ارسال به دوستان
کد خبر : 195986

ملاصدرا و سیاست نظری

مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد .کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد. ملاصدرا و سیاست نظری نویسنده: دکتر رضا داوری اردکانی می دانیم که فلسفه ی سیاست ما با فارابی شروع می شود و به یک معنا با فارابی ختم می شود؛ یعنی بعد از فارابی، فلاسفه ی ما چنانکه باید، به مباحث حکمت عمل یو به ویژه به سیاست توجه و اعتنا نکردند. این نظر، نظر شخصی نگارنده نیست و گمان نمی کنم کسی نظری برخلاف آن داشته باشد؛ یعنی اگر حجم همه ی مطالبی که فلاسفه از زمان فارابی تا زمان حاضر گفته اند، قیاس شود، کفه ی آثار فارابی سنگین تر است. مهم تر اینکه مطالبی که بعد از فارابی در آثار فلاسفه آمده است، خلاصه ی آرای فارابی و گاهی تکرار آنهاست. در اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی، مختصری از سیاست مُدُن آمده که به قول خود او عیناً اقتباس از کتب فارابی است. از این گفته نباید نتیجه گرفت که فلسفه ی سیاست بعد از فارابی در عالم اسلامی تعطیل شده است. این فلسفه باید در طی تاریخ اسلامی و در نظر ملاصدرا با روح فلسفه صدرایی هماهنگ شود. فلاسفه ی ما همه کم و بیش به سیاست اعتنا داشته اند. غزالی که در جهت گیری فلسفه ی اسلامی تأثیر مسلم داشته، بیشتر در تدوین سیاست دینی سعی کرده، اما فیلسوفی که در عالم اسلامی بیشتر به سیاست توجه کرده، فارابی است. فارابی اصول فلسفه ی سیاسی و سیاست نظری را از استادان یونانی خود آموخت و به ویژه مانند افلاطون به سیاست ایده آل و به طرح مدینه ی فاضله و رییس آن مدینه، نظر داشت. بعد از فارابی تحقیق مهمی در سیاست نظری صورت نگرفت و هرچه گفته می شد، کم و بیش تلخیص یا شرح و تفسیر آرای فارابی بود. وقتی به ملاصدرا می رسیم وضع قدری متفاوت می شود و می بینیم که او، هم به سیاست فاضله نظر کرده و هم به سیاست واقعی و تدبیر امور هر روزی. اگر گاهی احساس می شود که مطالب سیاست او به طور کامل با هم نمی خواند، ظن تناقض گویی نباید در حق او روا داشت؛ زیرا در حقیقت این فیلسوف، هر بار که چیزی گفته مقتضای موقع و کلام ایجاب کرده است و مطالب هم به صورت متفاوت درآمده است. ملاصدرا دو سیاست را از هم تشخیص داده است: او هم به سیاست برآمده از عقل مصلحت اندیش بشری نظر دارد و هم به سیاستی که مبدعش عقل فعال است. شاید تعبیر اومانیسم اینجا بد نباشد. اومانیسم در سیاست، به نحو اجمال، در آرای ملاصدرا مطرح شده است.

ملاصدرا و سیاست نظری

نویسنده: دکتر رضا داوری اردکانی
می دانیم که فلسفه ی سیاست ما با فارابی شروع می شود و به یک معنا با فارابی ختم می شود؛ یعنی بعد از فارابی، فلاسفه ی ما چنانکه باید، به مباحث حکمت عمل یو به ویژه به سیاست توجه و اعتنا نکردند. این نظر، نظر شخصی نگارنده نیست و گمان نمی کنم کسی نظری برخلاف آن داشته باشد؛ یعنی اگر حجم همه ی مطالبی که فلاسفه از زمان فارابی تا زمان حاضر گفته اند، قیاس شود، کفه ی آثار فارابی سنگین تر است.
مهم تر اینکه مطالبی که بعد از فارابی در آثار فلاسفه آمده است، خلاصه ی آرای فارابی و گاهی تکرار آنهاست. در اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی، مختصری از سیاست مُدُن آمده که به قول خود او عیناً اقتباس از کتب فارابی است. از این گفته نباید نتیجه گرفت که فلسفه ی سیاست بعد از فارابی در عالم اسلامی تعطیل شده است. این فلسفه باید در طی تاریخ اسلامی و در نظر ملاصدرا با روح فلسفه صدرایی هماهنگ شود.
فلاسفه ی ما همه کم و بیش به سیاست اعتنا داشته اند. غزالی که در جهت گیری فلسفه ی اسلامی تأثیر مسلم داشته، بیشتر در تدوین سیاست دینی سعی کرده، اما فیلسوفی که در عالم اسلامی بیشتر به سیاست توجه کرده، فارابی است. فارابی اصول فلسفه ی سیاسی و سیاست نظری را از استادان یونانی خود آموخت و به ویژه مانند افلاطون به سیاست ایده آل و به طرح مدینه ی فاضله و رییس آن مدینه، نظر داشت. بعد از فارابی تحقیق مهمی در سیاست نظری صورت نگرفت و هرچه گفته می شد، کم و بیش تلخیص یا شرح و تفسیر آرای فارابی بود. وقتی به ملاصدرا می رسیم وضع قدری متفاوت می شود و می بینیم که او، هم به سیاست فاضله نظر کرده و هم به سیاست واقعی و تدبیر امور هر روزی. اگر گاهی احساس می شود که مطالب سیاست او به طور کامل با هم نمی خواند، ظن تناقض گویی نباید در حق او روا داشت؛ زیرا در حقیقت این فیلسوف، هر بار که چیزی گفته مقتضای موقع و کلام ایجاب کرده است و مطالب هم به صورت متفاوت درآمده است. ملاصدرا دو سیاست را از هم تشخیص داده است: او هم به سیاست برآمده از عقل مصلحت اندیش بشری نظر دارد و هم به سیاستی که مبدعش عقل فعال است. شاید تعبیر اومانیسم اینجا بد نباشد. اومانیسم در سیاست، به نحو اجمال، در آرای ملاصدرا مطرح شده است.
در میان رساله های باقی مانده از دوران تأسیس فلسفه ی اسلامی، رساله ای است به نام نوامیس افلاطون. بدوی این رساله را در مجموعه ای با نام افلاطون فی الاسلام در بخش دوم کتاب که اختصاص به رسالت منحول و منسوب دارد، چاپ کرده است. وی حق داشته که این رساله را منحول و منسوب به افلاطون دانسته است، زیرا اگر این رساله با نوامیس افلاطون مقایسه شود، نه فقط مطالب نوامیس در آن نیست، بلکه مضامین آن هم با دیگر آرای افلاطون سازگاری ندارد و حال آنکه کتاب تلخیص النوامیس که اثر فارابی است، با اینکه یک اثر تمام نیست، کم و بیش متضمن آرای افلاطون است. اگر بخواهیم درباره ی مطالب این رساله نظر بدهیم، می گوییم که نوعی تلخیص آزاد مطالب نوامیس افلاطون است، اما کتابی که به آن اشاره شد، از افلاطون نیست. ولی اینکه در تاریخ ما، آن را به افلاطون نسبت داده اند و مردی مثل ملاصدرا آن را از افلاطون می دانسته است، جای تأمل دارد.
اکنون به این معنا کاری نداشته باشیم که آیا این کتاب از افلاطون بوده است یا آن را به افلاطون نسبت داده اند. مهم این است که ملاصدرا به این کتاب توجه کرده و درباره ی آن بحث کرده است. وقتی یک فیلسوف و متفکر بزرگ به مطلبی در کتابی نظر می کند، دیگر بحث نمی کنیم که آیا کتاب منحول است یا منحول نیست و اگر منحول است بگوییم این اعتنا اعتنای درستی نبوده و نباید به این اعتنا کرد، بلکه کتاب به این اعتبار باید مورد نظر قرار گیرد که یک یا چند تن از زمره ی اهل نظر و علم، در آن نظر کرده و احتمال داده اند که این کتاب از افلاطون باشد. مطلب کتاب این است که سیاست و شریعت از چهار حیث با هم تفاوت دارند: از حیث مبدأ، منتها، فعل و انفعال. من در اینجا توضیح نمی دهم که مطلب از چه قرار است و این اختلاف ها چیست و فعلاً به همین اشاره اکتفا می کنیم. مطلبی که ملاصدرا نقل کرده عیناً در کتاب منحول نوامیس نیز آمده. برداشت ملاصدرا مهم است. ملاصدرا معتقد است که سیاست از حیث مبدأ با شریعت فرق دارد. به نظر او سیاست مبدأ بشری دارد، یعنی مبدأ آن طبع بشر است. آیا می توان گفت که این سیاست، سیاست اومانیستی است؟
ملاصدرا علاوه بر سیاست عادی، سیاست دیگری هم باز می شناسد. کاری ندارم که ملاصدرا درباره ی سیاستی که مبدأ بشری دارد، چه چیزها گفته است، که البته آن مطالب در حد خود مهم است. پیش از ملاصدرا هم بعضی از این مطالب در آثار غزالی و فخر رازی آمده و گاهی ملاصدرا آن مطالب را در آثار خود آورده است.
برای حکمای ما خیلی مهم است که اگر مطلبی را در کتابی دیدند و پسندیدند، از آنِ خودشان بدانند و حتی گاهی عین عبارات دیگران را نقل کرده اند. مطلبی که من می خواهم بگویم این است که بعضی مطالبی که فارابی در کتاب های مختلف خود گفته بود، مورد پسند ملاصدرا هم قرار گرفته است و گاهی که فارابی نظری را به صورت های مختلف آورده، ملاصدرا هم رأی و قول را به همان صورت ها، در جاهای مختلف بیان کرده است.
برای مثال (مثالی که تا آخر این نوشته روی آن درنگ خواهم کرد)، فارابی در جایی صفات رییس مدینه ی فاضله را دوازده صفت گفته است. ملاصدرا هم در موارد مختلف و از جمله در مبدأ و معاد و در الشواهد الربوبیه دوازده صفت برای رییس مدینه ذکر کرده است. اما در جایی نیز فارابی صفات رییس مدینه ی فاضله را هشت یا شش صفت دانسته است. ملاصدرا هم در یک نوشته ی خود هشت و در نوشته ی دیگر شش صفت برای رییس قائل شده و البته در همه ی این موارد، هر دو فیلسوف موقع و مقام را رعایت کرده اند.

از این اشاره برمی آید که ملاصدرا به آثار فارابی توجه داشته و از مضامین همه ی آثار این فیلسوف اطلاع داشته است. در حقیقت ملاصدرا بسط دهنده، تکمیل کننده و تمام کننده ی نظر فارابی است، نه اینکه تنها آن آرا را نقل کرده و به نقل اکتفا کرده باشد. اگر گفته ام که ملاصدرا در بسیاری موارد عین مطالب فارابی را نقل کرده، آن گفته را نفی نمی کنم، اما می خواهم نشان دهم که صدرا مقلد نبوده است. فارابی در مقام بحث از رییس مدینه، گفته است که رییس مدینه، نبی و واضع النوامیس است (البته رییس اول منظور است). او وقتی می خواسته مقام واضع النوامیس را بیان کند، گفته است که واضع النوامیس به واسطه ی خیال به عقل فعال متصل می شود و علم را از راه خیال از عقل فعال می گیرد و عقل فعال هم با ملک وحی یکی دانسته شده است. اما فیلسوف علم را از راه عقل می گیرد و عقلش مستفاد می شود.

فارابی اشاراتی دارد که محقق می تواند آن اشارات را بر این حمل کند که مقام فیلسوف را از مقام نبی بالاتر می دانسته است؛ اگرچه قراین و شواهدی در رد آن هم می توان یافت، که البته این قراین و شواهد در آثار فارابی پراکنده است. به هر حال کسانی از اقوال فارابی درباره ی وحی و عقل، نتیجه گرفته اند که فارابی مقام فیلسوف را از مقام نبی بالاتر دانسته است.
ملاصدرا وقتی در مباحث سیاست وارد می شود، به تلخیص مطالب فارابی می پردازد و چون خود فارابی نیز مختصر و کوتاه می نوشته است، طبیعی است که نوشته های سیاسی ملاصدرا خیلی مختصر باشد؛ با وجود این ملاصدرا که مطالب سیاسی موجز فارابی را (البته با ذوق خاص) تلخیص کرده است، وقتی به رییس مدینه می رسد، به جای تلخیص به شرح و تفصیل می پردازد.
برای مثال، وقتی ملاصدرا در الشواهد الربوبیه صفات رییس مدینه ی فاضله را بیان می کند، سه صفحه ی کتاب را به آن اختصاص می دهد. مطلبی که فارابی در یک صفحه ی کتاب آرا اهل المدینة الفاضلة یا تحصیل السعادة بیان کرده، ملاصدرا در کتاب مبدأ و معاد به تفصیل بیان کرده است. در این کتاب ملاصدرا دو فصل را به ذکر مقام و اوصاف رییس مدینه اختصاص می دهد: در فصل اول از کمال اول رییس می گوید و در فصل دوم، به کمال ثانی او می پردازد. در فصل دوم که بحث از کمال ثانی است، دوازده صفت برای رییس ذکر می کند و این صفات همانهاست که در آرا اهل المدینة الفاضلة فارابی آمده است و ملاصدرا و دیگران هم از فارابی نقل کرده اند، اما فصل کمال اول، متضمن نظر خاص ملاصدرا است.
در این فصل مطلب به نحوی بیان می شود که شبهه ی تقدم فلسفه بر دین (که از نظر فارابی استنباط شده بود) به کلی منتفی می شود. وقتی به نظر فارابی توجه می کنیم، ممکن است این گمان برای ما پیدا شود که نبی کسی است که یکی از قوای او (قوای عقل) بسیار رشده کرده و قوای دیگر نسبت به این قوه متوقف مانده است. چنانکه ملاصدرا توضیح می دهد، کسانی هستند که قوه ای از قوای آنها رشد می کند؛ برای مثال در مواردی قوه ی حساسه و محرکه در بعضی اشخاص چندان قوی می شود که صاحبان آن قوا می توانند کارهای عجیب و غریب انجام دهند و خوارق عادات از آنها سر بزند، بی آنکه عقل آنها رشد کرده باشد، یا ممکن است کسی قوه ی تخیل قوی داشته باشد و قوای دیگرش به کمال نرسیده باشد.
ملاصدرا این احتمال ها را از نظر دور نمی دارد و قبول می کند که چنین کسانی هستند، اما این امر ربطی به انبیاء و به رییس اول مدینه ندارد. رییس اول مدینه چنانکه فارابی گفته، به زبان مردم حرف می زند. او کسی است که در قوه ی خیالش اشیای جزیی را، به تعبیر خود ملاصدرا، با نفس ها و کلیات را به حکایت ها درک می کند و به زبان می آورد، زیرا که مخاطب نبی همه ی اصناف و طبقات مردم اند.
مخاطب نبی، مردم اند که هرجا باشند و هر کس باشند زبان فلسفه را درک نمی کنند. زبان نبی، زبان مخاطبت با مردم است. این زبان با درک خاص مردم مناسبت دارد. درک این زبان هم درک خاصی است. ملاصدرا با این بیان، رأی فارابی را تأیید می کند. فارابی هم گفته بود که بیان نبی چیست و خطاب نبی به کیست و نبی با چه زبانی سخن می گوید. اما ملاصدرا در وصف کمال اول رییس مدینه ی فاضله، هماهنگی در قوای نبی را اثبات می کند. به نظر او قوای نبی با هم هماهنگ رشد می کند؛ یعنی سه قوه ی عاقله، متخیله و حساسه و محرکه (حساسه و محرکه را یکی بگیریم)، با هم رشد می کنند. البته من از قوه ی وهم در اینجا چیزی نگفتم (در بعضی از تقسیم ها مرحوم صدرالمتألهین چهار قوه ذکر کرده است).
شاید نبی به زبان عقل و معقول حرف نزند، اما با این زبان آشناست، یعنی معقولات را درک کرده و به آنها علم دارد. فارابی هم گفته بود که رییس مدینه ی فاضله، فیلسوفی است در لباس نبی، اما «لباس نبی» مفهوم غیردقیقی است. البته تعبیر فارابی، تعبیر بدی نیست، اما قابل تفسیر است. دوم اینکه، نکته ی تناسب قوا که در بیان ملاصدرا آمده در عبارت فارابی نیست و از فحوای کلام او به آسانی نمی توان آن را استنباط کرد، ولی ملاصدرا مطلب را طوری بیان می کند که از آن مستفاد شود که نبی، حکیم است. البته وقتی گفته می شود که نبی حکیم است و انبیاء حکیمان هستند، از آن برنمی آید که هر کس به حکمت منسوب باشد، نبی هم باشد.
شاید گفته شود که ضرورت ندارد مردی مثل ملاصدرا چنین توضیحات واضحی بدهد، به ویژه که مخاطبان او اهل حکمت و فلسفه اند. حاصل سخن این است که در وجود کسانی، قوه ی عاقله رشد کرده و آنها فیلسوف، معلم و آموزگار فلسفه و خردمندی شده اند، اما بنا به ضرورت چنین نیست که نبی و مُنذر هم باشند و از قوه ی تخیلی که نبی دارد، بهره مند باشند. وقتی ملاصدرا این مقدمه را ذکر می کند، دیگر جای هیچ شبهه و تردید در مورد تقدیم مقام نبی بر فیلسوف باقی نمی ماند و نمی توان اعتراض کرد که چون نبی، با خیال و از راه های خیال به عقل فعال متصل می شود پس علمش دون علم فیلسوف و ذیل آن علم قرار می گیرد. اینجا صدر و ذیل وجود ندارد.
در نظر ملاصدرا هرچه را که فیلسوف می داند، نبی هم می داند، اما آنچه را که نبی می داند و می تواند انجام دهد ضرورتاً در علم فیلسوف و به ویژه در توانایی او نیست. گاهی نیز مطلب را با تعبیر ولایت و نبوت که در فلسفه و عرفان بعد از ابن سینا بسط فوق العاده پیدا کرده است، بیان می کند. ملاصدرا مثل بسیاری از حکما، باطن نبوت را ولایت می داند و از ولایت، حکمت مراد می کند. در حقیقت ملاصدرا همان طرحی را که افلاطون درانداخته بود، پذیرفته است و آن طرح، طرح حکومت حکیمان است. او اگرچه به عمل سیاست کاری نداشته و کم و بیش در گوشه گیری و انزوا به سر می برده است، فیلسوفانه سیاستمداران را نصیحت می کند و به آنان تذکر می دهد.
خلاصه آنکه، صدرا نظر فارابی درباره ی فلسفه و نبوت را چنان تفسیر کرده که مخالفتی با اصل اعتقادی نبوت ندارد. فارابی در صدر تاریخ فلسفه ی اسلامی مطلبی گفته است که در آثار صدرای شیرازی به کمال و تمامیت خود رسیده است. در ظاهر فارابی هم نمی خواسته جز آنچه ملاصدرا گفته است، بگوید، اما نظر او هنوز (چنانکه باید) پرورده نشده بود و صورت مجمل داشت. تاریخ فلسفه نیز به یک معنا سیر از اجمال به تفصیل است. فلسفه با «یافت» آغاز می شود. فلسفه «یافت» است. فارابی چیزی را یافته است که عین «یافت» افلاطون نیست. اینکه فارابی گفت فیلسوف واضع النوامیس است، برخلاف آنچه بعضی گمان کردند، برای این نبود که صبغه و ظاهر اسلامی به رأی و نظر خود بدهد. منظور فارابی جمع فلسفه و دین و تأسیس فلسفه ی اسلامی بود. «یافت» فارابی صورت اجمالی فلسفه ای بود که در عالم اسلامی به ویژه در ایران بسط یافت. البته کسانی هم گفتند که این مقصود حاصل نشده و فارابی تنها فلسفه را به لباس ظاهر اسلامی آراسته است. هم اکنون در اینکه «آیا فلسفه ی اسلامی یا فلسفه ی مسیحی معنی دارد یا ندارد؟» بحث نمی کنیم. نکته این است که فارابی در مورد نبوت و مقام نبی سخن گفته بود که قابل چون و چرا بود. ملاصدرا با تمییز مراتب و حفظ آنها، نشان داد که اگر فیلسوف می خواهد حکومت را رهبری کند، با زبانی غیر از زبان فلسفه بگشاید و به زبانی که گوش مردمان با آن آشناست، سخن بگوید.
منبع مقاله :
داوری اردکانی، رضا؛ (1387)، نگاهی دیگر به تاریخ فلسفه اسلامی، تهران: مؤسسه ی انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول




 

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :