ارسال به دوستان
کد خبر : 256305

«مارتین لوتر» و «آیین پروتستان» زمینه سازان صهیونیسم مسیحی

مارتین لوتر (Martin Luther، 1483- 1546/م)، کشیش آلمانی، در زمانی که فروش سند آمرزش گناهان از سوی کلیسای کاتولیک در اروپا رواج داشت، برضدّ این پدیده و خودکامگی این کلیسا شورید و با تأسیس مذهب پروتستان (Protestant)، 95 اصل اصلاحی خود را که در بردارنده ی اعتقاد او به مرجع بودن متون مقدس، در زندگی مذهبی بود، بر سَرْ درِ کلیسای «ویتنبرگ» (Wittenberg) در (سال 1517/م) نصب کرد. با ظهور مذهب پروتستان، تحولات زیادی در باورهای آیین مسیحیت پدید آمد. مهم ترین عامل این تحولات آن بود که لوتر فهم حقایق دینی را از انحصار رجال کلیسا خارج ساخته و آن را در دسترس ادراک شخصی افراد، اعلام کرد

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

 

«مارتین لوتر» و «آیین پروتستان» زمینه سازان صهیونیسم مسیحی

نویسنده: احمد کریمیان
مارتین لوتر (Martin Luther، 1483- 1546/م)، کشیش آلمانی، در زمانی که فروش سند آمرزش گناهان از سوی کلیسای کاتولیک در اروپا رواج داشت، برضدّ این پدیده و خودکامگی این کلیسا شورید و با تأسیس مذهب پروتستان (Protestant)، 95 اصل اصلاحی خود را که در بردارنده ی اعتقاد او به مرجع بودن متون مقدس، در زندگی مذهبی بود، بر سَرْ درِ کلیسای «ویتنبرگ» (Wittenberg) در (سال 1517/م) نصب کرد.
با ظهور مذهب پروتستان، تحولات زیادی در باورهای آیین مسیحیت پدید آمد. مهم ترین عامل این تحولات آن بود که لوتر فهم حقایق دینی را از انحصار رجال کلیسا خارج ساخته و آن را در دسترس ادراک شخصی افراد، اعلام کرد.(1)
بدین ترتیب، هر فرد مسیحی پروتستان، در مطالعه، فهم، استنتاج و تفسیر کتاب مقدس، مستقل گردید، و این امر میدان استنباط ها و اظهارنظرهای متنوّع و مختلف از کتاب مقدس را به روی ارباب غرض و بدعت گشوده، به گونه ای که تاکنون آیین پروتستان دارای بیش از دویست فرقه ی گوناگون شده است!
از سوی دیگر، این مذهب شعار بازگشت به کتاب مقدس را به عنوان منبع عقیده ی ناب مطرح ساخت و باب گرایش و عنایت به تورات را در میان پیروان خود گشود.
بدین ترتیب، عهد قدیم (تورات)، بخش مهمی از منابع اعتقادی مذهب پروتستان را تشکیل داد و بالاترین سند معتبر در رفتار، عقیده، اخلاق و اطلاعات تاریخی این طایفه از مسیحیان قرار گرفت.
بر اساس همین آموزه های توراتی، این باور در ذهن پروتستان ها شکل گرفت که میان یهودیان و فلسطین، رابطه ای جاودانه وجود دارد و این قوم از سرزمین اصلی خویش که فلسطین بوده است، اخراج شده اند و باید ناچار بر اساس پیش گویی های موجود در تورات، بدان باز گردند.(2)
اعتقاد کلیسای کاتولیک آن بود که آن چه به عنوان ملت یهود نامیده می شود، پیش تر از میان رفته و خداوند ایشان را به جرم به صلیب کشیدن مسیح، از فلسطین اخراج کرده است.
کاتولیک ها به پیروی از قدیّس اگوستن (354- 430/م) بر این باور بودند که پیش گویی های مربوط به بازگشت یهودیان به فلسطین، ناظر به بازگشت از بابِل است که در عمل به دست کورش، شاه ایران باستان، صورت پذیرفت.
اگوستن، بیت المقدّس را سرزمین عهد جدید می دانست و می گفت که فلسطین میراث عیسای مقدّس برای مسیحیان است.
اما جنبش پروتستانتیزم، ضمن ردّ اعتقاد مزبور، در ترویج این باور همّت گمارد که یهودیان، امت برتر و برگزیده ی خداوندند. از این رو، عهد قدیم، نخستین و مهم ترین مرجع اعتقادی این مذهب و سرچشمه ی مسیحیت ناب تلقّی شد، و تکیه گاه بخشی از مراسم عبادی کلیسا و معتبرترین کتاب تاریخی اراضی مقدّسه و زندگی پیامبران گذشته و پیش گویی های مربوط به آخرالزمان و ظهور مجدّد عیسای مسیح و هزار ه ی دولت سعادت بخش او قرار گرفت.(3)
جنبش اصلاحی لوتو، اعتبار و ارزش فراوانی برای زبان عبری، به عنوان زبان اصلی کتاب مقدّس، قائل شد و اعلام کرد که مؤمنان برای دریافت صحیح کلام و پیام خدا، باید زبان آن را بیاموزند. در پیِ این تأکید، بسیاری از مسیحیان متدیّن، به فراگیری زبان عبری همّت گماردند.
عهد قدیم که تا آن زمان، کتابی مهجور و دور از دسترس به شمار می آمد، با ظهور اندیشه لوتری، از زاویه ی معبدها خارج، و ترجمه و منتشر گردید.
لوتر با طرح ضرورت بازگشت یهودیان به سرزمین فلسطین، به عنوان تمهید ظهور مجدّد عیسای مسیح، خدمت بزرگی به یهودیان کرد. او تأکید می کرد که این «ملت برگزیده ی خدا» که حیاتی دیرینه دارند، باید حیات و بقایشان در آینده تضمین یابد و سرزمین فلسطین، از آنِ ایشان شود، که خداوند، وعده ی آن را به این قوم داده است. یهودیان گرچه سر از طاعت مسیح پیچیدند، اما وعده ی خداوند به ایشان هم چنان باقی است. از این رو، هر کس با این طایفه به مخالفت برخیزد و مانع بازگشت آنان به فلسطین شود، دشمن خدا و عیسای مسیح به شمار می آید.
به همین دلیل، کلیسای کاتولیک، لوتر را یهودی و یا دست کم نیمه یهودی خواند و تصریح نمود که وی اهل بدعت و ضلالت بوده و از چارچوب ایمان مسیحی خارج شده است. حتی بسیاری از ناظران را عقیده بر این است که اساساً مذهب پروتستان، ساخته و پرداخته یهودیان می باشد و میان این مذهب و فراماسونری پیوندی اصیل وجود دارد.(4)
اساس نظریّات لوتر عبارت بود از:
1
) عدم اعتراف به تمرکز کلیسای کاتولیکی و تأکید بر انتخاب دموکراتیک سران مسیحی.
2
) شأن پاپ، آمرزش گناهان نیست، بلکه این امر، تنها از امور الهی می باشد. عیسی (ع) با تن سپردن به صلیب، خویشتن را فدای مسیحیان کرد. از این رو، انسان گناه کار، تنها باید به درگاه خداوند اعتراف به گناه کند و با توبه از تکرار گناه بپرهیزد.
3
) همه ی نسخه های تورات مردود است، جز توراتی که به زبان عبری است.
4
) کتاب هایی که کاتولیک ها معتبر شمرده اند، مانند کتاب مکابیین و اخنوخ و بخشی از سفر استیر و ... بی اساس و مردود است.
نکته ی مهمّی که لوتر بر آن اصرار می ورزید، بی اساس بودن تأویل های مسیحی از تورات است. وی بر صحّت و حقّانیت شروح و تفسیرات یهودی از عهد قدیم، تأکید داشت.
آن چه در تعلیمات و اظهارات لوتر جلب توجه می کند، عنایت ویژه و شگفت او نسبت به قوم یهود و بیانات اغراق آمیز وی درباره ی این طایفه است.
لوتر شدیداً به کلیسا حمله کرد و پاپ و اسقف ها را مردمانی دیوانه خواند. وی آن ها را متهم کرد که با یهودیان رفتاری داشته اند که مناسب حال سگ هاست، نه انسان ها. او می گفت: اگر من یهودی بودم و مشاهده می کردم که چنان ابلهانی رهبر مسیحیان می باشند، حاضر بودم به خوکی تبدیل گردم، اما مسیحی نشوم... .(5)
او «در آثار خود، هم آهنگ با لحن و منطق تلمود، اظهار داشت که جهان جز به خاطر بنی اسرائیل آفریده نشده است و وظیفه ی این قوم، سیطره و حکومت بر جهان است؛ زیرا یهوه، خدای یهود، آنان را این گونه آفریده است».(6)
مارتین لوتر در کتاب مسیح، یهودی متولد شد که در سال 1523/م منتشر گردید و در همان سال، هفت بار به چاپ رسید، نوشت:
مشیّت روح القدس بر آن قرار گرفته است که تمام کتاب مقدّس، تنها از مجرای قوم یهود نازل شود. یهودیان فرزندان خدایند و ما بی کسان، میهمان آنان هستیم... و باید خشنود باشیم که چون سگان، از آن چه از دست ولی نعمتمان فرو می افتد، ارتزاق کنیم... .(7)
اسقف اکرام لمعی می نویسد:
لوتر، رهبر اصلاحی پروتستان، با نگرش جدیدی که به کتاب مقدس داشت، ابتدا یهودیان را مورد تأیید خود قرار داد و اعلان کرد که محکوم ساختن یهودیان امروز به سبب موضع گیری پدرانشان، در برابر مسیح، کاری اشتباه و احمقانه است، و صحیح نیست که آنان را با جبر و زور غسل تعمید داده و مسیحی کنیم، بلکه باید خود، با رضایتمندی و ایمان، مسیحیت را گردن نهند.
اما زمانی که یهودیان، دعوت لوتر را برای مسیحی شدن رد کردند و اعلام داشتند که تلمود، تفسیر بهتر و شایسته تری از او نسبت به کتاب مقدّس ارائه می کند، لوتر موضع خود را در برابر ایشان تغییر داد و در سال 1526/م به شدت به آنان تاخت(8) و در سال 1543/م در کتاب درباره ی یهود و دروغ هایشان خشم و نفرت خود را نسبت به این طایفه آشکار ساخت و در آن تأکید کرد که معبدهایشان باید به آتش کشیده شده و هیچ اثری از آن به جای نماند، کتاب های دعایشان معدوم گردد، حاخام ها از موعظه منع شوند و پس از آن که خانه هایشان تخریب گردید، همه را در جایی گرد آورده و به آن ها تفهیم شود که در سرزمین ما از هیچ حرمتی برخوردار نیستند. ایشان باید برای همیشه از کشور ما اخراج شوند...
پیروان لوتر از همان زمان درصدد اجرای تعالیم او برآمده و در سال 1572/م، معبدهای ایشان را در برلین تعطیل کردند و این طایفه از ورود به پاره ای از اماکن شهر، منع شدند.(9)
آن چه لوتر را در مقام سخن از یهودیان به گزافه گویی وا می داشت و او را در لطف و عنایت نسبت به ایشان به اغراق و مبالغه می کشاند، جذب آنان به مسیحیت و پذیرش آیین پروتستان بود. اما زمانی که مشاهده کرد آن چه عملاً اتفاق افتاده آن است که یهودیان به جای پذیرش دین مسیح، می کوشند تا مسیحیان را به دین خود در آورند، در کتاب خود درباره ی یهود و دروغ هایشان اعلام داشت:
چه کسی مانع بازگشت یهودیان به سرزمینشان است؟ هیچ کس. ما هر آن چه آنان برای این سفر نیاز دارند، در اختیارشان قرار می دهیم. آن هم تنها به این دلیل که از شرّ آنان آسوده شویم. آن ها واقعاً بار سنگینی بر دوش ما بوده و بلای جان ما هستند.
بدین ترتیب، با یأس جنبش پروتستانتیزم از مسیحی شدن یهودیان، کوس دعوت مهاجرت ایشان به فلسطین کوفته شد و این آغاز جنبش صهیونیسم مسیحی بود.(10)
گفتنی است پیروان لوتر، پس از گذشت بیش از چهار قرن از موضع گیری های منفی وی در برابر یهود، اقدام به عذرخواهی رسمی از این قوم کردند. یعنی اتحادیه ی جهانی پیروان لوتر، در کنفرانسی که در 11- 13 ژوئیه ی 1983/م در استکهلم سوئد برگزار شد، عدم اعتقاد و التزام خود را نسبت به همه ی آن چه از سوی لوتر درباره ی یهودیان ابراز شده بود، اعلام داشتند.
از سوی دیگر، همایش رؤسای کلیساهای لوتری آمریکا نیز که در نهم ژوئیه ی 1983/م در شهر سنت لوئیس تشکیل شد و بیش از 1100 نماینده از سوی دو میلیون و هفت صد هزار لوتری آمریکایی در آن داشتند، تأسّف و عدم ارتباط لوتری های معاصر را با اظهارات افراط گرایانه ای که مارتین لوتر، نسبت به یهودیان ابراز کرده بود، اعلام کردند.(11)
لوتر با تأسیس مذهب پروتستان، نگرش و باور تازه ای در پهنه ی دیانت مسیحی گشود. اقدام خلّاقانه او عبارت بود از: «ایجاد بیانی رسمی از بشارت انجیل مسیحی که انسان در آن به صورت شخصی آزاد و مختار در پیشگاه خدا قرار می گیرد. آیین پروتستان تأکید می کند که انسان در سعادت ابدی خود، تنها به قدرت مطلق خدا وابسته است و چیزی نمی تواند بین خدا و انسان قرار گیرد».(12)
پروتستانتیزم، اصلاً در لغت به معنای اعتراض و مخالفت (Protestation) است. مذهب پروتستان، با دعوت به آزادی اندیشه و بیان، زمینه ی ظهور مکاتب و مذاهب متعدّد و فراوانی را در مسیحیت گشود.
چنان که گذشت، از مبانی این مذهب، توجّه و رویکردی تازه و جدّی به عهد قدیم (تورات) است. این کتاب که عمدتاً که عمدتاً تاریخ قوم یهود محسوب می شود، در طول تاریخ دست خوش تغییرات و جرح و تعدیل فراوان شده و در سده ی اول پس از میلاد مسیح، شکل نهایی خود را پیدا کرد.
پروتستان بر متن تورات عبری تکیه کرد، ولی حذف و اضافاتی در آن به عمل آورد.
انگلستان در اواخر قرن شانزدهم و آغاز قرن هفدهم، پس از روی گردانی از آیین کاتولیک و زدودن نفوذ اسپانیا، مهم ترین قدرت استعماری شد و با انباشتن ثروت های بی حساب، بر سرزمین های وسیعی چنگ انداخت. این امر با حرکت اصلاحگری دینی تقارن یافت. اصلاحات وارده، با ارائه تعریفی جدید از رابطه ی انسان با آفریدگار و کتاب مقدس، به فرد توان می داد تا خارج از چارچوب کلیسا، بی نیاز از روحانیان، برای خود، رهایی را تحقق بخشد. از آن پس، او وظیفه داشت برای خود کتاب مقدس را تفسیر نماید.(13)
البته عامل دیگری نیز انگلستان را به سوی آیین پروتستان و فرهنگ توراتی، سوق می داد؛ زیرا این امر می توانست دارای یک دست آورد مهم اقتصادی برای کشوری که پس از تحولات دوره ی رنسانس، با شتاب تمام جهت دست یابی به «اوج سود و لذت» تلاش می کرد، باشد.
کلیسای کاتولیک به موجب تصریح انجیل،(14) رباخواری را حرام می شمرد؛ اما این امر در تورات مجاز شناخته می شد. از این رو، رویکرد این کشور به آیین پروتستان و در نتیجه فرهنگ و آموزه های توراتی، می توانست راه های تازه ای از کسب ثروت و انباشت سرمایه را به همراه داشته باشد.
خانم باربارا تاچمن، تاریخ نگار یهودی، در کتاب مقدس و شمشیر می نویسد:
هنگامی که هنری هشتم، پادشاه انگلیس در سال 1538/م، فرمان ترجمه و انتشار عهد قدیم را به زبان انگلیسی صادر کرد تا در دسترس توده ی مردم قرار گیرد، در حقیقت تاریخ و آداب و قوانین یهودی را با فرهنگ انگلیسی درآمیخت و به مدت سه قرن، این فرهنگ را تحت تأثیر مستقیم خود قرار داد. این تورات، به تورات ملی انگلیس شهرت یافت و بیش از هر کتاب دیگری، فضای جامعه ی انگلیس را تحت تأثیر خود قرار داد و بسیاری از داستان های تاریخی یهود، مادّه ی اصلی فرهنگ و ادبیات انگلیسی قرار گرفت.
تاچمن می افزاید: قصص عهد قدیم، خوراک روزمره ی عقلانیت مذهب پروتستان گردید و مؤمنان به این مذهب، همواره آن ها را مطالعه می کردند و به خاطر می سپردند، به گونه ای که دیگر عیسای ناصری را عیسی بن مریم نمی خواندند، بلکه او را تنها یکی از انبیای بنی اسرائیل می شمردند.
وی تأکید می کند: بدون تأثیر این فرهنگ توراتی، معلوم نبود که در سال 1917/م، اعلامیه ی بالفور از سوی دولت انگلیس صادر شود.(15)
گریس هالسل، روزنامه نگار برجسته ی آمریکایی، می نویسد:
حقیقت آن است که تغییر نگرش در آیین مسیح نسبت به مصالح یهود، از ظهور جنبش پروتستانتیزم در سده ی شانزدهم میلادی آغاز می شود.
این جنبش، حق ّ انحصاری کلیسا را در تفسیر کتاب مقدّس، انکار نموده و متقابلاً رجعت و عنایت به متن تورات و تفسیر لفظی و ظاهری از متون دینی یهود را اساس حرکت خود قرار داد.
از آن زمان، رفته رفته نگرش مسیحیان به آیین یهود، تغییر یافت و گرایش به شریعت یهود، در میان مسیحیان غربی آغاز شد.
از اوایل سده ی هفدهم، مسیحیان پروتستان، یهودیان را ملتی ممتاز شمرده مهاجرت آنان را به فلسطین، شرط لازم ظهور مجدّد عیسای مسیح تلقّی کردند. آنان کمک به یهودیان را برای حصول این امر که موجب تعجیل در ظهور پیام آور رهایی و صلح، عیسای مسیح می باشد، تحقّق اراده و مشیّت الهی می دانستند.(16)
از اواخر سده ی شانزده میلادی، بسیاری از ادبا و هنرمندان، تحت تأثیر فرهنگ و اساطیر توراتی قرار گرفتند و عهد عتیق، منبع الهام بخش آنان گردید. فضای پروتستانی، عرصه ی مناسب و وسیعی را برای ورود یهودیان به دنیای هنر و ادب گشود. از این پس، دیگر تورات، تنها یک کتاب دینی مطرح نبود، بلکه هم چنین به مانند منبعی برای تعلیم و تعلّم اخلاق به شمار می آمد.
بدین ترتیب، یهودیان در عصر پس از رنسانس، یکی از ارکان فرهنگ اروپایی را تشکیل دادند و سنن و معارف توراتی، منبع الهام بخش بسیاری از شاعران، ادیبان و نقاشان غربی قرار گرفت.
امروزه، بزرگ ترین موزه های جهان، دارای مجموعه ی عظیمی از تابلوهای رنگ روغن به جای مانده از هنرمندان مسیحی پروتستان است که با آثار خویش، پدیده ی اصلاحگری دینی لوتر را زنده نگاه داشته اند. این هنرمندان پروتستان، برخلاف نقاشان مسیحی که به چهره پردازی از قدّیسان می پرداختند، به تصویرگری حکایت و سرگذشت پیامبران بنی اسرائیل همّت گماردند. در این میان نام رمبرانت (Rembrandt،1606- 1669/م)، نقاش پروتستان مذهب هلندی، بیش از همه قابل ذکر است. وی با الهام از معارف عهد قدیم، بسیاری از صحنه ها و حکایات تورات را به تصویر کشید. او در ترسیم چهره ی ابراهیم، یعقوب، شاؤول، شمشون (سامسون)، اِستر و داود کاملاً تحت تأثیر فرهنگ تورانی بوده است.
در آثار ادبی نیز، انبیاء و چهره های شاخص بنی اسرائیل، کم کم جای گزین قهرمانان کلاسیک یونان شدند.
از سوی دیگر، عده ای از فلاسفه و دانشمندان اروپایی نیز در این دوره به ضرورت مهاجرت یهودیان به فلسطین ایمان آورده و در بیانات و آثار خود، بدان تصریح کردند.
در این میان نام جان لاک، فیلسوف تجربی انگلیس، اسحاق نیوتون، کاشف قانون جاذبه، ژوزف پریستلی، شیمی دان معروف، ژان ژاک روسو، نویسنده ی مشهور فرانسوی و پاسکال، فیزیک دان فرانسوی قابل ذکر است.
چنان که ملاحظه می شود، سده های هفده و هجده میلادی، عصر رواج اندیشه های دینی مربوط به استقرار یهودیان در فلسطین بوده است. اما طرفه آن که، خود یهودیان این اظهارنظرها را به شدّت مردود دانسته و استقرار خود را در سرزمین فلسطین، تنها منوط به تعلّق مشیّت الهی می کردند و می گفتند که این امر و تأسیس دولت اسرائیل، تنها با ظهور ماشیح (مسیح نجات بخش یهودیان)صورت خواهد پذیرفت.(17)
اما در عین حال، ظهور پروتستانتیزم، با استقبال گرم و گسترده ی یهودیان روبه رو شد؛ زیرا این جنبش موجب بروز شکاف و عناد میان دشمنان ایشان (یعنی مسیحیان) گردید. این استقبال و رویکرد به پروتستان ها چندان ادامه یافت که اعلام داشتند: «پروتستان ها گرچه رسماً یهودی نیستند، اما از فِرَق وابسته به یهودیان به شمار می آیند».(18)

پی نوشت ها :

1-کلیسای کاتولیک با رّد حقّ استقلال مردم در فهم معارف الهی، بر آن بود که آنان باید عقاید دینی خود را تنها از کلیسا بگیرند. کلیسا، و نه کتاب مقدّس، تنها مرجع معارف دینی مردم به شمار می آمد؛ اما لوتر، انسان را آزاد معرفی کرد و انجیل را در دست رس همگان قرار داد و تقلید از کلیسا را نفی کرد.
2
-ر.ک: یوسف العاصی الطویل، الصلیبیون الجدد، ص 23-24.
3
- رضا هلال، المسیح الیهودی و نهایة العالم، ص 30-31.
4
-یوسف العاصی الطویل، الصلیبیون الجدد، ص 25.
5
-عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، یهودیت، ص 280 (به نقل از: انجمن فرهنگی او تصرهتورا، تاریخ قوم یهود، ج 3، ص 150)
6
-عبدالمجید همو، اعوان الیهودیة علی تحقیق احتلال فلسطین، ص 98.
7
-رضا هلال، المسیح الیهودی و نهایة العالم، ص 63.
8
-و حتّی آنان را «وکلای شیطان» خواند (دیوید دیوک، الصحوة، النفوذ الیهودی فی الولایات المتحدة الامریکیه، ص 118)
9
-القس اکرام لمعی، الاختراق الصهیونی للمسیحیه، ص 67-68.
10
-ر.ک: رضا هلال، المسیح الیهودی و نهایة العالم، ص 32.
11
- یوسف الحسن، البعد الدینی فی السیاسة الامریکیة تجاه الصراع العربی- الصهیونی، ص 25.
12
-جی. لسلی دانستن، آیین پروتستان، ترجمه ی عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، ص 50.
13
-عبدالوهاب المسیری، صهیونیسم، ص 1-2.
14
-انجیل لوقا، باب ششم، جمله ی 35، می گوید: «بلکه دشمنان خود را محبّت نمایید و احساس کنید و بدون امیدِ عوض قرض دهید؛ زیرا که اجر شما عظیم خواهد بود و پسران حضرت اعلی خواهید بود. چون که او با ناسپاسان و بدکاران مهربان است»
15
-ر.ک: یوسف الحسن، البعد الدینی فی السیاسة الامریکیة تجاه الصراع العربی- الصهیونی، ص 21-23؛ رضا هلال، المسیح الیهودی و نهایة العالم، ص 32.
16
-عبدالمجید همو، اعوان الیهودیة علی تحقیق احتلال فلسطین، ص 98-99.
17
-ر.ک: یوسف العاصی الطویل، الصلیبیون الجدد، ص 31-32.
18
-یوسف الحسن، جذور الانحیاز، ص 89.

منبع :کریمیان، احمد، (1384)، یهود و صهیونیسم: تحلیل عناصر قومی، تاریخی و دینی یک فاجعه، قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیّة قم)، چاپ دوم.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :