Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 253189
تاریخ انتشار : 23 بهمن 1397 9:0
تعداد بازدید : 73

حُسن خُلق؛ گوهر مردان و زنان

یکى از مهم ترین مسائل مورد اهتمام «ادیان الهی»، موضوعات مربوط به «اخلاق» و «حسن خلق» است ، پیامبران الهى یکى پس از دیگرى به تهذیب نفوس و تکمیل اخلاق که خمیرمایه سعادت انسان ها است پرداختند تا نوبت به حضرت مسیح(ع) رسید که بخش عظیمى از دستورات ایشان را مباحث اخلاقى تشکیل مى دهد و همه پیروان و علاقه مندان او، وى را به عنوان معلم بزرگ اخلاق مى شناسند؛ اما بزرگترین معلم اخلاق «پیامبر اسلام(ص)» است، که خداوند درباره آن حضرت فرموده است: «وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ»[1] اخلاق تو بسیار عظیم و شایسته است. یکى از علت هاى اساسى پیشرفت اسلام و نفوذ پیامبر اکرم(ص) در قلب مردم؛ با توجه به مدت کوتاه رسالت پیامبر خاتم(ص) در زمان حیاتشان، همین مسئله اخلاق آن بزرگوار بوده است ، اخلاق و گرایش عالمان و عارفان مسلمان به آن روز به روز در آثار آن ها بیشتر شده است. در این مقاله تا حدودی به ارزش و اهمیت حسن خلق در کلمات محققان عالی مقام می پردازم.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

 

حُسن خُلق؛ گوهر مردان و زنان

 نویسنده: حمید حنائی نژاد؛ کارشناس ارشد تصوّف و عرفان اسلامی

چکیده
یکى از مهم ترین مسائل مورد اهتمام «ادیان الهی»، موضوعات مربوط به «اخلاق» و «حسن خلق» است ، پیامبران الهى یکى پس از دیگرى به تهذیب نفوس و تکمیل اخلاق که خمیرمایه سعادت انسان ها است پرداختند تا نوبت به حضرت مسیح(ع) رسید که بخش عظیمى از دستورات ایشان را مباحث اخلاقى تشکیل مى دهد و همه پیروان و علاقه مندان او، وى را به عنوان معلم بزرگ اخلاق مى شناسند؛ اما بزرگترین معلم اخلاق «پیامبر اسلام(ص)» است، که خداوند درباره آن حضرت فرموده است: «وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ»[1] اخلاق تو بسیار عظیم و شایسته است.
یکى از علت هاى اساسى پیشرفت اسلام و نفوذ پیامبر اکرم(ص) در قلب مردم؛ با توجه به مدت کوتاه رسالت پیامبر خاتم(ص) در زمان حیاتشان، همین مسئله اخلاق آن بزرگوار بوده است ، اخلاق و گرایش عالمان و عارفان مسلمان به آن روز به روز در آثار آن ها بیشتر شده است. در این مقاله تا حدودی به ارزش و اهمیت حسن خلق در کلمات محققان عالی مقام می پردازم.
 

اخلاق پیامبر خدا(ص) اخلاقى بود که عقل در آن حیران است؛ لطف و محبتى بى نظیر، صفا و صمیمیتى بى مانند، صبر و استقامت و تحمل و حوصله اى توصیف ناپذیر.

خداوند در توصیف دیگرى از پیامبر(ص) مى گوید: "تو صاحب اخلاق عظیم و برجسته اى هستى ". اخلاقى که عقل در آن حیران است لطف و محبتى بى نظیر، صفا و صمیمیتى بى مانند، صبر و استقامت و تحمل و حوصله اى توصیف ناپذیر. اگر مردم را به بندگى خدا دعوت مى کنى تو خود بیش از همه عبادت مى نمایى و اگر از کار بد بازمى دارى تو قبل از همه خوددارى مى کنى آزارت مى کنند و تو اندرز مى دهى، ناسزایت مى گویند و براى آن ها دعا مى کنى، بر بدنت سنگ مى زنند و خاکستر داغ بر سرت مى ریزند و تو براى هدایت آن ها دست به درگاه خدا برمى دارى. آرى تو کانون محبت و عواطف و سرچشمه رحمتى ... بعضى از مفسران خُلق عظیم پیامبر(ص) را به "صبر در راه حق و گستردگى بذل و بخشش و تدبیر امور و رفق و مدارا و تحمل سختی ها در مسیر دعوت به سوى خدا و عفو و گذشت و جهاد در راه پروردگار و ترک حسد و حرص " تفسیر کرده اند، ولى گرچه همه این صفات در پیامبر(ص) بود، ولى «خلق عظیم» او منحصر به این ها نبود. در بعضى از تفاسیر نیز «خلق عظیم» به قرآن یا آئین اسلام تفسیر شده است که مى تواند از مصادیق مفهوم وسیع فوق باشد و به هر حال وجود این «خلق عظیم» در پیامبر(ص) دلیل بارزى بر عقل و درایت آن حضرت و نفى نسبت هاى دشمنان بود. (مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، 1374ش، ج 24، صص 371-372 با اندکی تلخیص).

 

آیه شریفه ی «وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ» هر چند فى نفسها و به خودى خود حسن خُلق رسول خدا(ص) را مى ستاید و آن را بزرگ مى شمارد، لیکن با در نظر گرفتن خصوص سیاق، به خصوص اخلاق پسندیده اجتماعی رسول خدا(ص) نظر دارد.

"وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ" کلمه "خُلق" به معناى ملکه نفسانى است، که افعال بدنى مطابق اقتضاى آن ملکه به آسانى از آدمى سر مى زند، حال چه این که آن ملکه از فضائل باشد، مانند عفت و شجاعت و امثال آن و چه از رذائل مانند حرص و جبن و امثال آن، ولى اگر مطلق ذکر شود، فضیلت و خلق نیکو از آن فهمیده مى شود. راغب مى گوید: کلمه "خلق" چه با فتحه "خاء" خوانده شود و چه با ضمه آن، در اصل به یک معنا بوده ... و لیکن در اثر استعمال بیشتر فعلا چنین شده که اگر به فتحه خاء استعمال شود معناى صورت ظاهر و قیافه و هیئت را که با بصر دیده مى شود مى رساند و اگر به ضمه خاء استعمال شود معناى قوا و سجایاى اخلاقى را که با بصیرت احساس مى شود افاده مى کند، پس این که قرآن کریم فرموده: "إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ"، معنایش این است که تو - اى پیامبر - سجایاى اخلاقى عظیمى دارى و این آیه شریفه هر چند فى نفسها و به خودى خود حسن خلق رسول خدا(ص) را مى ستاید و آن را بزرگ مى شمارد، لیکن با در نظر گرفتن خصوص سیاق، به خصوص اخلاق پسندیده اجتماعیش نظر دارد، اخلاقى که مربوط به معاشرت است، از قبیل استوارى بر حق، صبر در مقابل آزار مردم و خطاکاری هاى اراذل و عفو و اغماض از آنان، سخاوت، مدارا، تواضع و امثال این ها ... و از آن چه گذشت روشن گردید این که بعضى از مفسرین [منظور طبرسی(ره) در مجمع البیان] گفته اند: مراد از کلمه "خلق " دین اسلام است، تفسیر درستى نیست!( طباطبائی، موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، 1378ش، ج 19، صص 618-619).
از «خُلُق» حُسن خُلْق فهمیده مى گردد.

مراد از خُلُق در «وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ» همان ملکه نفسانیّه اى است که از آن افعال به سهولت صادر مى گردد و به دو قسمت: فضیلت که ممدوح است هم چون عفّت و شجاعت و رذیلت که مذموم است، هم چون شَرَه و جُبْن منقسم مى شود؛ و لیکن وقتى که آن را همین طور بدون قیدى اطلاق نمایند از آن حُسن خُلْق فهمیده مى گردد. (علامه تهرانی، سید محمد حسین، امام شناسی، 1418ق، ج 14، ص 202).
 به وسیله ی اخلاق نیکو انسان، به درجاتى می رسد، که با روزه و نمازِ بسیار، به آن درجات نمی تواند برسد.

در حدیثى پیامبر خدا(ص) فرموده است: «انّما بعثت لاتمّم مکارم الاخلاق» یعنى از بهر آن مرا بفرستادند تا دفع عادات و طبیعت کنم و مکارم اخلاق در بندگان آموزانم؛ و در حدیثى دیگر آمده است که: خلق نیکوست که ترازوى حسنه گران مى دارد و به وسیلت اخلاق نیکومرد، به درجاتى برسد که به صوم و نماز بسیار بدان درجه نتوان رسید؛ و در حدیثى دیگر آمده است که رسول(ص) گفته است که: دوست ترین امّتان من به من، شخصى باشد که به اوصاف پسندیده و اخلاق گزیده معروف و مشهور باشد. (سهروردی، شهاب الدین، ترجمه ابومنصور اصفهانی، عوارف المعارف(ترجمه)، ص 108).
تشبّه به حضرت رسول الله(ص) در «حسن خلق»؛ بر هر فرد از امّت واجب است، خصوصاً بر اهل ریاضت و سلوک!

قال اللّه تعالى «وَ إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِیمٍ » و این خطاب به حضرت رسولست(ص) و مدح نموده بارى تعالى او را بدین وصف به قید عظیم و اقتدا و تاسّى و تشبّه به حضرت بر هر فرد از امّت واجب، خصوص بر اهل ریاضت و سلوک و من یسمّى بالصّوفى زیرا که علماء ایشان فرموده اند التصوّف هو الخلق و تعریف نموده اند خلق را ببذل المعروف و ترک الاذى [اذیت نکردن]. (شیروانی، زین العابدین، بستان السیاحة، 1315ش، ص 248).
«حسن خلق» باعث دوستى و الفت و همدمى و بدخویى موجب دشمنى و حسد و جدایى مى شود و هرگاه درخت نیکو و پسندیده باشد، میوه اش نیز نیکو و پسندیده خواهد بود.

«حسن خلق» باعث دوستى و الفت و همدمى و بدخویى موجب دشمنى و حسد و جدایى مى شود و هرگاه درخت نیکو و پسندیده باشد، میوه اش نیز نیکو و پسندیده خواهد بود. فضیلت خوش خویى در دین اسلام بر کسى پوشیده نیست و همان است که خداى تعالى بدان وسیله پیامبرش(ص) را ستوده است؛ زیرا مى فرماید: «و انّک لعلى خلق عظیم»؛ و پیامبر(ص) فرمود: «بیشترین چیزى که [انسان را] وارد بهشت مى کند تقواى الهى و «حسن خلق» است.» اسامة بن شریک مى گوید: عرض کردیم: «یا رسول الله بهترین چیزى را که به انسان عطا کرده اند، چیست؟ فرمود: «حسن خلق». پیامبر(ص) فرمود: «برانگیخته شدم تا نیکی هاى اخلاق را به کمال برسانم.» و نیز فرمود: «سنگین ترین چیزى که در میزان قرار مى گیرد، «حسن خلق» است.» و فرمود: «خداوند هر کس را بر خلق نیکو و خلقت زیبا آفریده است هرگز طعمه آتش دوزخ نمى سازد.» از آن حضرت پرسیدند: «یا رسول الله! «حسن خلق» چیست؟ فرمود: با کسى که از تو قطع رحم کرده، صله رحم کنى و از کسى که به تو ستم کرده است، درگذرى و به کسى که تو را محروم کرده است عطا کنى»؛ و پوشیده نماند که نتیجه «حسن خلق» الفت و دورى از تنهایى و وحشت است و هرگاه درخت خوب باشد، میوه نیز خوب خواهد بود. (فیض کاشانی، ملا محسن، ترجمه عارف، راه روشن (ترجمه محجة البیضاء)، 1372ش، ج 3، صص 346-347).
منابع:
1 - مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ایران، تهران، انتشارات دارالکتب الإسلامیة، چاپ سی و دوم، 1374ش.
2 - طباطبائی، موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، ایران، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ یازدهم، 1378ش.
3 - علامه تهرانی، سید محمد حسین، امام شناسی، ایران، مشهد، انتشارات علامه طباطبائی، چاپ دوم، 1418ق.
4 - سهروردی، شهاب الدین، ترجمه ابومنصور اصفهانی، عوارف المعارف(ترجمه)، ایران، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، 1375ش.
5 - شیروانی، زین العابدین، بستان السیاحة، ایران، تهران، چاپخانه احمدی، چاپ اول، 1315ش.
6 - فیض کاشانی، ملا محسن، ترجمه عارف، راه روشن (ترجمه محجة البیضاء)، ایران، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1372ش.

پی نوشت:
[1]. قلم: 4.

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام صادق علیه السلام : اِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ تُهَوِّنُ الْحِسابَ يَوْمَ الْقِيامَةِ

معاشرت و رفت و آمد با خويشاوندان، حساب روز قيامت را بر انسان آسان می‌كند.

بحارالانوار: جلد 74، صفحه 102