 94) و در سال ديگر باز در مراسم حج توانست پيمان عقبه دوم را ببندد و مقدمات هجرت را فراهم كند. (همو: 98)

ظرفيت ها

مراسم حج ظرفيت هاي فراواني دارد كه به بعضي از آن ها اشاره مي كنيم:

1. انگیزه قوی برای شنیدن حق

با توجه به این که حاجي با انگيزه زيارت خانه خدا از شهر و ديار خود كوچ كرده و با پوشيدن لباس احرام و گفتن تلبيه قصد توبه و بازگشت به سوي خدا را دارد، انگيزه اش براي شنيدن آن چه او را به خدا نزديك كند بسيار قوي است و بايد از اين انگيزه در راستاي تبليغ مهدويت استفاده كرد.

2. آمادگی روحی

انسان ها از نظر روحي شرايط متفاوتي دارند و اگر اين شرايط درست درك نشود تبليغات تأثيري نخواهد داشت. امام علي ع مي فرمايد:

ان للقلوب اقبالاً و ادباراً... . (شريف رضی، بي تا: حكمت312)

در مراسم حج به دليل شرايط مكاني و زماني و احساسات روحاني و معنوي كه در آن جا بروز مي كند، انسان ها از نظر روحي آمادگي بسياري براي پذيرش تبليغات ديني دارند.

3. اوقات فراغت

يكي از ظرفيت هاي حج اين است كه حاجيان در آن جا اوقات فراغت بسياري دارند و به دليل دوري از كار و شغل و زندگي و... خود به دنبال پر كردن اين اوقات فراغت هستند و از آن جا كه احساس مي كنند در شهر و ديار خود به دليل گرفتاري هاي زندگي نتوانسته اند به مسائل روحي و معنوي خود توجه كنند و احساس كمبود شديدي مي كنند، بسيار تمايل دارند با تبليغات ديني اوقات فراغت خود را پر كنند.

4. گستره پیام رسانی

مخاطبان حج از سراسر جهان اسلام در مراسم حج حضور مي يابند و از آن جا كه هر نفر آنان از يك روستا و يك شهر و... هستند و به دليل آداب و رسوم اجتماعي از قبيل: زيارت و استقبال از زائران خانه خدا و... در بازگشت از سفر افراد بسياري به ديدن آن ها مي آيند و از سؤال هاي ابتدايي آنان اين است كه در مكه چه خبر بود؟ بدين سان اگر به حاجيان پيامي منتقل شود، آنان به سرعت اين پيام را به سراسر جهان اسلام مي رسانند و به دليل آن که گيرندگان پيام در هر دو جا، هم در مكه و هم در شهر و ديار حاجيان، از آمادگي روحي و انگيزه قوي براي دريافت پيام برخوردار هستند، پيام مي تواند تأثير بسيار خوبي داشته باشد.

5. تأثیر معنوی

شرايط زماني و مكاني از نظر تأثير بسيار متفاوت هستند. مراسم حج از تأثير ويژه اي برخوردار است، تا آن جا كه خداوند به آن سوگند خورده است:

 وَالْفَجْرِ * وَلَيَالٍ عَشْرٍ * وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ * وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ . (فجر: 1 - 4)

اين ايام را روزهاي دهه اول ذي حجه مي دانند كه آغاز مراسم حج است. (کاشانی، 1393: ج2، 815)

همچنين دستور به ياد كردن زياد خداوند در اين مراسم داده شده است:

 لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُواْ اللّهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِن كُنتُم مِّن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّآلِّينَ . (بقره: 198)

 إِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُواْ اللّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ . (بقره: 200)

Gوَاذْكُرُواْ اللّهَ فِي أَيَّامٍ مَّعْدُودَاتٍ فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقَى وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ . (بقره:203)

و از آن جا كه ذكر خداوند تأثير خاصي مي گذارد و رحمت خداوند شامل حاجيان مي شود، اين رحمت زمينه هدايت بيش تر آنان را فراهم مي آورد؛ چنان كه در روايات بسياري آمده خداوند هر لحظه امواج هدايت خود را به سوي حاجيان گسيل مي دارد؛ به عنوان نمونه:

عن ابي عبد الله ع قال: انّ الله تبارك و تعالي جعل حول الكعبة عشرين و مأئة رحمة منها ستون للطائفين و أربعون للمصلين و عشرون للناظرين. (عاملی، 1410: ج13، 263)

6. فرو ریختن امتیازات طبقاتی

بعضي از مسلمانان در شهر و ديار خود به دليل امتيازات ويژه اي كه دارند از قبيل موقعيت اجتماعي، امتيازات اقتصادي و... خود را نسبتاً تافته اي جدا بافته فرض مي كنند و حاضر نيستند در شهر و ديار خود در مراسم مذهبي شركت كنند. بدين سبب اين گروه از اطلاعات ديني كم تري برخوردارند و گاه به دليل همان ويژگي هاي اعتباري خجالت مي كشند با پرس و جو بر معارف ديني خود بيفزايند، ولي در مراسم حج به دليل فرو ريختن اين امتيازات، به ويژه حال احرام و سه روز حضور در مني و عرفات، آنان آمادگي بيش تري براي كسب معارف دارند كه اين خود از ظرفيت هاي حج است.

7. گستره زمانی یا رسانه ای دائمی

مقصود ما از مراسم حج تنها حج واجب نيست، بلكه شامل عمره هم است. بنابراين يكي از ظرفيت هاي حج گستره زماني آن است؛ يعني در طول سال هميشه در آن جا زائر وجود دارد و مي توان از اين ظرفيت استفاده كرد.

محدوديت ها

مراسم حج با همه ظرفيت هايي كه دارد، داراي محدوديت هايي نيز است كه بي توجهي به آن ها از ظرفيت هاي آن مي كاهد. اين محدوديت ها عبارتند از:

1. نداشتن زبان تفاهم

يكي از محدوديت هاي مراسم حج اين است كه مخاطبان از مناطق مختلف و داراي زبان هاي مختلف هستند و اين مسئله تعامل و ارتباط آنان را با يكديگر با مشكل روبه رو مي كند. گرچه ما بايد تلاش كنيم زبان عربي را به عنوان زبان مشترك امت اسلامي نهادينه كنيم، ولي تا رسيدن به آن نقطه راهي بسيار دور در پيش است و راه نزديك تر اين است كه زبان هاي مخاطبان را شناسايي و مبلّغاني مسلط به زبان هاي رايج در دنياي اسلام براي ارتباط با آنان تربيت كنيم، تا بتوانند فرهنگ مهدويت را تبليغ كنند.

2. فرهنگ های متفاوت

بخشي از افكار، عقايد، آداب و رسوم انسان ها تحت تأثير فرهنگ محيط شكل مي گيرد و از طرفي حاجيان از مناطق مختلف و با فرهنگهاي مختلف در مراسم حضور مي يابند كه اين مسئله همراهي كامل با يكديگر را دچار مشكل مي كند.

3. تفاوت حکومت ها

حکومت ها در شكل گيري افكار، عقايد، رفتار و... انسان ها تأثير مهمي دارند؛ تا آن جا كه امام علي ع فرمود:

اذا تغيّر الزمان تغيّر السلطان. (شريف رضی، بي تا: نامه31)

وقتي حاكم تغيير مي كند گويا زمانه تغيير كرده است. از طرف ديگر، نوع حکومت ها در كشورهاي اسلامي بسيار متفاوت است؛ از حکومت هاي سلطنتي گرفته تا ماركسيستي، جمهوري و... كه اين مسئله در نوع نگاه حاجيان آن كشورها به مسائل تأثيرگذار است و مخاطبان را با برداشت هاي متفاوت روبه رو مي كند.

4. تفاوت سطح آگاهی سیاسی

با توجه به مسئله پيش گفته، سطح شعور سياسي مخاطبان در مراسم حج نيز كاملاً متفاوت است، به گونه اي كه عده اي دخالت در سياست را حرام و عده اي غيرمفيد و عده اي بي فايده مي دانند و عده اي نيز به دلايل امنيتي از دخالت در مسائل سياسي هراس دارند. اين نيز از محدوديت هاي همراه كردن آن هاست.

5. تفاوت مذهبی

با توجه به اختلاف فقهي كه در دنياي اسلام وجود دارد، از مالكي، حنبلي، حنفي، شافعي، دباخي، زيدي، اسماعيلي، شيعه امامي، علوي و... اختلافات فقهي آنان، همراه كردن آنان را با يكديگر دچار مشكل مي كند.

6. عدم آشنایی با حضرت مهدی عج

يكي از محدوديت هاي مراسم حج اين است كه به جز شيعيان كم تر مسلماني را مي توان يافت كه با مباحث مهدويت آشنا باشد و اگر آشنايي مختصري دارند با مدعيان مهدويت است كه اين نوع مدعيان در دنياي اهل سنت بيش تر از دنياي شيعه يافت مي شود.

7. حاکمیت وهابیت در عربستان

از جمله محدوديت هاي مهم در استفاده بهينه از مراسم حج براي گسترش فرهنگ مهدويت، حاكميت وهابيت در عربستان است كه مشكلات زيادي را براي حاجيان به وجود مي آورد.

8. تبلیغات ضدشیعه

به دليل نكته پيش گفته، تبليغات ضد شيعه توسط حكومت سعودي و عوامل وابسته به آنان در داخل و خارج عربستان به اندازه اي زياد است كه شيعيان را به عنوان گروهي مشرك به ديگران معرفي كرده اند كه بدين سبب همكاري ديگران با ما را با مشكل روبه رو مي كند.

9. احساس ناامنی

مسلماناني كه با ماهيت حكومت سعودي آشنا هستند، گرچه به دليل موضع ضداستكباري و ضدصهيونيستي جمهوري اسلامي به ارتباط با شيعيان ايراني و استفاده از افكار و انديشه هاي آنان علاقه مند هستند، ولي با توجه به شناختي كه از وهابيان دارند از ارتباط با ايرانيان پرهيز مي كنند كه اين نيز محدوديت بزرگي براي ما محسوب مي شود.

10. نداشتن نیروی کارآمد

يكي از محدوديت هاي بزرگ ما در همه جا، كمبود متخصص در مباحث مهدوي است كه بتوانند در اين گونه اماكن و مراسم با آشنايي كامل نسبت به زبان، فرهنگ، مذهب و... مسلمانان، با آنان ارتباط برقرار كنند.

ب) عید فطر

يكي از مراسمي كه از آن به عنوان يك رسانه مي توان استفاده كرد ، ولي تا كنون مغفول مانده است، مراسم عيد فطر است كه در سراسر دنياي اسلام وجود دارد. عيد فطر نيز ظرفيت ها و محدوديت هايي دارد كه به دليل رعايت حجم مقاله از طرح آن ها خودداري مي كنيم.

ج) نماز جمعه

از جمله مراسمي كه مي توان از آن به عنوان يك رسانه استفاده كرد، نماز جمعه است. اين مراسم نيز همانند عيد فطر در سراسر دنياي اسلام كم و بيش وجود دارد و به دليل پيش گفته، از طرح ظرفيت ها و محدوديت هاي آن چشم پوشي مي كنيم.

د) نماز جماعت

از جمله مراسم قابل استفاده براي ترويج فرهنگ مهدوي، نماز جماعت است. اين مراسم نسبت به دو مراسم پيش گفته، گستره بيش تري دارد، ولي از محدوديت هاي بيش تري هم برخوردار است كه از طرح آن ها خودداري مي كنيم.

هـ) جلسات مذهبي

اين نوع مراسم نيز كم و بيش در شهرها و روستاهاي همه كشورهاي اسلامي وجود دارد كه مي توان به عنوان يك رسانه از آن استفاده كرد، ولي تاكنون مغفول مانده است و بي شك اين مراسم نيز داراي ظرفيت ها و محدوديت هايي است.

2. اماكن

با توجه به تعريف رسانه كه پيش تر گفته شد، در دنياي اسلام اماكني وجود دارد كه از آن ها به عنوان رسانه مي توان استفاده كرد، ولي تا كنون مغفول مانده است. اين اماكن عبارتند از:

الف) كعبه

كعبه در دنياي اسلام خود رسانه اي بسيار قوي است. كعبه به دليل قداست خاصي كه دارد از جايگاه ويژه اي برخوردار است. خداوند در قرآن كعبه را سبب قيام مردم دانسته است:

 جَعَلَ اللّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِّلنَّاسِ . (مائده: 97)

ابن منظور يكي از معاني قيام را ثبوت و پايداري مي داند. (ابن منظور، 1363: ج12، 497) راغب اصفهاني مي گويد:

و القيام اسم لما يقوم به الشيء. (راغب اصفهانی، 1426: 690)

قيام اسم براي چيزي است كه باعث ماندگاري شيء مي شود. علامه طباطبايي1 با توجه به تعريف راغب درباره قيام مي گويد:

اگر انسان متفكري درباره جزئيات منافعي كه مردم از كعبه مي برند از قبيل: صله رحم، ديدن دوستان، انفاق نسبت به فقرا، سود تجار، دوستي نزديكان و ناآشنايان، شناخت بيگانگان، نزديك شدن دل ها، پاك شدن روح ها، تقويت نيروها، پشتيباني ملت ها، برافراشته شدن نشانه هاي حق، زنده شدن دين و... بينديشد، بركات زيادي خواهد ديد و از اين همه بركت شگفت زده خواهد شد. (طباطبایی، 1974: ج6، 152)

و چنان كه ياد شد، در روايات نيز تأكيد شده است اين منافع به آخرت اختصاص ندارد؛
براي مثال، ابان بن تغلب مي گويد: از امام صادق ع درباره معناي آيه ياد شده پرسيدم،
حضرت فرمود:

جعل الله لدنيهم و معاشهم. (همو: 156)

شايد به دليل اهميت جايگاه رسانه اي كعبه باشد كه قيام جهاني امام عصرعج از كعبه آغاز خواهد شد و اين مسئله از مسلمات فرهنگ مهدويت است.

با توجه به این که ظرفيت ها و محدوديت هاي كعبه تقريباً همان ظرفيت ها و محدوديت هاي حج است، آن را تكرار نمي كنيم.

ب) مدینه

مدينه به دليل بارگاه نوراني پيامبر اعظم ص، مراقد ائمه بقيع: به رسانه اي بسيار قوي تبديل شده است كه مي توان در بحث ترويج فرهنگ مهدويت از آن استفاده كرد.

ج) عراق

عراق نيز با داشتن مشاهد مهمي از قبيل: نجف، كربلا، كاظمين، سامرا و مراكز ديگر و با توجه به شرايط جديدي كه در عراق حاكم شده و دولت در اختيار مسلمانان است و این که بيش از 65% مردم عراق شيعه هستند، اين مراكز را مي توان به رسانه اي قوي تبديل كرد.

د) ایران

ايران نيز با داشتن مشاهدي مانند بارگاه ملكوتي حضرت امام رضاع، حرم حضرت معصومه س در قم، مرقد شاه چراغ در شيراز، حرم حضرت عبدالعظيم در ري و... جايگاه مهمي دارد. بر اساس آمار منتشر شده تنها مشهد سالانه بيست ميليون زائر دارد و چه رسانه اي بالاتر از اين، اگر بتوانيم آن را درست مديريت كنيم. هر يك از اين مشاهد نيز داراي ظرفيت ها و محدوديت هايي است.

افزون بر اين، در ايران به دليل حاكميت ديني مي توان اماكن گردشگري را هم به رسانه اي قوي براي تبليغ مهدويت تبليغ كرد.

هـ ) مساجد

يكي از اماكني كه در سراسر دنياي اسلام وجود دارد و مي توان آن را به عنوان رسانه اي مهم در تبليغ مهدويت به كار گرفت مساجد هستند. به دليل در دسترس و گسترده بودن مساجد به طرح محدوديت ها و ظرفيت هاي آن ها مي پردازيم. شايان يادآوري است در طرح ظرفيت ها و محدوديت ها نگاه ما به مساجد سراسر دنياي اسلام است.

مسجد به عنوان يك رسانه، داراي ظرفيت هايي است كه در صورت مديريت درست، مي توان تحولي عميق در جامعه ايجاد كرد، رسول خداص به هنگام ورود به مدينه در اولين اقدام اجتماعي به تأسيس مسجد پرداختند. (ابن اثیر، 1399: ج2، 110) انقلاب اسلامي در ايران با مركزيت مساجد شكل گرفت و با مديريت مسجدي ها به پيروزي رسيد. در هجوم بيگانگان در دوران جنگ هشت ساله باز مساجد به كمك آمدند و جنگ را تدارك و پشتيباني كردند و آن را به پيروزي رساندند، چنان كه امام خميني  درباره مساجد فرمود:

مسجد سنگر است، سنگرها را پر كنيد. (خميني، 1378: ج12، 393)

مسجد در طول تاريخ اسلام به عنوان رسانه اي قوي در خدمت نشر علوم اسلامي و معارف ديني بوده است و اگر در جايي مسجد اين كارآيي را ندارد از ضعف مديران آن است.

ظرفيت ها

الف) قداست

مسجد مكاني مقدس است و بايد مقدس و پاك بماند. در فقه اسلامي نجس كردن مسجد، حرام، و پاك بودن آن، واجب است. (غروی، 1428: ج3، 256) قداست مسجد در جامعه اسلامي به قدري روشن است كه افراد لاابالي نيز قداست آن را قبول دارند.

ب) عدم وابستگی

يكي از ظرفيت هاي مسجد آن است كه هيچ نوع وابستگي به احزاب، گروه ها و... ندارد تا در پيام رساني از منافع آنان پيروي كند و محدوديت آنان را داشته باشد.

ج) عدم پیروی از حکومت ها

مسجد رسانه اي است كه از حکومت ها پيروي نمي كند و خط مشي پيام رساني آن را حکومت ها تعيين نمي كنند.

د) عدم سیاسی کاری

برخلاف رسانه هاي مشهور كه بيش تر سياسي كاري مي كنند نه كار سياسي، مسجد رسانه اي است كه سياسي كاري نمي كند.

ه‍ ) تفاوت پیام

پيامي كه از مسجد منتشر مي شود پيام وحي و مفسران وحي يعني اهل بيت: است، برخلاف رسانه هاي مشهور كه با اين پيام يا در تضاد هستند و يا بيگانه با آن هستند.

و) کم هزینه بودن

مسجد رسانه اي است كه ارتباط برقرار كردن با آن هزينه ندارد.

ز) تفاوت پیام دهنده

در انديشه ديني پيام دهنده در مسجد بايد عالم و عادل باشد، برخلاف رسانه هاي مشهور كه نه تنها اين ويژگي لزومي ندارد، بلكه در بيش تر موارد پيام رسانان به دور از اين ويژگي هستند.

ح) ارتباط چهره به چهره

از ظرفيت هاي مسجد آن است كه ارتباط ميان پيام دهنده و پيام گيرنده حضوري و چهره به چهره است، برخلاف رسانه هاي مشهور كه يك سويه است.

ط) آرام بخشی پیام

مسجد رسانه اي است كه پيان آن آرام بخش است؛ زيرا در مسجد همه به ياد خدا هستند و ياد خدا آرام بخش است.

 الَّذِينَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ . (رعد: 28)

ي) همگانی بودن

مسجد رسانه اي همگاني است كه مخاطبان آن را طبقه، يا قشر خاص و يا گروه ويژه اي تشكيل نمي دهد، بلكه همه مؤمنان مي توانند در مسجد حضور يابند.

ك) تأثیر عمیق

با توجه به این که مسجد با جان و دل انسان ها سروكار دارد و فطرت آنان را مورد خطاب قرار مي دهد، تأثيرگذاري پيام آن عميق است.

ل) اولویت پیام

مسجد رسانه اي است كه اولويت پيام آن ديني است. بنابراين از بهترين رسانه هايي است كه مي تواند در تبليغ انديشه مهدوي به كار گرفته شود.

م) عامل اتحاد و همبستگی

با توجه به این که پيام مسجد پيام ديني است، مسجد مي تواند هر گونه اختلاف را به برادري و وفاق تبديل كند و عامل اتحاد مردم گردد.

آن چه بيان شد، بخش ناچيزي از ظرفيت هاي مسجد در مقايسه با رسانه هاي مشهور
است كه با تأمل در كاركرد مسجد موفق مي تواند ظرفيت هاي ديگري هم برايش در نظر
گرفت.

محدوديت ها

با این که مسجد ظرفيت هاي فراواني دارد، ولي در مقايسه با رسانه هاي مشهور، داراي محدوديت هايي است كه در صورت برطرف كردن آن ها كاركرد آن دوچندان مي شود. محدوديت هاي مسجد عبارتند از:

الف) ناهماهنگی در پیام

يكي از محدوديت ها در رساندن پيام، ناهماهنگي پيام رساني در مساجد است؛ زيرا پيام رساني مساجد مركز خاص هماهنگ كننده اي ندارد، بلكه هر مسجدي پيام دهنده اي دارد كه آن چه او صلاح بداند منتشر مي كند.

ب) نداشتن بودجه مشخص

كار فرهنگي هزينه بر است. بنابراين يكي از نيازهاي اساسي براي پيام رساني مساجد تأمين بودجه مربوط است و با توجه به نداشتن بودجه مشخص نمي توان برنامه خاصي را پيش بيني و اجرا نمود.

ج) محدودة زمانی

يكي از محدوديت هاي رسانه اي مسجد، محدود بودن زمان استفاده از آن به اوقات نماز است كه با مديريت درست مي توان اين ظرفيت را افزايش داد.

د) نداشتن تشکیلات منسجم

از جمله محدوديت هاي مسجد، نداشتن مديريت تشكيلاتي است كه در زمان خاص حضور داشته باشند، برنامه ريزي كنند و برنامه ها را تا رسيدن به اهداف خاص پي گيري كنند.

هـ) جامعیت نداشتن پیام

دين اسلام ديني همه جانبه و اجتماعي است، ولي متأسفانه مساجد به دلايل متعدد نتوانستند عامل انتقال اين جامعيت باشند و ابعاد اجتماعي، سياسي، اقتصادي دين را منتقل كنند و در مواردي اين نوع كاركرد را منافي با قداست مسجد مي دانند.

و) جذابیت نداشتن

يكي از محدوديت هاي مساجد ما آن است كه براي همه طبقات جامعه و همه سنين، اعم از كودك، نوجوان، جوان و... جذابيت ندارد؛ يعني ما نتوانسته ايم مساجد را به گونه اي مديريت كنيم كه اين رسانه براي همگان جذابيت داشته باشد.

ز) سنتی بودن

گرچه پيام مسجد هرچه ساده و بي پيرايه باشد تأثير بيش تري دارد، ولي در مقايسه با بقيه رسانه ها سنتي بودن يك محدوديت تلقي مي گردد و امروزه بايد مسجد مدرن را به جامعه عرضه كرد. بي گمان محدوديت هاي ياد شده ذاتي نيست كه اصلاح پذير نباشد، بلكه عارضي است و مي توان با مديريت و فكر و انديشه آن ها را به ظرفيت تبديل كرد. همچنين بايد توجه داشت محدوديت هاي مساجد، تنها موارد ياد شده نيست، بلكه نكات ديگري هم وجود دارد كه طرح آن ها لازم نيست. گذشته از آن كه بعضي از ظرفيت هاي ياد شده نيز از زاويه اي محدوديت تلقي مي شود كه بايد آن ها را نيز درست مديريت كرد.

3. مناسبت ها

يكي از رسانه هاي مغفول در جهان اسلام «مناسبت ها» است كه مي توان از آن ها در اين زمينه استفاده كرد. براي مثال، در پيروزي انقلاب اسلامي اين رسانه تأثير مهمي داشت؛ چنان كه با اولين كشتار در قم، اربعين اين شهدا در تبريز برگزار گرديد و اين مراسم، ضربه اي مهلك براي رژيم بود. اربعين شهداي تبريز در يزد و اربعين شهداي يزد در اصفهان برگزار گرديد كه با ايجاد حكومت نظامي در اصفهان و... زمينه سرنگوني حكومت را فراهم كرد.

مناسبت هاي مهمي كه در دنياي اسلام مي توان از آن ها به عنوان رسانه استفاده كرد
عبارتند از:

الف) عاشورا

عاشورا مهم ترين مناسبتي است كه مي توان از آن به عنوان يك رسانه استفاده كرد. عاشورا به دليل ويژگي هاي منحصر به فردش حادثه اي ماندني و فراموش نشدني است، چنان كه رسول خداص درباره شهادت امام حسين ع فرمود:

ان لقتل الحسين في قلوب المؤمنين حرارة لا تبرد ابداً؛ (بروجردی، 1410: ج12، 556)

بدون ترديد شهادت امام حسين ع آتشي در دل مؤمنان ايجاد مي كند كه هرگز خاموش نخواهد شد.

ظرفيت ها

1. فعالیت سیاسی: حادثه كربلا به هر گونه اي تفسير شود حادثه اي سياسي است و با توجه این که يك طرف درگير حادثه امام حسين ع است، از اين ظرفيت در برابر جريان فكري كه دخالت در سياست را منافي با قداست دين مي داند، مي توان به خوبي استفاده كرد؛ زيرا امام حسين ع فرمود:

و لكم في اسوة؛ (طبری، بي تا: ج4، 304)

عملكرد من سرمشق شماست.

2. ظلم ستیزی: با توجه به نكته پيش گفته، يكي از ظرفيت هاي مهم حادثه كربلا ظلم ستيزي آن است. از اين ظرفيت در برابر جريان فكري كه تقيه را بهانه اي براي سكوت در برابر جنايت كاران قرار داده اند مي توان استفاده كرد، چنان كه امام حسين ع فرمود:

فاني لا اري الموت الا سعادة و الا الحياة مع الظالمين الا برماً؛ (ابن شعبه، 1400: 174)

بدون ترديد من [با اين شرايط] مرگ را جز سعادت و زندگي با ستمكاران را جز رنج و ملال نمي بينم.

3. سازش ناپذیری: از جمله ظرفيت هاي حادثه عاشورا سازش ناپذيري آن است. از اين ظرفيت مي توان در برابر جريان فكري كه سازش با دشمن را مصلحت سنجي تلقي مي كند استفاده كرد؛ چنان كه امام حسين ع فرمود:

هيهات منا الذلّة؛ (خوارزمی، ج2، 7)

ما هرگز ذلت را نمي پذيريم.

يا آن که فرمود:

لا اعطيكم بيدي اعطاء و الذليل؛ (مفيد، 1414: ج2: 98)

من دست ذلت به شما نمي دهم.

4. حاکمیت دینی: از ظرفيت هاي حادثه عاشورا تلاش براي برپايي حاكميت ديني است. آن حضرت یکی از اهداف خود را از اين ظرفيت در برپايي حاكميت دين دانسته، فرمود:

اللّهم... و نردّ المعالم من دينك؛ (ابن شعبه، 1400: 264)

خدايا تو مي داني كه ما... براي باز گرداندن نشانه هاي دين تو در جامعه قيام كرده ايم.

5. حمایت از مظلومان: از جمله ظرفيت هاي حادثه عاشورا حمايت از ستم ديدگان است كه از اين ظرفيت در برابر جريان فكري كه حمايت از مظلومان و مستضعفان جهان را منافي با منافع ملي مي دانند مي توان استفاده كرد، چنان كه آن حضرت فرمود:

اللّهم... و يأمن المظلومون من عبادك؛ (همو)

خدايا تو مي داني... براي حمايت از بندگان مظلومت قيام كرده ايم.

6. پرداخت هزینه مبارزات: يكي از ظرفيت هاي حادثه عاشورا، پرداخت هزينه مبارزات در راه خداست. بسياري از كساني كه در مبارزه و جهاد شركت نمي كنند از پرداخت هزينه آن وحشت دارند. از اين ظرفيت مي توان براي از ميان بردن وحشت اين گونه افراد استفاده كرد. اين حادثه نمونه هاي فراواني از اين ظرفيت دارد. براي مثال، حضرت سيدالشهداع در روز عاشورا بعد از شهادت همه نزديكان و ياران خويش، يكه و تنها، با بدن مجروح و در حالي كه صورتش روي خاك داغ كربلا بود فرمود:

هون عليّ انّه بصير الله؛ (مجلسی، 1983: ج45، 46)

همين كه خداوند مي بيند مشكلات برايم آسان است.

يا وقتي كه ابن زياد به حضرت زينب س گفت:

كيف رأيت صنع الله بك؟

ايشان فرمود:

ما رأيْتُ الا جميلاً. (ابن طاووس، 1363: 160)

يا آن که وقتي ابن زياد امام سجادع را تهديد به قتل كرد، حضرت فرمود:

ابا لقتل تهدّ وفي و القتل لنا عادة وكراً متنا الشهادة. (همو: 162)

محدوديت ها

1. حادثه عاشورا: همان گونه كه ظرفيت هاي فراواني دارد، داراي محدوديت هايي نيز است كه در صورت بي توجهي بسيار خطرناك است كه به دليل محدوديت حجم مقاله، تنها به نقل قولي اكتفا مي كنيم.

دكتر مايكل برانت ـ معاون ارشد رئيس سابق سيا و عضو ارشد بخش شيعه شناسي سازمان سيا كه چندي پيش به اتهام فساد مالي بركنار شد ـ از باب انتقام جويي، مصاحبه مفصلي درباره عملكرد سيا ترتيب داده است. او ضمن مصاحبه به بعضي از اسرار تكان دهنده سيا در برنامه براندازي تشيع اعتراف مي كند و مي گويد:

در اين سازمان 900 ميليون دلار براي سازماندهي مبارزه با تشيع اختصاص يافته است كه محور آن نابودي مرجعيت شيعه و عاشوراست.

او درباره عاشورا مي گويد:

در ميان شيعه مراسم عزاداري موسوم است. آن ها به ياد واقعه كربلا جمع مي شوند و يك نفر سخنراني و واقعة كربلا را بيان مي كند و مستمعين هم گوش مي كنند. بعد از آن، طبقه جوان سينه زني و عزاداري مي كنند. اين سخنران و اين مستمعين براي ما از اهميت ويژه اي برخوردار هستند؛ زيرا از همين مجالس عزاداري است كه در ميان شيعه جوش و خروش، آزادي خواهي و جنگ با باطل به خاطر حق، به وجود مي آيد. ما به خاطر همين، ده ها ميليون دلار از بودجه ويژه را براي در دست گرفتن سخنرانان و مستمعين اختصاص داده ايم و اين كار چنين تحقق مي پذيرد كه ابتدا دنبال افرادي از شيعه كه پول دوست و داراي عقايد سست و در عين حال داراي شهرت و قدرت تأثير و نفوذ باشند، مي رويم تا به واسطه آن ها در عزاداري ها نفوذ پيدا كنيم. (رنجبران، 1388: 174)

با دقت و تأمل در گفتار اين كارشناس سازمان سيا مي توان به محدوديت هاي عاشورا دست يافت.

2. اربعین: يكي از مناسبت هايي كه مي توان آن را به رسانه اي تبديل كرد مراسم اربعين حسيني است كه بر اساس آمار منتشره از سوي مسئولان عراقي در مراسم اربعين حدود 10 ميليون زائر شركت مي كنند كه بسيار مهم است. بي گمان مراسم اربعين به زائران كربلا اختصاص ندارد، بلكه در سراسر جهان اسلام هر جا كه شيعيان وجود دارند، اين مراسم برپاست.

ظرفيت ها و محدوديت هاي اربعين با مناسبت عاشورا مشترك است.

3. فاطمیه: يكي از مناسبت هايي كه مي توان آن را به رسانه اي براي تبليغ مهدويت تبديل كرد مراسم فاطميه است. ظرفيت ها و محدوديت هاي فاطميه نيز با دو مناسبت عاشورا و اربعين مشترك است.

البته يكي از ظرفيت هاي برجسته فاطميه نسبت به عاشورا، اين است كه مديريت آن با حضرت زهراس و مبارزات آن با هيئت حاكمه بود و از آن جا كه حضور زنان را در مسائل سياسي به نمايش گذاشته است، مي توان از آن در برابر جريان فكري مخالف حضور زنان در مسائل سياسي استفاده كرد.

4. شهادت ها: يكي از مناسبت هايي كه در جهان اسلام مي توان آن را به رسانه تبديل كرد، شهادت امامان شيعه: است كه متأسفانه ما نه تنها چنين مناسبت هايي را به رسانه تبديل نكرده ايم، بلكه نسبت به بعضي از ائمه: چنان بي لطفي شده است كه اكثريت شيعيان حتي زمان شهادت آنان را نمي دانند.

ظرفيت ها و محدوديت هاي اين مناسبت ها نيز همانند عاشوراست.

5. ولادت ها: يكي از مناسبت هايي كه در جهان اسلام مي توان از آن ها به عنوان رسانه بهره گرفت، ولادت هاي معصومان و امام زادگان است كه در اين مورد نيز متأسفانه اكثريت شيعيان هم از زمان ولادت بعضي از ائمه: بي اطلاع هستند.

گرچه ظرفيت ها و محدوديت هاي اين مناسبت ها با شهادت ها متفاوت است، ولي به دليل رعايت حجم مقاله از طرح آن ها خودداري مي كنيم.

نتيجه

1. با توجه به تعريف رسانه كه عبارت از هر وسيله يا شيء يا شخصي كه عامل ارتباط و انتقال فكر و عقيده و فرهنگ باشد بايد رسانه هاي دنياي اسلام را به دو بخش رسانه هاي مشهور و مغفول تقسيم كرد.

2. رسانه هاي مشهور گرچه ظرفيت هاي بسيار بالايي از قبيل: سرعت انتقال، جذابيت، تأثيرگذاري سريع و قوي، وسعت حوزه نفوذ، تنوع پيام و در دسترس بودن دارند، ولي به دليل محدوديت هايي همانند: وابستگي به احزاب، اشخاص، دولت ها، نفوذ قدرت ها، ضعف محتوا و... نمي توان در سطح بين الملل اميدي به استفاده مطلوب از آن ها در راستاي تحقق جامعه و دولت زمينه ساز ظهور منجي موعود داشت.

3. ايجاد رسانه هاي مشهور به دليل مشكلات فراوان مانند: تأمين بودجه هاي كلان، نياز به ابزار و وسایل پيشرفته و كمبود نيروي انساني متخصص و متعهد و ضعف مديريت، بسيار دشوار مي نمايد و از اين رو نمي توان اميدي به ايجاد و گسترش آن ها در حد رقابت با رسانه هاي موجود داشت.

4. در برابر رسانه هاي مشهور، رسانه هايي مغفول داريم كه مي توانيم از آن ها در راستاي ترويج و ايجاد جامعه و دولت زمينه ساز ظهور منجي موعود استفاده كنيم. اين رسانه ها در سه بخش قابل شناسايي هستند:

الف) مراسم مذهبي، از قبيل: حج، نماز عيد فطر و قربان، نماز جمعه، نماز جماعت، جلسات مذهبي.

ب) اماكن مذهبي، از قبيل: كعبه، مشاهد مدينه، مشاهد عراق، مشاهد ايران و مساجد.

ج) مناسبت هاي مذهبي، از قبيل: عاشورا، اربعين، فاطميه، شهادت ها و ولادت هاي معصومين.

5. هر يك از اين رسانه هاي مغفول داراي ظرفيت ها و محدوديت هايي هستند كه در استفاده بهينه از آن ها بايد مورد توجه قرار گيرند.


منابع

1.    ابن اثير، عزالدين علي بن ابي الكرم، الكامل في التاريخ، بيروت، دارصادر، 1399ق.

2.    ابن شعبه، حسن بن علي، تحف العقول عن آل الرسول، تهران، كتابفروشي اسلاميه، 1400ق.

3.    ابن طاووس، علي، اللهوف علي قتلي الطفوف، ترجمه: سيداحمد فهري، تهران، جهان، چاپ اول، 1363ش.

4.    ابن قدامه، عبدالله بن احمد، المغني في فقه الامام، احمد بن حنبل، بيروت، دارالفكر، 1405ق.

5.    ابن منظور، جمال الدين، محمد، لسان العرب، قم، ادب حوزه، 1363ش.

6.    بروجردي، سيدحسين، جامع احاديث الشيعه، قم، مهر، 1410ق.

7.    حكيم، سيدمحسن، مستمسك العروة الوثقي، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1397م.

8.    حلّي، حسن بن يوسف، تذكرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البيت لاحياء التراث، 1414ق.

9.    جزيري، عبدالرحمن، الفقه علي المذاهب الاربعة، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1406ق.

10.           خميني، سيد روح الله، تحرير الوسيله، قم، اسماعيليان، 1390ق.

11.           ـــــــــــــــ ، صحيفه امام، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني;، 1378ش.

12.           خوارزمي، موفق بن احمد، مقتل الحسين، قم، مكتبة المفيد، بي تا.

13.           رنجبران، داود، جنگ نرم، تهران، ساحل انديشه، چاپ دوم، 1388ش.

14.           راغب اصفهاني، حسين، مفردات الفاظ القرآن، تحقيق: عدنان داودي، قم، طليعه نور، چاپ اول، 1426ق.

15.     زمخشري، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التاويل و عيون الاقابيل في وجوه التاويل، قم، نشر البلاغه، 1415ق.

16.           شريف رضي، محمد بن حسين، نهج البلاغه، قم، دارالهجرة، بي تا.

17.           صدوق، محمد بن علي، كمال الدين و تمام النعمة، ترجمه: پهلوان، قم، دارالحديث، 1382ش.

18.           طوسي، محمد بن حسن، المبسوط في فقه الاماميه، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، 1428ق.

19.           طباطبايي، سيدمحمدحسين، الميزان في تفسير القرآن، بيروت، مؤسسة الاعلمي، 1974م.

20.           طبري، محمد بن جرير، تاريخ الامم الملوك، بيروت، مؤسسة الاعلمي، بي تا.

21.           عاملي، محمد بن مكي، البيان، قم، مجمع الذخائر الاسلامية، بي تا.

22.           عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، قم، مؤسسة آل البيت، 1412ق.

23.           عاملي، محمدعلي، مدار الاحكام في شرح شرايع الاسلام، قم، مؤسسة آل البيت، 1410ق.

24.           غروي، ميرزاعلي، المستند في شرح العروة الوثقي، قم، مؤسسة احياء آثار الامام الخوئي، 1428ق.

25.           قمي، عباس، سفينة البحار و مدينة الحكم و الآثار، تهران، دارالاسوه، چاپ سوم، 1422ق.

26.           فيض كاشاني، محسن، الصافي في تفسير القرآن، تهران، كتاب فروشي اسلاميه، چاپ چهارم، 1393م.

27.           كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ترجمه مصطفوي، تهران، كتاب فروشي اسلاميه، بي تا.

28.           كركي، علي بن حسين، جامع المقاصد، في شرح القواعد، قم، مؤسسة آل البيت، 1408ق.

29.           مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1983م.

30.           مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد، بيروت، دارالمفيد، چاپ دوم، 1414ق.

31.           مقدسي شافعي، يوسف بن يحيي، عقد الدرر في اخبار المنتظر، تحقيق: دكتر عبدالفتاح، قم، نصايح، 1416ق.

32.           يزدي، محمدكاظم، العروة الوثقي، بيروت، مؤسسة الاعلمي، 1988م.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :