ارسال به دوستان
کد خبر : 201385

اراده الهی

مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد . کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد. اراده الهی نویسنده : حسن رضايي اراده از نظر لغوی حداقل در دو معنا استعمال شده است؛ یکی تصمیم گرفتن بر انجام کاری و دیگری خواستن و دوست داشتن مسأله اراده خداوند متعال یکی از دشوارترین مسائل فلسفی مابعدالطبیعه است که اختلافات زیادی را در میان فلاسفه بر انگیخته است. گروهی آن را صفت ذاتی و زائد بر ذات برشمرده اند و گروهی دیگر آنرا عین ذات دانسته اند و آنرا به علم الهی به نظام اصلح بازگردانده اند. گروهی دیگر آنرا از عوارض ذات پنداشته اند و برخی دیگر آنرا نخستین مخلوق الهی برشمرده اند و اختلافات دیگری که در این زمینه وجود دارد که مجال ذکر همه آنها در این نوشتار نیست.

اراده الهی

نویسنده : حسن رضايي

اراده از نظر لغوی حداقل در دو معنا استعمال شده است؛ یکی تصمیم گرفتن بر انجام کاری و دیگری خواستن و دوست داشتن.[1] معنای اول که تصمیم بر انجام کاری است، فقط در مورد افعال انسان به کار می رود، ولی معنای دوم، کاربرد بیشتری دارد و شامل دوست داشتن اشیاء خارجی، افعال شخصی خود و دوست داشتن افعال دیگران نیز می شود[2]؛ یعنی دوست داشته باشد که فاعل مختار دیگری با اختیار خودش کاری را انجام بدهد که در این صورت، آن را " اراده تشریعی " می نامند و نیز دوست داشتن انجام کاری از سوی خود را " اراده تکوینی" می نامند.[3] بحث اراده در دو جنبه اراده الهی و اراده بشر ارائه شده است.

مسأله اراده خداوند متعال یکی از دشوارترین مسائل فلسفی مابعدالطبیعه است که اختلافات زیادی را در میان فلاسفه بر انگیخته است. گروهی آن را صفت ذاتی و زائد بر ذات برشمرده اند و گروهی دیگر آنرا عین ذات دانسته اند و آنرا به علم الهی به نظام اصلح بازگردانده اند. گروهی دیگر آنرا از عوارض ذات پنداشته اند و برخی دیگر آنرا نخستین مخلوق الهی برشمرده اند و اختلافات دیگری که در این زمینه وجود دارد که مجال ذکر همه آنها در این نوشتار نیست.

اقوال مسلمانان در اراده الهی

همه اندیشمندان مسلمان، اراده را به عنوان صفتی برای ذات باری تعالی می دانستند ولی در تبیین ماهیت این ویژگی الهی با یکدیگر اختلاف نظر داشتند. اشاعره بر این عقیده اند که اراده صفتى قدیم و زائد بر ذات است[4] آنان معتقد بودند که اراده صفت مستقلى است که بر اثر علم و قدرت حاصل مى شود و خود مستقل است و صفت خاصى است که یکى از دو مقدور را تخصیص مى دهد یا رجحان مى بخشد و اراده را مخالف علم و قدرت می دانند. معتزلی ها نیز اراده را به اعتقاد نفع و کراهت را به اعتقاد ضرر تفسیر کرده اند.[5] در میان فلاسفه نیز نظر مشهور بر این است که اراده واجب تعالی که عبارتست از علم واجب تعالی به نظام اصلح[6]، یک صفت ذاتی است و عین ذات واجب است.[7] این علم که عنایت نیز نامیده می شود از این جهت که برای وجود نظام کامل و تمام، کفایت می کند و آنرا از عدم خارج می کند، اراده خوانده شده است.[8] آنان مى گویند تنها ذات الهى و علم او که عین ذاتش است، موجود می باشد و ذات و علم در ایجاد موجودات کافى است؛ بدین معنا که علم باری تعالى عین قدرت و اراده او است و خود علم هم عین ذات است، پس اراده نیز عین ذات اوست. محققان صوفیه نیز معتقدند که خداوند دارای اراده اى زائد بر ذات است ولى این زیادت به حسب تعقل است نه زیادی خارجى، چنانکه در سایر صفات حقیقى نیز همین نظر را دارند. بنابراین صوفیه با متکلمان از این جهت که اراده را صفتى خارجى زائد بر ذات مى دانند مخالفت دارند و با حکماء از این جهت که اصولا اراده را نفى مى کنند مخالف هستند.[9]

حقیقت اراده

گفتیم که اراده به دو معنا به کار میرود و در معنای اول نیز دو صورت دارد و به همین جهت، اراده الهی به اراده تکوینی و اراده تشریعی تقسیم شد . حال در تبیین حقیقت این اراده و بیان اینکه، کدام یک صفت ذات هستند و کدام، صفت فعل می گوییم.

اراده، به معنای دوست داشتن و خواستن، در حیوان و انسان، از قبیل کیف نفسانی است، ولی خداوند جوهری نیست که عرضی بر آن عارض شود. پس کیف نفسانی و سایر عوارض نمی تواند عارض بر آن گردد.[10] در نتیجه معنای تجرید شده این اراده که عاری از عوارض و صفات مادی است و حاکی از شئون وجود مجردات است، قابل نسبت دادن به مجردات تام و به خداوند متعال نیز هست و حب و دوست داشتن نیز که یکی از صفات ذاتیه الهی است، اصالتا به خود ذات تعلق می گیرد و به تبع آن، به آثار ذات از جهت خیر بودن و کمال بودن آنها تعلق میگیرد. اراده به این معنا را می توان از صفات ذات به شمار آورد و حقیقت آن چیزی جز " حب الهی " نیست که عین ذات وی می باشد.[11] اراده به معنای دوست داشتنِ انجام عملی از سوی فاعلی دیگر نیز عبارتست از دوست داشتن جهت خیری که در این افعال است و این خیر، جلوه ای از خیر بودن ذات است و به همین جهت، اراده در این معنا هم صفتی ذاتی است.[12]

اما اراده به معنای تصمیم گرفتن، در انسانها کیفیتی انفعالی یا یکی از افعال نفس است و قبل از آن، بایستی ابتدا، تصور، تصدیق و شوق به انجام آن کار وجود داشته باشد تا بعد اراده انجام آن محقق شود. ولی چنین اموری مختص موجودات مادی است و قابل استناد به مجردات و مخصوصا در ذات باری تعالی که مجرد تام است، نمی باشد. در عین حال می توان آن را به عنوان صفت فعلی و اضافی( مانند خلق و رزق و ...) برای خداوند در نظر گرفت. صفتی که از طریق مقایسه میان افعال و مخلوقات با ذات الهی از آن جهت که دارای حب به خیر و کمال است، انتزاع می شود. بدین صورت که خداوند وقتی به ذات خود نگاه می کند و از سوی دیگر به مخلوقاتش نگاه می کند، می بیند که عملی برای مخلوقاتش خیر است و چون خیر و کمال را دوست دارد، کاری را انجام می دهد و ما از مقایسه میان ذات باری تعالی، مخلوقات الهی و فعلی که صورت پذیرفته است، چنین صفتی را انتزاع می کنیم و می گوییم خداوند اراده نموده است که فلان کار را صورت دهد.

چنین اراده ای از نظر حکما و در اصطلاح فلسفی دارای چهار خصوصیت است: فاعلیّت، عالمیّت، رضایت و غایت کمال و نظام در فعل.[13] توضیح اینکه اراده باری تعالی مانند اراده ما درابتدا، قصد و خواستی نیست که بعدا تبدیل به فعل شود بلکه اراده حق، همان فعل اوست و مرید بودن او همان فاعل بودن اوست و این معنای فاعلیت خداوند است که در اراده الهی اخذ شده است. قید دوم که عالمیّت است بدین معنا است که فعل حق، عین علم اوست و علم او هم همان فعل اوست و بالاخره فعل و علم حق همان ظهور و حضور اشیاء براى او است و لذا چیزى از او پنهان نیست که بعد منجرّ به تجدید نظر و تغییر تصمیم گردد، بر خلاف اراده ما که ناشى از آشکار شدن تناسبها و صلاحیتها براى ماست و منجرّ به تغییر و تبدیل در فکر و عمل ما مى شود. امّا قید سوم که «رضایت» است به همان «جواد» بودن و «خیر مطلق» بودن حق برمى گردد. حق تعالى با جود و رحمت خود، آنچه را که قابلیت خلق شدن دارد را خلق می کند. قید چهارم که «غایت کمال و نظام در فعل» است، مبیّن بارزترین فرق بین فعل ما و فعل حقّ است؛ تغییر و تبدیلها و تصمیم گیری هاى مکرّر ما، ناشى از نداشتن کمال است و لذا همیشه در حرکت به سوى آن چیزى هستیم که فکر مى کنیم براى ما مناسب تر و بهتر است؛ پس بروز اراده هاى متجدّد و متوالى در ما کاملا طبیعى است امّا حق تعالى چون «خیر مطلق» است و عمل و علم و خیر و جود او هم یکى است، آنچه که از ذات او می جوشد به حسب امکان و استعداد شى ء، در بهترین شکل و در نهایت کمال و نظام است و لذا نیازى به تغییر و تبدیل و تجدید نظر در آن نیست.[14]

تفاوت اراده انسان با اراده الهی

انسانها که اراده و مشیت شان ناقص و محدود است، وقتی چیزی را اراده می کنند، باید متوسل به چیزهایی غیر از اراده خود بشوند و تا وقتی آن وسایل و اسباب را به دست نیاورند کاری از پیش نمی برند ولی در مورد اراده خداوند، این امر صادق نیست. چون اراده او، محیط بر همه چیز است و همه چیز به اراده اوست، اسباب و موانع نیز مولود اراده و مشیت اوست. پس در مرتبه ای که اراده او حاکم است هیچ چیزی در برابر او به عنوان شرط یا سبب یا مانع وجود ندارد و همه چیز مادون و محکوم اراده او و تابع آن هست. پس اراده الهی مطلق است و هر چیز را هر طوری که بخواهد، آن چیز به همان صورت محقق می شود. اگر آن چیز را به صورت دفعی بخواهد، دفعی محقق می شود و اگر به صورت تدریجی بخواهد، تدریجا تحقق می یابد.[15]

نحوه تعلق اراده الهی به خلقت عالم و موجودات

سوالی که مطرح است این است که نحوه صدور موجودات از واجب الوجود بالذات چگونه بوده است. آیا اراده و مشیت الهی به تحقق تک تک موجودات تعلق گرفته است و هر چیزی را با اراده ای جداگانه و مخصوص به آن چیز خلق نموده است و یا همه اشیاء را با یک اراده واحد و بسیط ایجاد می نماید. گروهی از متکلمان طرفدار نظر اول هستند ولی با توجه به دلائل محکم عقلی و براهین قطعی فلسفی و بر اساس شهادت آیات قرآن کریم، به نظر می رسد، نظریه دوم درست باشد. یعنی همه جهان، از آغاز تا پایان با یک اراده از سوی ذات باری تعالی به وجود می آید؛ یعنی این موجودات بی نهایت، به یک اراده بسیط به وجود می آیند.

چنانچه قرآن کریم می فرماید:

« انا کل شیء خلقناه بقدر* و ما امرنا الا واحدة کلمح بالبصر» ( قمر/ 49 و 50)[16]

به موجب این نظر، برای آفرینش، نظام خاص و قانون و ترتیب معینی وجود دارد و اراده خداوند به آفرینش، عین اراده نظام است.[17]

اراده به معنای اول که متعلق به صدور افعال اختیاری موجودات دیگر بود، جلوه ای از خیریت ذات الهی است و صفتی ذاتی به شمار می رود.[18]

منابع :

[1]-تهانوی، محمد علی؛ کشاف اصطلاحات العلوم و الفنون، بیروت، نشر لبنان ناشرون، 1996م، چاپ اول، ج1، ص 131.

[2]-مصباح یزدی، محمد تقی؛ اموزش عقائد، تهران، نشر بین الملل، 1378ه.ش، چاپ دوم، ص 83.

[3]-مصباح یزدی، محمد تقی؛ آموزش فلسفه، تهران، نشر بین الملل، چاپ سوم، 1382ه.ش، ج2، ص 421و 422.

[4]-صدر المتألهین ، صدر الدین محمد؛ الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة ،بیروت ، دار احیاء التراث، 1981 م ، چاپ سوم، ج6، ص 334.

[5]-اسفار اربعه، ج6، ص 334- 337.

[6]-بوعلی سینا، حسین بن عبدالله؛ الشفا، الاهیات، تصحیح سعید زاید، قم، مکتبه ایت الله مرعشی نجفی، 1404ه.ق، ص 367.

[7]-شیروانی، علی؛ شرح بدایه الحکمه ، قم، نشر دفتر تبلیغات اسلامی، 1374ه.ش، چاپ دوم، ج4، ص 192.

[8]- اسفاراربعه، ج4، ص 114.

[9]-جامی، عبدالرحمن؛ الدره الفاخره، به اهتمام نیکولاهیر و على موسوى بهبهانى تهران، موسسه مطالعات اسلامی، 1358ه.ش، ص 58

[10]-مصباح یزدی، محمد تقی؛ عقائد قرآن، قم، موسسه در راه حق، 1373ه.ش، خداشناسی، ص 142.

[11]-آموزش فلسفه، همان، ج2، ص 422.

[12]-آموزش فلسفه، ج2، ص 423.

[13]-شیخ اشراق، شهاب الدین سهروردی؛ مجموعه مصنّفات، تهران، نشر موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی ، 1375ه. ش، چاپ دوم، ، ج 3؛ یزدان شناخت ، ص 415

[14]-غفاری، سید محمد خالد؛ فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، تهران، انجمن اثار و مفاخر فرهنگی، 1380ش، چاپ اول، ص 67.

[15]-مطهری، مرتضی؛ علل گرایش به مادی گری، تهران، نشر صدرا، 1373ه.ش، چاپ سیزدهم، ص 115.

[16]- ما همه چیز را به اندازه و قدر مشخص آفریده ایم و کار ما جز یکی نیست، همچو چشم بر هم زدن.

[17]-مطهری، مرتضی؛ عدل الهی، تهران، نشر صدرا، 1372ه.ش، چاپ هفتم، ص 102 و 103.

[18]-آموزش فلسفه، همان، ج2، ص 422.

به نقل از پایگاه اطلاع رسانی پژوهه

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :