ارسال به دوستان
کد خبر : 193117

نظریۀ شهید مطهری دربارۀ ادعای مهدویت مختار؛ توهّم یا واقعیت

مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد . کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد. نظریۀ شهید مطهری دربارۀ ادعای مهدویت مختار؛ توهّم یا واقعیت سیدمحمد مرتضوی چکیده اندیشۀ مهدویت به معنای قیام یکی از فرزندان رسول خدا(ص) به نام حضرت مهدی(عج)در آخر الزمان، میان شیعه و اهل سنت مشترک است. گرچه این دو گروه در تفسیر واژۀ مهدی که مقصود مهدی نوعی است یا مهدی شخصی اختلاف نظر دارند؟ براساس این اندیشه، در تاریخ اسلام عدّه ای با ادعای مهدویت جامعۀ اسلامی را تا مدّتی مشغول ساخته و سبب انحرافاتی شده اند و به عده ای نسبت داده اند که آنان دربارۀ بعضی ادعای مهدویت داشته اند. از جمله شهید مطهری بر این باور است که مختار ثقفی دربارۀ محمد بن حنفیه _ فرزند امیرالمؤمنین(ع)_ ادعای مهدویت داشته و خود را نایب او معرفی کرده است و با توسل به این شیوه توانسته بود حمایت مردم را جلب کند. نوشتار حاضر با هدف نقد و بررسی این ادعا فراهم آمده و با مراجعه به منابع تاریخی، حدیثی، تراجم، رجال و با توجه به کاربرد واژۀ مهدی در متون ادبی و حدیثی، اعتقادات مختار، ادعای امامت نکردن محمد بن حنفیه، حمایت امامان شیعه ار حرکت مختار و تأیید دانشمندان اسلامی به این نتیجه رسیده است که ادعای یادشده پشتوانۀ علمی ندارد و توهّمی بیش نیست. افزون بر این که خود ایشان دلیلی بر ادعای خود اقامه نکرده است که مشروح مستندات را باید در همین نوشتار جست وجو کرد.

نظریۀ شهید مطهری دربارۀ ادعای مهدویت مختار؛ توهّم یا واقعیت

سیدمحمد مرتضوی

چکیده

اندیشۀ مهدویت به معنای قیام یکی از فرزندان رسول خدا(ص) به نام حضرت مهدی(عج)در آخر الزمان، میان شیعه و اهل سنت مشترک است. گرچه این دو گروه در تفسیر واژۀ مهدی که مقصود مهدی نوعی است یا مهدی شخصی اختلاف نظر دارند؟ براساس این اندیشه، در تاریخ اسلام عدّه ای با ادعای مهدویت جامعۀ اسلامی را تا مدّتی مشغول ساخته و سبب انحرافاتی شده اند و به عده ای نسبت داده اند که آنان دربارۀ بعضی ادعای مهدویت داشته اند. از جمله شهید مطهری بر این باور است که مختار ثقفی دربارۀ محمد بن حنفیه _ فرزند امیرالمؤمنین(ع)_ ادعای مهدویت داشته و خود را نایب او معرفی کرده است و با توسل به این شیوه توانسته بود حمایت مردم را جلب کند.
نوشتار حاضر با هدف نقد و بررسی این ادعا فراهم آمده و با مراجعه به منابع تاریخی، حدیثی، تراجم، رجال و با توجه به کاربرد واژۀ مهدی در متون ادبی و حدیثی، اعتقادات مختار، ادعای امامت نکردن محمد بن حنفیه، حمایت امامان شیعه ار حرکت مختار و تأیید دانشمندان اسلامی به این نتیجه رسیده است که ادعای یادشده پشتوانۀ علمی ندارد و توهّمی بیش نیست. افزون بر این که خود ایشان دلیلی بر ادعای خود اقامه نکرده است که مشروح مستندات را باید در همین نوشتار جست وجو کرد.
واژگان کلیدی
مطهری، مختار، مهدی، مهدویت، نیابت.
مقدمه
در اندیشۀ دینی، پایان تاریخ بشر با صلح و صفا و آرامش سپری خواهد شد و پیروان ادیان، منتظر رسیدن چنین روزی هستند و بر این باورند که این شرایط مطلوب توسط منجی ایجاد خواهد شد (انجمن کتاب مقدس، 1987: کتاب اشعیاء نبی، باب 11، فقره 1-9، 1021)، گرچه در مصداق آن اختلاف دارند. در اندیشۀ اسلامی، منجی آخرالزمان یکی از فرزندان رسول خدا(ص) است که در روایات با وصف «مهدی» یادشده است (ابن ابی داود، 1418: ج4، 88). بر این اساس در تاریخ اسلام برخی با سوء استفاده از این عنوان، ادعای مهدویت نموده، عدّه ای را گمراه کردند (ابن خلدون، بی تا: 328). عده ای نیز ادعای مهدویت را نسبت به اشخاصی در جامعۀ اسلامی مطرح و آنان را به عنوان مهدی موعود مطرح نموده و جامعۀ اسلامی را دچار مشکل کرده اند (خطیب، بی تا: 28)
همچنین به عده ای نسبت داده اند که آنان چنین ادعایی را نسبت به اشخاصی داشته اند؛ از جمله استاد شهید مرتضی مطهری به مختار ثقفی نسبت می دهند که در قیامش برای این که بتواند جامعه را با خود همراه کند محمد بن حنفیه را مهدی و خود را نایب مهدی معرفی کرده است (مطهری، 1380 _ الف: 242-245؛ همو، 1380 _ ب: ج18، 65)
پرسش اساسی نوشتار حاضر این است که ادعای شهید مطهری با اسناد و مدارک تاریخی سازگار است؟ و آیا محمد بن حنفیه و مختار چنین ادعایی را داشته اند؟
مهدی
واژۀ مهدی در لغت و اصطلاح دو کاربرد متفاوت دارد:
الف) ریشۀ واژۀ مهدی «هدی»، به معنای دلالت کردن و راهنمایی کردن است (فیومی، 1425: 637) و از همین رو یکی از اسماء الهی «هادی» است؛ بدان معنا که هر مخلوقی را به آن چه مورد نیازش بوده هدایت کرده است (ابن منظور، 1405: ج15، 353). کلمۀ مهدی در اصل مهدوی است که اسم مفعول از همین واژه (فیومی، 1425: ج1، 250) و به معنای «الذی قد هدا الله الی الحق» است (هندی، 1986: 860)
ب) گرچه در روایات، واژۀ مهدی به معنای هدایت شده است، ولی گاهی در استعمال بر اثر غلبه به اسم عَلَم تبدیل می شود: «و به سمّی المهدی الذی بشر به النبی انّه یجئ فی آخر الزمان» (ابن منظور، 1405: ج15، 354)
واژۀ مهدی هم در روایات رسول خدا(ص) به کار رفته است هم در روایات امامان شیعه(ع). در روایات رسول خدا(ص) ویژگی های بسیاری برای حضرت مهدی(عج)آمده است؛ مانند این که همنام رسول خداست (ابن ابی داود، 1418: ج4، 87؛ ترمذی، 1414: ج4، 99؛ قزوینی، 1418: ج4، 413) ، و این که او از فرزندان حضرت فاطمه(س) است (ابن ابی داود، 1418: ج4، 88) و نیز این که از فرزندان امام حسین(ع)است (فیض کاشانی، 1393: 203). دربارۀ شباهت های او به پیامبران گذشته، مدت عمر، کیفیت زندگی، غیبت و ظهور او و ... روایات بسیاری وارد شده است که طرح آن ها مجال دیگری می طلبد.
از مجموع روایات یادشده به ویژه روایاتی که سلسلۀ نسب او را تا امام علی(ع)مشخص می کند (قندوزی، 1385: 499) درمی یابیم که واژۀ مهدی در این روایات، اسم عَلَم برای شخصی خاص است که باید در آخرالزمان قیام کند.
ضرورت قیام مهدی(عج)
در روایات نبوی، بحث قیام مهدی(عج)در آخرالزمان به گونه ای قطعی فرض شده است که حتی اگر از عمر دنیا یک روز بیشتر باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را آن قدر طولانی خواهد کرد تا مهدی(عج)قیام کند. برای مثال، رسول خدا فرمود:
لو لم یبق من الدنیا الّا یوم لطوّل الله ذلك الیوم حتّی یبعث الله رجلاً من اهل بیتی یواطئ اسمـه اسمـی؛ (ابن ابی داود، 1418: ج4، 87؛ ترمذی، 1414: ج4، 99؛ ابن حنبل، 1415: ج1، 622؛ خطیب، بی تا، ج4، 388)
اگر از عمر دنیا بیش از یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را آن اندازه طولانی خواهد کرد تا این که مردی از اهل بیتم را برانگیزد که همنام من است.
بر این اساس بسیاری از دانشمندان اهل سنت ادعای تواتر این روایات را دارند؛ از جمله صبان، مؤلف کتاب اسعاف الراغبین (بی تا: 140)، شبلنجی، مؤلف کتاب نور الابصار (بی تا، 155)، ابن حجر، مؤلف کتاب الصواعق المحرقه (بی تا، 99)، زینی دحلال، مؤلف کتاب الفتوحات الاسلامیة (بی تا: ج2، 211)، سویدی، مؤلف کتاب سبائک الذهب (ص78)، منصور علی ناصف، مؤلف کتاب غایة المأمول (بی تا: ج5، 362)، گنجی، مؤلف کتاب البیان فی اخبار صاحب الزمان (بی تا _ الف: باب 11) و ده ها کتاب نیز از طرف اهل سنت دربارۀ مهدی، ویژگی های او، حکومت مهدوی و ... به رشتۀ تحریر درآمده است (نک: فقیه ایمانی، 1431)
تفسیر مهدی
گرچه روایات قیام مهدی در میان امت اسلامی متواتر است، اما در این که مقصود از این مهدی کیست اختلاف نظر دارند که در ادامه به شرح آن می پردازی:
الف) اهل سنت: بیشتر اهل سنت ضمن پذیرش روایات وارده دربارۀ مهدی، از این واژه سه تفسیر ارائه کرده اند:
1
- مهدی، شخصی موعود: گروهی از اهل سنت در تفسیر مهدی بر این باورند که مقصود از این مهدی، شخصی از فرزندان حضرت فاطمه است که هنوز متولد نشده و در آخرالزمان به دنیا می آید و قیام می کند.
2
- مهدی، شخصی موجود: برخی از اهل سنت در تفسیر مهدی، بر این باورند که مقصود از این مهدی، فرزند حسن بن علی العسکری(ع) است (ابن صباغ، 1384: ج2، 1096) با همان مشخصاتی که شیعه به آن اعتقاد دارد.
3
-  مهدی نوعی: عده ای از آنان معتقدند واژۀ مهدی در روایات رسول خدا(ص) نام شخص خاصی نیست، بلکه صفت است؛ یعنی کسی که مردم را به حق دعوت کند و مصادیق این عنوان می توانند افراد متعددی باشند. بر این اساس در اهل سنت مدعیان مهدویت بسیارند.
ب) شیعه: در اندیشۀ شیعۀ امامیه مورد اتفاق است که مقصود از مهدی در روایات، همان مهدی موعود موجود، فرزند امام حسن بن علی العسکری(ع)است و نیازی به ارائۀ مدارک نیست. نه تنها شیعه، بلکه کمتر کسی را می توان یافت که اندکی با شیعۀ امامیه آشنا باشد و نداند که به باور شیعه، مصداق روایات تنها یک نفر است. مقصود از مهدویت نیز قیام جهانی حضرت مهدی موعود(عج)است که با اندیشۀ شیعۀ امامیه مطابقت دارد.
قیام مختار و اعتقاد به مهدویت
شهید مطهری بر این باور است که مختار در قیام خود مدعی مهدویت محمد بن حنفیه بوده و خود را نایب او می دانسته است. به این نظریه توجه کنید:
اولین باری که می بینیم اثر اعتقاد مهدویت در تاریخ اسلام ظهور می کند، در جریان انتقام مختار از قتلۀ امام حسین(ع)است. جای تردید نیست که مختار مرد بسیار سیاستمداری بوده و رَوِشَش هم بیش از آن که روش یک مرد دینی و مذهبی باشد، روش یک مرد سیاسی بوده است. البته نمی خواهم بگویم مختار آدم بدی بوده یا آدم خوبی بوده است _ کار به آن جهت ندارم _ مختار می دانست که ولو این که موضوع، موضوع انتقام گرفتن از قتلۀ سیدالشهداء است و این زمینه، زمینۀ بسیار عالی ای است، اما مردم تحت رهبری او حاضر به این کار نیستند. شاید _ بنا بر روایتی _ با حضرت امام زین العابدین(ع)هم تماس گرفت و ایشان قبول نکردند. مسئلۀ مهدی موعود را که پیغمبر اکرم خبر داده بود مطرح کرد به نام محمد بن حنفیه پسر امیرالمؤمنین و برادر سیدالشهداء؛ چون اسمش محمد بود؛ زیرا در روایات نبوی آمده است: «اِسْمُهُ اِسْمی؛ نام او از نام من است». گفت: «ایها الناس، من نایب مهدی زمانم؛ آن مهدی ای که پیغمبر خبر داده است.» مختار مدتی به نام نیابت از مهدی زمان، بازی سیاسی خودش را انجام داد. حال آیا محمد بن حنفیه واقعاً خودش هم قبول می کرد که من مهدی موعود هستم؟! بعضی می گویند: قبول می کرد برای این که بتوانند انتقام را بکشند، ولی این البته ثابت نیست. در این که مختار محمد بن حنفیه را به عنوان مهدی موعود معرفی می کرده شکّی نیست. (مطهری، 1380 _ ب: ج18، 65؛ همو، 1380 _ الف: 242)
در این سخن شهید مطهری چند مطلب خلاف تاریخ وجود دارد، ولی با توجه به موضوع این نوشتار دربارۀ ادعای مهدویت نسبت به محمد بن حنفیه، تنها همین مسئله را که ایشان مسئله ای قطعی و بدون تردید مطرح می کند، مورد بحث قرار می دهیم.
مختار ثقفی
مختار بن ابی عبید بن مسعود ثقفی از قبیلۀ ثقیف و کنیه اش ابواسحاق و لقبش کیسان است (رضوی اردکانی، 1374: 47) پدرش ابوعبید، در فتوحات اسلامی فرماندۀ سپاه مسلمانان بود که در جنگ به شهادت رسید (همو: 15). نام مادرش دَومه است که از زنان سخن ور و با تدبیر بود (کحاله، بی تا: ج1، 421)
مختار در سال اول هجرت به دنیا آمد (رضوی اردکانی، 1374: 52). برجسته ترین نقطۀ زندگی سیاسی او قیام برای خون خواهی از قاتلان امام حسین(ع)است که با پیروزی هایی همراه بود. بر این اساس، وی حکومت تشکیل داد و پس از هفده ماه حکومت در 16 رمضان سال 67قمری در کوفه و در 67سالگی به شهادت رسید (همو: 645)
دلایل ردّ دیدگاه شهید مطهری
ادعای مهدویت مختار نسبت به محمد بن حنفیه از سوی شهید مطهری خلاف واقعیت های تاریخی، حدیثی و ... است و هیچ یک از دانشمندان اسلامی چنین اتهامی را متوجه مختار نکرده اند. اکنون به بعضی از این دلایل اشاره می کنیم:
1
- ارائه نکردن دلیل
بی گمان، شهید مطهری شخصیتی برجسته است، ولی نه آن گونه که سخن بدون دلیل او نیز حجّت باشد. او برای اثبات این ادعا هیچ دلیلی ارائه نکرده است تا دلیلش مورد اعتبارسنجی قرار گیرد.
تنها دلیلی که می توان برای اثبات ادعای شهید مطهری آورد، جمله ای است که مختار در تبلیغات خود می گفت:
جئتکم من عند المهدی محمد بن الحنفیة وزیراً و امیناً؛ (ابن اثیر، 1399: ج4، 163؛ طبری، بی تا: ج4، 499)
من از نزد محمد بن حنفیه _ هدایت گر به حق _ آمده ام؛ من وزیر و امین او هستم.
پیش تر دربارۀ معنای لغوی واژۀ مهدی توضیح دادیم؛ به کسی که خداوند او را به حق هدایت کرده و چنین کسی خود نیز هدایت گر به سوی حق است مهدی گفته می شود، چنان که در متون دینی فراوان به کار رفته است. برای مثال:
الف) کاربرد مهدی دربارۀ رسول اکرم(ص)
واژۀ مهدی در متون دربارۀ رسول خدا به کار رفته است؛ برای مثال، حسان بن ثابت در رثای رسول خدا چنین سروده است:
ما بال عینی لا تنام کأنما
کُحِلَتْ مآقیها بکُحْل الأرْمَدِ

جَزَعاً علی المَهْدی أصبح ثاویاً
یا خیرَ من وطِئ الحَصی لا تَبعَد

بی گمان مقصود حسان بن ثابت از واژۀ مهدی در این جا، مهدی موعود در روایات  نبوده است.
ب) کاربرد مهدی دربارۀ امام علی(ع)
رسول خدا(ص) مهدی را دربارۀ امام علی(ع)به کار برده است؛ به عنوان نمونه:
عن حذیفة بن الیمان، قالوا: یا رسول الله! الا تستخلف علیاً؟ قال: ان تولّوا علیاً تجدوه هادیاً، مهدیاً یسلك بکم الطریق المستقیم. (ابن عساکر، بی تا: ج42، 359، حاکم نیشابوری، بی تا: ج3، 139؛ هیثمی، بی تا: ج9، 111)
در این روایت نیز بی گمان مقصود رسول خدا(ص) از مهدی، مهدی موعود نیست، بلکه همان معنای لغوی است.
ج) کاربرد مهدی دربارۀ امام حسین(ع)
سلیمان بن صرد خزاعی از شخصیت های برجستۀ شیعه در عصر محمد بن حنفیه و رهبر قیام توّابین است. او واژۀ مهدی را دربارۀ امام حسین و امام علی(ع) به کار برده است. ابن کثیر می گوید: توابین ابتدا به سمت کربلا آمدند تا به قبر امام حسین(ع)رسیدند، آنان یک شبانه روز در آنجا ماندند و کارشان گریه و زاری بود؛
و کان من قولهم عند ضریحه: اللّهم ارحم حسیناً الشهید ابن الشهید، المهدی ابن المهدی؛ (ابن کثیر، 1985: 78)
و ازجمله گفتار آنان در کنار قبر حسین(ع)این بود: خدایا، رحمتت را بر حسین نازل کن؛ حسینی که خود شهید است و پسر شهید؛ حسینی که خود مهدی است و پسر مهدی.
به طور قطع مقصود شیعیان به خصوص رهبر آنان سلیمان بن صرد از واژۀ مهدی، مهدی موعود نیست.
د) کاربرد مهدی دربارۀ محمد بن حنفیه
مردم در آن دوره، ابن حنیفه را با لقب مهدی یاد می کردند؛ برای مثال، ابراهیم، فرزند مالک اشتر، از شخصیت های مهم کوفه در این دوران بود که یاران مختار به دلیل موقعیت اجتماعی او درصدد جلب حمایتش برآمدند. ابراهیم در پاسخ آنان گفت: من برای خون خواهی امام حسین حاضرم، ولی به شرط این که رهبری جریان بر عهدۀ من باشد.
آنان به او گفتند:
انت اهل لذلك و لکن لیس إلی ذلك سبیل. هذا المختار قد جاءنا من قبل المهدی و هو المأمور بالقتال و قد امرنا بطاعته؛ (همو: ج4، 215)
تو شایستۀ این کار هستی، ولی این کار الآن امکان ندارد؛ زیرا مختار از طرف مهدی آمده و مأمور به جنگ است و هم مأموریم او را یاری کنیم.
کاربرد واژۀ مهدی دربارۀ محمد بن حنفیه رواج داشته است، به گونه ای که حتی به او با این واژه سلام می کردند؛ ولی خود محمد به آنان هشدار می داد که مقصود از این مهدی که دربارۀ او به کار می برند، مهدی موعود نیست. برای مثال، ابوعوانه _ از محدثان بزرگ _ می گوید: حدَّثنا أبوجَمْرة قال: کانوا یقولون لابن الحنفیة: سلامٌ علیكَ یا مَهدی! فقال: أجل أنا مهدی، أهدی إلی الرشد والخیر، اسمـی محمد، فقولوا: سلام علیك یا محمد أو یا أبا القاسم؛ (ذهبی، 1419: ج4، 123)
ابوجمره به ما گزارش داده است که مردم هنگام سلام کردن به محمد بن حنفیه می گفتند: سلام بر تو ای مهدی. محمد می گفت: آری من مهدی هستم، به هدایت و خیر هدایت می کنم. نام من محمد است؛ پس بگویید: سلام بر تو ای محمد، یا ای ابوالقاسم (کنیۀ محمد)
بدین سان این سخن که مختار دربارۀ محمد بن حنفیه چنین ادعایی کرده، پذیرفته نیست. افزون بر آن که مختار چنین ادعایی نکرده است.
2
- شیعه بودن مختار
پیش تر گفته شد که اعتقاد به امام دوازدهم (عج)و این که او مهدی موعود است از بارزترین باورهای شیعی است. چگونه قابل تصور است که کسی با وجود شیعه یا آشنا با عقاید شیعه بودن، دربارۀ دیگری ادعای مهدویت کند؟ از طرف دیگر در این که مختار شیعه است شکّی نیست؛ زیرا او در خانواده ای شیعی بزرگ شده است.
پدرش از ارادتمندان به امام علی(ع)بود که در راه دفاع از اسلام به شهادت رسید. وی با امیرالمؤمنین(ع)ارتباط داشت و هنگامی که مختار کوچک بود او را نزد امام علی(ع)آورد و اما به او لقب کیّس (زیرک) داد. اصبغ بن نباته _ از شیعیان مخلص و از فرماندهان جنگ های علی(ع)_ می گوید: «روزی امیر مؤمنان را دیدم که مختار را روی پای خود نشانده و دست بر سر او می کشید و می فرمود: ای کیس، ای کیس» (طوسی، 1348: 127)
عموی مختار، سعد بن مسعود ثقفی نیز از شخصیت های بزرگ و از صحابۀ بزرگوار رسول خدا(ص) و از شیعیان مخلص امام علی(ع)است، چنان که شیخ طوسی او را از اصحاب امام علی(ع)به شمار آورده است (طوسی، 1420: 67). او استاندار امیرالمؤمنین(ع)در مدائن بود (ری شهری، 1421: ج12، 138) و آن حضرت در نامه ای، از او این گونه تجلیل می کند:
اطعت ربّك و ارضیت امامك؛ (احمدی، 1426: ج1، 385) از پروردگارت پیروی کردی و امام خود را خشنود ساختی.
سعد بن مسعود در زمان امام حسن(ع)همچنان استاندار مدائن بود و در حادثۀ ترور آن حضرت در ساباط، امام(ع)دستور داد او را به خانۀ سعد بن مسعود ببرند (نجاشی، 1418: 17)
با این حال چگونه قابل تصور است که شخصی در چنین محیط خانوادگی رشد کند و با اندیشۀ شیعه آشنا نباشد؟
3
- روایات اثناعشر خلیفه
از رسول خدا(ص) روایات بسیاری دربارۀ جانشینی آن حضرت رسیده است که بخشی از آن ها به روایات اثناعشر خلیفه مشهورند. در این روایات رسول خدا(ص) تأکید می کند که نخستین جانشین علی(ع)و آخرین آن ها مهدی(عج)است. برای مثال، جابر بن عبدالله انصاری از رسول خدا(ص) چنین نقل می کند:
قال لی رسول الله: یا جابر! انّ اوصیائی و ائمة المسلمین من بعدی اوّلهم علی، ثم الحسن، ثم الحسین، ثم علی بن الحسین، ثم محمد بن علی المعروف بالباقر ستدرکه یا جابر! فاذا لقیته فأقرأه منّی السلام، ثم جعفر بن محمد، ثم موسی بن جعفر، ثم علی بن موسی، ثم محمد بن علی، ثم علی بن محمد، ثم الحسن بن علی، ثم القائم، اسمه اسمی و کنیته کنیتی محمد بن الحسن بن علی، ذاك الذی یفتح الله تبارك و تعالی علی یدیه مشارق الأرض و مغاربها، ذلك الذی یغیب عن اولیائه غیبة لا یثبت علی القول بإمامته الامن امتحن الله قلبه للایمان.
قال جابر: فقلت: یا رسول الله! فهل للناس الانتفاع به فی غیبته؟ فقال: ای والذی بعثنی بالنبوة انهم یستضیئون بنور ولایته فی غیبته کانتفاع الناس بالشمس و ان سترها سحاب هذا من مکنون سر الله و مخزون علم الله فاکتمه الا عن أهله؛ (قندوزی، 1385: 496)
رسول خدا(ص) به من فرمود: ای جابر، اوصیا و رهبران مسلمانان بعداز من، اولین فرد آنان علی است و بعداز او حسن، بعد از او حسین، بعداز او علی فرزند حسین، بعداز او محمد فرزند علی است که معروف به باقر است. ای جابر، تو آن قدر می مانی که او را خواهی دید. وقتی او را دیدی، سلام مرا به او برسان. بعد از او جعفر فرزند محمد، بعد از او موسی فرزند جعفر، بعد از او علی فرزند موسی، بعد از او محمد فرزند علی، بعد از او علی فرزند محمد، بعد از او حسن فرزند علی و بعد از او قائم است که اسم او اسم من و کنیۀ او کنیۀ من است. او فرزند حسن بن علی و همان فردی است که خداوند به وسیلۀ او شرق و غرب را فتح خواهد کرد. او همان فردی است که از طرفدارانش پنهان است و غیبت او به حدّی طولانی است که تنها کسانی که خداوند قلبشان را امتحان کرده باشد به امامت او باقی خواهند ماند.
جابر پرسید: ای رسول خدا، در زمان غیبت، آیا مردم از او استفاده می کنند؟ پیامبر فرمود: آری ای جابر، سوگند به خدایی که مرا به پیامبری برگزید، همان گونه که مردم از خورشید در زمانی که ابر او را پوشیده استفاده می کنند، در زمان غیبت او نیز مردم از نور ولایت او استفاده می کنند. ای جابر، این از اسرار خداوند و علم مخفی است. این سخن مرا به هر کس نگو مگر کسانی که اهل این سخن هستند.
استدلال به این سلسله روایات در ردّ دیدگاه شهید مطهری به دو جهت است:
الف) بر اساس این روایات، مهدی موعود(عج)دوازدهمین جانشین پیامبر است و در عصر مختار تازه سه نفر از جانشینان آن حضرت به قدرت رسیده بودند و پیش تر گفته شد که مختار خود شیعه و با فرهنگ شیعه آشناست.
ب) براساس این روایات، مهدی موعود در سخن پیامبر فرزند حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب است. با این وصف، چگونه می توان او را به محمد بن علی بن ابی طالب تطبیق کرد، به ویژه از طرف کسی که خود شیعه و با اندیشۀ شیعه آشناست؟
4
-تأیید مختار از سوی امامان شیعه
از دیگر دلایل ردّ دیدگاه شهید مطهری روایات بسیاری است که از سوی امامان شیعه در تأیید مختار آمده است که در این جا به دلیل طولانی بودن آن ها تنها به یک روایت اکتفا می کنیم:
شیخ طوسی از عبدالله بن شریک نقل می کند که گفت:
دَخَلْنَا عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ(ع)يَوْمَ النَّحْرِ وَ هُوَ مُتَّكِئٌ، وَ قَالَ أَرْسِلْ إِلَى الْحَلَّاقِ فَقَعَدْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ. إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ شَيْخٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، فَتَنَاوَلَ يَدَهُ لِيُقَبِّلَهَا فَمَنَعَهُ، ثُمَّ قَالَ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا أَبُومُحَمَّدٍ الْحَكَمُ بْنُ الْمُخْتَارِ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ الثَّقَفِيُّ. وَ كَانَ مُتَبَاعِداً مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ(ع)فَمَدَّ يَدَهُ إِلَيْهِ حَتَّى كَادَ يُقْعِدُهُ فِي حَجْرِهِ بَعْدَ مَنْعِهِ يَدَهُ، ثُمَّ قَالَ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ! إِنَّ النَّاسَ قَدْ أَكْثَرُوا فِي أَبِي وَ قَالُوا وَ الْقَوْلُ وَ اللَّهِ قَوْلُكَ. قَالَ: وَ أَيَّ شَيْ‏ءٍ يَقُولُونَ؟ قَالَ: يَقُولُونَ كَذَّابٌ وَ لَا تَأْمُرُنِي بِشَيْ‏ءٍ إِلَّا قَبِلْتُهُ. فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ! أَخْبَرَنِي أَبِي: وَ اللَّهِ أَنَّ مَهْرَ أُمِّي كَانَ مِمَّا بَعَثَ بِهِ الْمُخْتَارُ. أَ وَ لَمْ يَبْنِ دُورَنَا وَ قَتَلَ قَاتِلِينَا وَ طَلَبَ بِدِمَائِنَا فَرَحِمَهُ اللَّهُ! وَ أَخْبَرَنِي وَ اللَّهِ أَبِي أَنَّهُ كَانَ لَيَسْمُرُ عِنْدَ فَاطِمَةَ بِنْتِ عَلِيٍّ يُمَهِّدُهَا الْفِرَاشَ وَ يُثْنِي لَهَا الْوَسَائِدَ وَ مِنْهَا أَصَابَ الْحَدِيثَ. رَحِمَ اللَّهُ أَبَاكَ! رَحِمَ اللَّهُ أَبَاكَ! مَا تَرَكَ لَنَا حَقّاً عِنْدَ أَحَدٍ إِلَّا طَلَبَهُ، قَتَلَ قَتَلَتَنَا وَ طَلَبَ بِدِمَائِنَا؛ (طوسی، 1348: 125؛ مجلسی، 1403: ج45، 343؛ اردبیلی، بی تا: ج2، 220)
در روز عید قربان در مِنا، به خدمت امام باقر(ع)رسیدیم. حضرت( در خیمه) تکیه زده و نشسته بود که شخصی را در پی آرایش گر فرستاد که بیاید و سر حضرتش را اصلاح کند. من نیز روبه روی حضرت نشسته بودم. در این حال ناگهان پیرمردی محترم از اهل کوفه بر امام وارد شد و دستش را دراز کرد که دست امام را [بگیرد و] ببوسد و حضرت نمی گذاشت. امام به او فرمود: «تو کیستی؟» آن مرد عرض کرد: «من ابوالحکم، فرزند مختار بن ابی عبید هستم.» تا امام او را شناخت با وجود فاصلۀ کمی با حضرت داشت، دست او را گرفت و به نزدیک خود کشاند تا جایی که نزدیک بود روی زانوی خود بنشاند و در کنار خود جای داد. [پس از احوال پرسی گرم و صحبت ها] فرزند مختار رو به امام نمود و عرض کرد: «خدا کارت را اصلاح کند! مردم دربارۀ پدرم حرف های زیادی می زنند و چیزهایی می گویند؛ امّا حق همان است که شما بفرمایید.» امام پرسید: «چه می گویند؟» گفت: «می گویند: کذّاب؛ اما هرچه شما بفرمایید، همان درست است و من می پذیرم.» امام [با شگفتی] فرمود: «سبحان الله! پدرم به من خبر داد که به خدا سوگند مَهریۀ مادر من از همان پولی بود که مختار برایش فرستاده بود. مگر او نبود که خانه های خراب ما را نوسازی کرد؟ مگر او قاتل قاتلان ما نیست؟ مگر او خون خواه ما نبود؟ خدای رحمتش کند! به خدا سوگند، پدرم به من خبر داد که هرگاه مختار به خانۀ فاطمه دختر امیرمؤمنان وارد می شد، آن بانو او را احترام می گذاشت و فرشی برایش می گستراند و متکا می گذاشت و او می نشست و از او حدیث می شنید. خدا پدرت را رحمت کند! خدا پدرت را رحمت کند! او حق ما را گرفت و قاتلان ما را کُشت و به خون خواهی ما قیام کرد.»
در این روایت چند نکته درخور توجه است:
1
- فرزند مختار به امام به شدت علاقه مند بوده است.
2
- امام تا می فهمد ابوالحکم فرزند مختار است، به وی به شدت اظهار محبت می کند و او را در کنار خود جای می دهد. بدیهی است این رفتار امام از محبت حضرت نسبت به مختار حکایت می کند.
3
- امام از این که مردم به مختار جسارت می کنند به شدّت ناراحت می شود و با گفتن جملۀ «سبحان الله» او را از تهمت های ناروا منزّه می داند و از پدر بزرگوارش نقل می کند که مهریۀ مادر از پولی بود که مختار برای حضرتش فرستاده و این نیز تأییدی بر مقام و مرتبۀ عالی مختار است.
4
-سپس امام، خدمات مخلصانه و ارزشمند مختار را یادآور می شود که مگر او نبود که دربارۀ ما چنین و چنان کرد؟ و بدین وسیله از او قدردانی و سپاس گزاری می کند.
5
- امام همچنین در مقام تجلیل از مختار روایتی از پدر بزرگوارش نقل می کند که مختار را به عنوان یکی از علاقه مندان خاص و مورد احترام اهل بیت می داند و احترام فاطمه دختر علی (ع) نسبت به مختار را یادآوری می کند.
6
- از این روایت درمی یابیم که مختار برای کسب فیض و شنیدن احادیث و اظهار ارادت، به خانۀ فرزندان امیرالمؤمنین(ع) رفت و آمد داشته و مورد تفقد آنان بوده است.
7
- از همه بالاتر این که امام دوبار با صراحت برای مختار، طلب رحمت می کند و خطاب به فرزند او می فرماید: «رَحِمَ الله اباكَ» و در پایان مجدداً خدمات مختار را می ستاید.
از جمله ادلّه ای که در اثبات عقیدۀ صحیح و اعتقاد راسخ مختار در مسئلۀ امامت می توان از آن استفاده کرد، همین روایت است.
باید توجه داشت در متون روایی، دو روایت در نکوهش مختار وارد شده است که یکی از آن ها این است که امام سجاد هدایای مختار را نپذیرفت و جملاتی را در مذمت مختار بیان کرد (خویی، 1403: ج18، 96)
در این جا ابتدا تحلیل آیت الله خویی را دربارۀ این روایات می آوریم و سپس تحلیل خود را ارائه می کنیم. ایشان می فرماید:
روایات دربارۀ مختار دو گونه است:
الف) روایاتی که در تجلیل از مختار وارد شده است که این نوع روایات اکثریت را تشکیل می دهند.
ب) روایاتی که در مذمّت مختار نقل شده است که این روایات از نظر سند مرسله هستند و اعتبار ندارند. افزون بر آن که بر فرض صحت سند، این روایات همانند روایاتی است که در مذمّت زراره، محمد بن مسلم و ... وارد شده است. (همو: 97)
الف) بی گمان امام صادق(ع)برای حفظ جان زراره از او مذمت می کرد تا حکومت به ارتباط زراره با آن حضرت پی نبرد و این اتهام برای او مشکل ساز نشود.
گفتنی است جدای از تأیید نظر آیت الله خویی به عنوان یک رجالی برجسته، روایت نپذیرفتن هدایای مختار از طرف امام سجاد(ع)با روایتی که پیش تر در تأیید مختار آوردیم تعارض دارد؛ زیرا در آن روایت به صراحت از پذیرش هدایای مختار یاد می کند، از جمله این که امام فرمود: مهریۀ مادرم از پولی بود که مختار برایش فرستاد.
ب) پس از حادثۀ تلخ کربلا به دلیل در تنگنا بودن اهل بیت(ع)، اصل تقیه بر زندگی امام سجاد(ع)حاکم شده، امام می باید در روابط اجتماعی خود دقت و وسواس بیشتری به خرج می داد.
ج) بر فرض پذیرش روایت از نظر سند، شاید ردّ هدایا بدین سبب بوده است که پذیرش آن ها زمینۀ کشف ارتباط امام با مختار را فراهم می کرد.
د) امام سجاد به دلایل متعدد به شدت پرهیز می کرد که متهم به ارتباط با مخالفان بنی امیه نشود تا مبادا فشار بر اهل بیت بیشتر شود. بر همین اساس وقتی بعضی از سران کوفه خدمت محمد بن حنیفه آمدند تا بدانند آیا او از مختار حمایت می کند تا در قیام او شرکت کنند، محمد به آنان گفت:
قوموا بنا إلی إمامی و إمامکم علی بن الحسین، فلمّا دخل و دخلوا علیه أخبر خبرهم الذی جاءوا لأجله، قال: «یا عمِّ! لو أنَّ عبداً زنجیاً تعصّب لنا أهل البیت، لوجب علی الناس موازرته، و قد ولّیتك هذا الأمر، فاصنع ما شئت.» فخرجوا و قد سمعوا کلامه و هم یقولون: أذن لنا زین العابدین(ع)و محمد بن الحنفیة؛ (مجلسی، 1403: ج45، 365)
برخیزید با هم نزد علی بن الحسین برویم که امام من و امام شماست. چون وارد شدند و محمد گزارش آمدن این گروه برای کسب تکلیف در حمایت از مختار را بیان کرد، امام سجاد(ع)فرمود: «ای عمو، بدون تردید اگر یک بردۀ زنجی برای دفاع از ما اهل بیت برخیزد بر مردم واجب است از او حمایت کنند و من این کار را به تو واگذار کردم؛ هرگونه که صلاح می دانی رفتار کن.» مردم بعداز شنیدن سخنان امام از نزد او خارج شدند و به هم می گفتند: زین العابدین و محمّد بن حنفیه به ما اجازه دادند.
از این روایت نکاتی بدین شرح به دست می آید:
1
-تلاش امام بر استتار و تقیه و این که ارتباط او با انقلابیون کشف نشود.
2
- واگذاری مسئولیت خون خواهی امام حسین و یارانش به محمد بن حنفیه.
3
- دخالت محمد در این مسائل به نیابت از امام زین العابدین بوده است، نه این که خود ادعای امامت یا مهدویت داشته باشد.
4
- از تعبیر محمد بن حنفیه نسبت به امام سجاد(ع)با عنوان «امامی و امامکم»روشن می شود که نه تنها وی ادعای امامت نداشته، بلکه با این که بیست و سه سال از امام سجاد بزرگ تر بوده، امامت امام سجاد(ع)را پذیرفته و در برابر او تسلیم بوده است.
5
- ارتباط مختار با محمد بن حنفیه بر اساس نیابت و پنهان نگه داشتن ارتباط با امام سجاد(ع)است.
در بعضی از نقل های تاریخی نیز تأکید شده است که در قضایای مربوط به مختار، محمد بن حنفیه به عنوان نایب امام سجاد عمل می کرده است. به عنوان نمونه، در تبلیغاتی که در کوفه به نفع مختار صورت می گرفت، گفته می شد:
هذا المختار قد جاءنا من قبل إمام الهدى و من نائبه محمد بن الحنفية و هو المأذون له في القتال؛ (همو: 366)
این مختار است که از طرف امام الهدی [زین العابدین] و از طرف نایبش محمد بن حنفیه آمده است که اجازۀ خون خواهی را دارد.
هـ) آخرین نکته در نقد روایاتی که در مذمّت مختار نقل شده این است که به سبب قیام مختار علیه بنی امیه _ که او را به الگویی تبدیل کرده بود _ بنی امیه و دستگاه تبلیغاتی آن ها تلاش بسیاری برای تخریب چهرۀ مختار انجام می دادند که هنوز بخشی از این تهمت ها در متون تاریخی و روایی اهل سنت وجود دارد. رواج این شایعه ها به گونه ای بود که تودۀ مردم آن ها را پذیرفته، به مختار ناسزا می گفتند.
در عصر امام باقر نیز این تبلیغات به حدی بود که آن حضرت به شیعیان چنین هشدار دادند:
لَا تَسُبُّوا الْمُخْتَارَ! فَإِنَّهُ قَدْ قَتَلَ قَتَلَتَنَا وَ طَلَبَ بِثَأْرِنَا وَ زَوَّجَ أَرَامِلَنَا وَ قَسَّمَ فِينَا الْمَالَ عَلَى الْعُسْرَةِ؛ (طوسی، 1348: 125)
به مختار ناسزا نگویید؛ زیرا همو بود که قاتلان شهدای ما را کشت و انتقام خون ما را [از دشمنان] گرفت و بیوه زنان ما را شوهر داد و در تنگدستی به ما کمک مالی کرد.
5
- تأیید مختار از طرف دانشمندان شیعه
از جمله دلایل ردّ دیدگاه شهید مطهری، سخنان دانشمندان شیعه در طول تاریخ است که هرکس با تاریخ و حدیث آشنا بوده و دربارۀ زندگی مختار بحث کرده، از او تجلیل نموده و اتهاماتی را که بر اثر فضاسازی بنی امیه علیه او ایجاد شده را رد کرده است.
نظریات دانشمندان در این زمینه بسیار است و نقل آن ها با حجم مقاله سازگار نیست؛ از این رو تنها به یک نمونه اکتفا می کنیم. علامه امینی دربارۀ مختار چنین می گوید:
و من عطف علی التاریخ و الحدیث و علم الرجال نظرةً تشفعها بصیرة نفّاذة، علم أنَّ المختار في الطلیعة من رجالات الدین و الهدی و الإخلاص، و أنَّ نهضته الکریمة لم تکن إلّا لإقامة العدل باستئصال شأفة الملحدین، و اجتیاح جذوم الظلم الأموي، و أنّه بمنتزح من المذهب الکیساني، و أنَّ کل ما نَبزوهُ من قذائف و طامّات لا مُقیلَ لَها من مستوي الحقیقة والصدق، و لذلك ترحّم علیه الأئمّة الهداة سادتنا، السجّاد والباقر والصادق _ صلوات الله علیهم _ ، و بالغ في الثناء علیه الإمام الباقر.
ولم یزل مشکوراً عند أهل البیت الطاهر هو و أعماله، و قد أکبره و نزّههُ العلماء الأعلام منهم: سیدنا جمال الدین بن طاوس في رجاله، و آیة الله العلّامة في الخلاصة، و ابن داود في الرجال، والفقیه ابن نما فیما أفرد فیه من رسالته المسمّاة بذَوب النضار، والمحقّق الأردبیلي في حدیقة الشیعة، و صاحب المعالم في التحریر الطاووسی. والقاضي نور الله المرعشي في المجالس. و قد دافع عنه الشیخ أبوعلي في منتهى المقال، وغیرهم.
و قد بلغ من إکبار السلف له أنَّ شیخنا الشهید الأوّل ذکر في مزاره زیارةً تُخَصُّ به، و یزار بها، و فیها الشهادة الصریحة بصلاحه و نصحه في الولایة و إخلاصه في طاعة الله و محبّة الإمام زین العابدین، و رضا رسول الله و أمیرالمؤمنین _ صلوات الله علیهما و آلهما _ عنه، و أنَّه بذل نفسه في رضا الأئمّة و نصرة العترة الطاهرة و الأخذ بثأرهم؛ (امینی، 1416: ج2، 487)
هرکس همراه با بصیرت نگاهی به تاریخ، حدیث و علم رجال بیندازد، درمی یابد که مختار از پیشگامان شخصیت های دینی و هدایت گری و اخلاص است و می فهمد که نهضت پرشکوه او تنها برای برپایی عدالت با کندن ریشۀ بی دینان و کندن ریشه های ظلم اموی بود و می فهمد که مختار با مذهب کیسانی بیگانه است و آن چه به او از زشتی ها و تهمت ها نسبت داده اند دربارۀ او جایگاهی ندارد و دور از حقیقت و صداقت است. بر همین اساس رهبران هدایت و بزرگواران ما، یعنی حضرت سجاد و باقر و صادق(ع) از خداوند برای او طلب رحمت کرده اند، به خصوص امام باقر(ع)فراوان از او ستایش کرده است.
اهل بیت(ع) همواره از مختار و کارکرد او قدردانی کرده اند. دانشمندان شیعه نیز از او تجلیل کرده و او را از اتهامات مبرا دانسته اند، از جمله ابن طاووس در رجال خود، علامه حلّی در خلاصه، ابن داوود در رجال، ابن نما فقیه برجسته که رساله ای به نام ذوب النضار دربارۀ مختار نوشته است، محقق اردبیلی در حدیقة الشیعة، صاحب معالم در تحریر طاووسی، قاضی نورالله مرعشی در مجالس، شیخ ابوعلی در منتهی المقال و دیگران از مختار دفاع کرده اند.
تجلیل از مختار نزد علمای گذشته به جایی رسیده است که استاد ما شهید اول در کتاب مزارش زیارت مخصوصی برای او نقل کرده که مورد زیارت او بوده است. در این زیارت، گواهی روشنی دربارۀ نیکویی، خیرخواهی و اخلاص او در ولایت و اطاعت خداوند و محبت نسبت به امام زین العابدین و رضایت رسول خدا و امیرالمؤمنین از او آمده است و این که او جانش را در راه جلب رضایت ائمه و یاری آنان و گرفتن انتقام خون آنان داده است.
سپس علّامه امینی بیش از بیست کتاب از کتاب هایی را که دانشمندان شیعه دربارۀ مختار و دفاع از او نوشته اند نقل کرده، نسبت به بعضی از آن ها می گوید: «بخش مهم آن را مطالعه کرده ام؛ بسیار عمیق و علمی نوشته شده است.»
نتیجه
واژۀ مهدی در لغت به معنای شخص هدایت شده و هدایت گر است. این واژه دربارۀ شخصیت های مذهبی که نقشی تعیین کننده در جامعه داشتند، فراوان به کار می رفته است. از این رو کاربرد مهدی دربارۀ محمد بن حنفیه رواج داشته و مختار این لقب را به او نداده و اعتقادی به امامت محمد بن حنفیه نداشته است تا نسبت به او ادعای مهدویت داشته باشد، بلکه ارتباط مختار با محمد بن حنفیه تنها به سبب نیابت محمد از طرف امام سجاد(ع)در مسئلۀ خون خواهی از قاتلان امام حسین(ع)بوده است، همان گونه که خود محمد نیز اعتقادی به امامت خود نداشته، بلکه او امام سجاد(ع)را امام خویش می دانسته و از او در مسائل کسب تکلیف می کرده است. بنابراین انتساب اعتقاد به مهدویت محمد بن حنفیه به مختار امری خلاف واقع و ناسازگار با اسناد و مدارک تاریخی است.

منابع
- ابن ابی داود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، بیروت، دارالفكر، 1418ق.
-ابن اثیر، علی بن ابی كرم، الكامل فی التاریخ، بیروت، دارالفكر، 1399ق.
- ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث والاثر، تحقیق: ابوعبدالرحمن، بیروت، دارالكتب العلمیة، 1985م.
-ابن حنبل، احمد، المسند، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم، 1415ق.
-ابن خلدون، عبدالرحمن، مقدمه، بیروت، مؤسسة الاعلمی، بی تا.
-ابن صباغ، علی بن محمد، الفصول المهمة فی معرفة الائمة، تحقیق: سامی الغریری، قم، دارالحدیث، چاپ دوم، 1384ش.
- ابن عساكر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی تا.
-ابن كثیر، اسماعیل، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفكر، 1419ق.
-ابن منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، قم، نشر ادب الحوزه، 1405ق.
-احمدی، علی، مكاتیب الائمة، قم، نشر دارالحدیث، 1426ق.
-اردبیلی، محمد بن علی، جامع الروات، قم، مكتبة المصطفوی، بی تا.
-امینی، عبدالحسین، الغدیر فی كتاب و السنة و الادب، تحقیق: مركز الدراسات الاسلامیة، چاپ اول، 1416ق.
-انجمن كتاب مقدس، كتاب مقدس، ایران، چاپ دوم، 1987م.
-ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی (الجامع الصحیح)، تحقیق: احمد شاكر، بیروت، دارالفكر، 1414ق.
-حاكم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالكتب العلمیة، بی تا.
-حمیری (ابن هشام)، محمد بن عبدالملک، السیرة النبویة، تحقیق: المصطفی السقا، بیروت، داراحیاء التراث، بی تا.
-خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالفكر، بی تا.
-خطیب، عبدالكریم، المهدی المنتظر، بی جا، بی نا، بی تا.
-خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، منشورات مدینة العلم، 1403ق.
-ذهبی، احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1419ق.
- رضوی اردكانی، سید ابوفاضل، ماهیت قیام مختار، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1374ش.
-ری شهری، محمد، موسوعة الامام علی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، 1421ق.
- زینی دحلان، احمد، الفتوحات الاسلامیة، قاهره، بی نا، بی تا.
 -شبلنجی، مؤمن، نور الابصار، قم، منشورات الشریف الرضی، بی تا.
-صبان، محمد بن علی، اسعاف الراغبین فی سیرة المصطفی و فضائل اهل بیته الطاهرین، قاهره، مطبعة الجمهوریة، بی تا.
-طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری (الامم و الملوک)، بیروت، بی نا، بی تا.
-طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، مشهد، دانشكده الهیات، 1348ش.
- رجال الطوسی، قم، نشر اسلامی، 1420ق.
-فقیه ایمانی، مهدی، الامام المهدی عند اهل السنة، تهران، مجمع جهانی اهل بیت، 1431ق.
-فیض كاشانی، محسن، كتاب الصافی فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلامیه، 1393ق.
-فیومی، احمد، المصباح المنیر، قم، دارالهجرة، 1425ق.
-قزوینی (ابن ماجه) ، محمد بن یزید، السنن، تحقیق: خلیل مأمون، بیروت، دارالمعرفة، 1418ق.
-قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة، قم، كتاب فروشی بصیرتی، 1385ق.
-كحاله، عمر رضا، اعلام النساء، بیروت، دارالفكر، بی تا.
-گنجی، محمد بن یوسف، البیان فی اخبار صاحب الزمان، بی جا، بی نا، بی تا _ الف.
-  كفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب، تحقیق: محمدهادی امینی، نجف، المطبعة الحیدریة، چاپ دوم، بی تا _ ب.
-مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403ق.
-مطهری، مرتضی، سیری در سیرۀ ائمۀ اطهار، قم، انتشارات صدرا، 1380ش _ الف.
_
، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، 1380ش _ ب.
_
ناصف، منصور علی، غایة المأمول فی شرح التاج الجامع للاصول، بی جا، بی نا، بی تا.
-نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1418ق.
-هندی، علاء الدین، كنز العمال فی سنین الاقوال والافعال، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1409ق.
-، المنجد فی اللغة، لبنان، دارالمشرق، 1986م.
-هیثمی کوفی (ابن حجر)، احمد، الصواعق المحرقة فی الرد علی اهل البدع و الزندقة، تحقیق: عبدالوهاب عبداللطیف، قاهره، مكتبة القاهرة، بی تا.
-هیثمی، نورالدین علی بن ابی بكر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، منشورات مؤسسة المعارف، بی تا.

 

آدرس مطلب: http://www.ayandehroshan.com/vdcic5a32t1ar.bct.html

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :