Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 252798
تاریخ انتشار : 7 بهمن 1397 17:20
تعداد بازدید : 93

پاداش احسان، احسان است‏ بررسی احسان و نیکی بر اساس آیۀ «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ»؛ از دیدگاه قرآن و سنت و کلام عارفان و اندیشمندان بزرگ

معیار بسیارى از کارهاى انسان «خیر اخلاقى» است و به عبارت دیگر، بسیارى از کارها را انسان ها به جهت «ارزش اخلاقى» آن انجام مى دهند، نه به جهت امور مادّى. این نیز از ویژگی های انسان است و مربوط به جنبه معنوى انسان است و یک بعد از ابعاد معنویّت او محسوب می شود. پاره اى از کارها را انسان انجام مى دهد نه به منظور سود بردن از آن ها و یا دفع زیانى به وسیله آن ها، بلکه صرفا تحت تأثیر یک سلسله عواطف اخلاقى و «فطرت» انجام مى دهد؛ زیرا معتقد است که «انسانیّت» چنین حکم مى کند.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  

پاداش احسان، احسان است‏

بررسی احسان و نیکی بر اساس آیۀ «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ»؛ از دیدگاه قرآن و سنت و کلام عارفان و اندیشمندان بزرگ

نویسنده: حمید حنائی نژاد(کارشناسی ارشد عرفان و تصوف اسلامی)

چکیده
معیار بسیارى از کارهاى انسان «خیر اخلاقى» است و به عبارت دیگر، بسیارى از کارها را انسان ها به جهت «ارزش اخلاقى» آن انجام مى دهند، نه به جهت امور مادّى. این نیز از ویژگی های انسان است و مربوط به جنبه معنوى انسان است و یک بعد از ابعاد معنویّت او محسوب می شود. پاره اى از کارها را انسان انجام مى دهد نه به منظور سود بردن از آن ها و یا دفع زیانى به وسیله آن ها، بلکه صرفا تحت تأثیر یک سلسله عواطف اخلاقى و «فطرت» انجام مى دهد؛ زیرا معتقد است که «انسانیّت» چنین حکم مى کند.
درآمد

یکی از موارد مهم و مصادیق باارزش کار اخلاقی این است که اگر کسى به انسان نیکى و «احسان» کرد، انسان در مقابل او نیکى کند و سپاس گزار باشد؛ به عبارت دیگر سپاس گزارى، یعنى «نیکى را نیکى پاسخ گفتن». این یک مسئله اخلاقى است. ما امروز بالاخره این را پذیرفته ایم که «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ»[1]؛ این آیه ی شریفه که سؤال مى کند، مى خواهد از فطرت انسان جواب بگیرد که این، امرى فطرى است که «پاداش احسان» جز «احسان» نیست. مى فرماید آیا پاداش احسان غیر از احسان چیز دیگرى مى تواند باشد؟! و انسان هم در جواب باید بگوید: خیر، جزا و پاداش احسان، احسان است. در این مقاله، به بررسی احسان و نیکی بر اساس آیه مذکور از دیدگاه قرآن و سنت و کلام عارفان و اندیشمندان بزرگ می پردازم.
آیه اى در قرآن که عمومیت و شمول کامل دارد؛ و آن آیه این سخن خداوند متعال است که مى فرماید: «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ».«هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ» این استفهام انکارى است و مى خواهد احسانى را که خدا با دادن دو بهشت به اولیاى خود کرده بود و نعمت هاى گوناگونى که در آن بهشت ها قرار داده بود تعلیل کند و بفرماید علت این احسان ها آن بود که ایشان نیز اهل احسان بودند؛ یعنى با ترس از مقام پروردگارشان، هر چه مى کردند احسان بود.
گرچه در روایات اسلامى یا تفسیر مفسران «احسان» در آیه ی «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ» تنها به معنى «توحید» یا به معنى «توحید و معرفت» و یا به معنى «اسلام» تفسیر شده، ولى پیداست که این ها هر کدام مصداق روشنى از این مفهوم گسترده است که هر گونه نیکى را در عقیده و گفتار و عمل شامل مى شود. در حدیثى از امام صادق(ع) مى خوانیم که فرمود: «آیه اى در قرآن است که عمومیت و شمول کامل دارد.» راوى مى گوید: عرض کردم کدام آیه است؟ فرمود: «این سخن خداوند متعال که مى فرماید: "هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ" ؛ که درباره کافر و مؤمن نیکوکار و بدکار جارى مى شود (که پاسخ نیکى را باید به نیکى داد) و هر کس به او نیکى شود، باید جبران کند و راه جبران این نیست که به اندازه او نیکى کنى، بلکه باید بیش از آن باشد، زیرا اگر همانند آن باشد، نیکى او برتر است؛ چرا که او آغازگر بوده است.» بنابراین، پاداش الهى در قیامت نیز، بیش از عمل انسان در دنیا خواهد بود؛ طبق همان استدلالى که امام در حدیث فوق فرموده است. راغب در مفردات مى گوید: «احسان» چیزى برتر از عدالت است، زیرا عدالت این است که انسان آنچه بر عهده او است، بدهد و آنچه متعلق به او است، بگیرد، ولى «احسان» این است که بیش از آنچه وظیفه او است انجام دهد و کمتر از آنچه حق او است بگیرد. (مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، 1374 ش، ج 23، ص 170-171 با تلخیص و اندکی تصرف)
 
خداوند به برکت یک مشت دانه براى پرندگان، نعمت اسلام را به من ارزانى داشت!

بعضى از مفسران[2] نقل کرده اند ذو النون مصری، پیرزن کافرى را دید که دانه هایى براى پرندگان در وقت زمستان مى پاشید، به او گفت از امثال تو این عمل پذیرفته نمى شود. او در پاسخ گفت: من این کار را مى کنم خواه پذیرفته شود یا نشود. این ماجرا گذشت. بعد از مدتى او را در حرم کعبه دید، گفت: اى مرد! خداوند به برکت یک مشت دانه براى پرندگان، نعمت اسلام را به من ارزانى داشت.» (همان، ج 23، صص 172-173 با اندکی تصرف)

»احسان» بنده بدون تلافى و جبران نیست

«هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ» این استفهام انکارى است و مى خواهد احسانى را که خدا با دادن دو بهشت به اولیاى خود کرده بود و نعمت هاى گوناگونى که در آن بهشت ها قرار داده بود تعلیل کند و بفرماید علت این احسان ها آن بود که ایشان نیز اهل احسان بودند؛ یعنى با ترس از مقام پروردگارشان، هر چه مى کردند احسان بود. البته از این آیه شریفه، تنها این مقدار استفاده مى شود که احسان بنده بدون تلافى و جبران نیست؛ خداوند پاداش آن را به احسانى نظیر آن مى دهد؛ و اما نکته دیگرى که از آیات دیگر استفاده مى شود که احسان خدا بیش از احسان بنده است و اضافه بر جزاى اعمال او است، در این آیات متعرضش نشده، مگر اینکه بگوییم: احسان از ناحیه خداى تعالى، وقتى تمام مى شود که بیشتر از احسانى باشد که محسنین و نیکوکاران در راه او مى کنند؛ پس جمله «الا الاحسان» دلالت بر این زیادتى هم دارد. (طباطبائی، موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، 1378 ش، ج 19، ص 185-186)
 
«ارزش هاى انسانى» از نظر «معارف اسلامى» ریشه در «فطرت و سرشت» انسان دارند

تعلیمات اسلامى بر اساس قبول یک سلسله فطریّات است؛ یعنى همه آن چیزهایى که امروز مسائل انسانى نامیده مى شوند و اسم آن ها را «ارزش هاى انسانى» مى گذاریم، از نظر معارف اسلامى، ریشه اى در نهاد و سرشت انسان دارند؛ و اصالت انسان و انسانیّت واقعى انسان در گرو قبول فطریّات است... ما از قرآن و از متون اسلامى مى توانیم دلیل بیاوریم که خیرهاى اخلاقى هم یک سلسله امورى در سرشت انسان هستند؛ مثلا از آیه کریمه «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ» مى توانیم چنین استفاده اى کنیم. معمولًا در جایى که قرآن سؤال مى کند، پاسخ را از فطرت مردم مى خواهد؛ مى خواهد بگوید چیزهایى است که این ها در نهاد مردم هست و هر کسى این ها را مى داند. (مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری (نبرد حق و باطل، فطرت، توحید)، 1377 ش، ج 3، ص 468-469 با تلخیص و تصرف)
 
پیامبر اسلام(ص) فرمود: «هر کس به شما «احسانى» کرد به او تلافى کنید و اگر آن را نتوانید، از او سپاس گزارى و برایش دعاى خیر کنید تا آن حدّ که بدانید، کار او را تلافى کرده اید.»
در حدیثی پیامبر(ص) فرمود: هر کس به شما احسانى کرد به او تلافى کنید و اگر آن را نتوانید، از او سپاس گزارى و برایش دعاى خیر کنید تا آن حدّ که بدانید کار او را تلافى کرده اید. هنگامى که مهاجران در شکرگزارى از انصار، به پیامبر(ص) عرض کردند: اى پیامبر خدا! ما قومى بهتر از این ها که نزدشان فرود آمده ایم ندیده ایم، اموال خود را با ما قسمت کردند به قدرى که ترسیدیم همه ثواب ها را آن ها برده باشند. فرمود: «چنین نیست، مادام که از آن ها شکرگزارى کنید و از آنان ستایش و قدردانى به عمل آورید»؛ یعنى این کار جبرانى براى عمل آن هاست . (فیض کاشانی، ملا محسن، ترجمه عارف، راه روشن (ترجمه محجة البیضاء)، 1372 ش، ج 2، ص 166)
 
امام صادق(ع) فرمود: «در "احسان " به برادران ایمانى، بر یکدیگر پیشى گیرید و اهل خیر باشید، زیرا بهشت درى به نام "معروف" دارد و فقط کسى که در زندگى دنیا "نیکى" کرده است، از آن در وارد مى شود»پیامبر اسلام(ص) فرمود: «هر کس به شما «احسانى» کرد به او تلافى کنید و اگر آن را نتوانید، از او سپاس گزارى و برایش دعاى خیر کنید تا آن حدّ که بدانید، کار او را تلافى کرده اید.»
از ابان بن تغلب روایت شده است: امام صادق(ع) مى فرمود: «هر کس هفت شوط خانه کعبه را طواف کند، خداى متعال، شش هزار حسنه براى او مى نویسد و شش هزار گناه او را مى زداید و شش هزار درجه او را بالا مى برد؛ ابان اضافه مى کند: سپس امام(ع) فرمود: «برآوردن حاجت مؤمن، بالاتر از طواف و طواف است» و تا ده طواف را نام برد. از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «در "احسان " به برادران ایمانى، بر یکدیگر پیشى گیرید و اهل خیر باشید، زیرا بهشت درى به نام "معروف" دارد و فقط کسى که در زندگى دنیا نیکى کرده است، از آن در وارد مى شود؛ همانا بنده در راه برآوردن حاجت برادر مؤمنش گام برمى دارد و خداوند متعال دو فرشته بر او مى گمارد؛ یکى در سمت راست و دیگرى در طرف چپ او تا از پروردگار براى او آمرزش بخواهند و براى روا شدن حاجت او دعا کنند. سپس فرمود: به خدا سوگند که اگر آن مؤمن به حاجتش برسد، رسول خدا (ص) از او خوشحال تر خواهد بود.» (همان، ج 3، ص 461-462 با تلخیص)
 
منابع:

1-    مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ایران، تهران، انتشارات دارالکتب الإسلامیة، 1374 ش، چاپ سی و دوم.

2-    حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، لبنان، بیروت، انتشارات دارالفکر، 1138 ق، چاپ اول.

3-    طباطبائی، موسوی همدانی، ترجمه تفسیر المیزان، ایران، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1378 ش، چاپ یازدهم.

4-     مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، تهران قم، انتشارات صدرا، 1377 ش، چاپ هشت

5-     فیض کاشانی، ملا محسن، ترجمه عارف، راه روشن (ترجمه محجة البیضاء)، ایران، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، 1372 ش، چاپ اول.

پی نوشت ها:

[1] الرحمن: 60.
[2]
حقی بروسوی، اسماعیل، روح البیان، 1138 ق، ج 9، ص 310.

 


 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام صادق علیه السلام : اِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ تُهَوِّنُ الْحِسابَ يَوْمَ الْقِيامَةِ

معاشرت و رفت و آمد با خويشاوندان، حساب روز قيامت را بر انسان آسان می‌كند.

بحارالانوار: جلد 74، صفحه 102