ارسال به دوستان
کد خبر : 190789

اخلاق زمینه ساز ظهور در قلمرو خانواده (2)

مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد . کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد. اخلاق زمینه ساز ظهور در قلمرو خانواده (2) فرح رامین چکیده اخلاق زمینه ساز به عنوان بخشی از اخلاق اسلامی، فضایل و رفتارهای اخلاقی برگرفته از آموزۀ انتظار را _ که شرایط فردی و اجتماعی را برای ظهور امام زمان(عج) فراهم می آورد _ بررسی می کند. در اخلاق زمینه ساز، غایت فعل اخلاقی، رسیدن به سعادت حقیقی، یعنی محقق شدن ظهور است. اخلاق در قلمرو خانواده، در طول تاریخ، مورد توجه جدی پیشوایان معصوم و علمای اخلاق قرار گرفته و بخشی از حکمت عملی (تدبیر منزل) است که امروزه به عنوان حوزه ای از اخلاق کاربردی در نظر گرفته می شود و عرصه های مختلف اخلاق کاربردی چون اخلاق ازدواج، اخلاق همسری، اخلاق جنسی، اخلاق مدیریت، اخلاق مادری و اخلاق تربیت را دربر می گیرد. در این نوشتار، پس از بررسی مبادی تصوری و شناخت مفاهیم خانواده، اخلاق و دین، با ارائه تعریفی جامع از اخلاق زمینه ساز، کوشیده ایم فضایل و رفتارهای اخلاقی برگرفته از آموزۀ انتظار را در حوزه های هفت گانۀ اخلاق در خانواده (خانواده هسته ای) مورد توجه قرار دهیم. در این راستا، اوصاف و افعال اخلاقی ورع، اجتهاد، عفت و سداد را _ که برگرفته از روایت شریف «اعینونی بورعٍ و اجتهادٍ و عفةٍ و سدادٍ» است _ منشور اخلاقی اخلاق زمینه ساز دانسته و مهم ترین جلوه ها و آثار آن ها را در روابط بین همسران و والدین با فرزندان واکاوی کرده ایم؛ شاید بدین وسیله طرحی نو در انداخته و گامی _ هرچند اندک _ برای ترویج اخلاق مهدوی برداشته باشیم.

 

اخلاق زمینه ساز ظهور در قلمرو خانواده (2)

فرح رامین

چکیده
اخلاق زمینه ساز به عنوان بخشی از اخلاق اسلامی، فضایل و رفتارهای اخلاقی برگرفته از آموزۀ انتظار را _ که شرایط فردی و اجتماعی را برای ظهور امام زمان(عج) فراهم می آورد _ بررسی می کند. در اخلاق زمینه ساز، غایت فعل اخلاقی، رسیدن به سعادت حقیقی، یعنی محقق شدن ظهور است. اخلاق در قلمرو خانواده، در طول تاریخ، مورد توجه جدی پیشوایان معصوم و علمای اخلاق قرار گرفته و بخشی از حکمت عملی (تدبیر منزل) است که امروزه به عنوان حوزه ای از اخلاق کاربردی در نظر گرفته می شود و عرصه های مختلف اخلاق کاربردی چون اخلاق ازدواج، اخلاق همسری، اخلاق جنسی، اخلاق مدیریت، اخلاق مادری و اخلاق تربیت را دربر می گیرد.
در این نوشتار، پس از بررسی مبادی تصوری و شناخت مفاهیم خانواده، اخلاق و دین، با ارائه تعریفی جامع از اخلاق زمینه ساز، کوشیده ایم فضایل و رفتارهای اخلاقی برگرفته از آموزۀ انتظار را در حوزه های هفت گانۀ اخلاق در خانواده (خانواده هسته ای) مورد توجه قرار دهیم. در این راستا، اوصاف و افعال اخلاقی ورع، اجتهاد، عفت و سداد را _ که برگرفته از روایت شریف «اعینونی بورعٍ و اجتهادٍ و عفةٍ و سدادٍ» است _ منشور اخلاقی اخلاق زمینه ساز دانسته و مهم ترین جلوه ها و آثار آن ها را در روابط بین همسران و والدین با فرزندان واکاوی کرده ایم؛ شاید بدین وسیله طرحی نو در انداخته و گامی _ هرچند اندک _ برای ترویج اخلاق مهدوی برداشته باشیم.
 
اخلاق زمینه ساز در قلمرو روابط والدین با فرزندان
از جمله عوامل تأثیرگذار بر زمینه سازی ظهور ولیّ عصر(عج) نقش والدین در خانواده است. کودک، نخستین الگوهای زندگی خویش را از والدین می گیرد. خانواده نهادی بسیار ارزش گذار و انتقال دهنده ارزش ها از نسلی به نسل دیگر است و تنها سازمان اجتماعی است که با اعضای خود با عشق، عقل و مراقبت بسیار برخورد می کند و همین نیروی همبستگی باعث تعالی افراد می شود (Novak, 1982 15). خانواده یک ارگانیسم با روح جمعی است که باورها و اصول اخلاقی متعالی در آن نقشی محوری ایفا می کند. از میان باورهای تأثیرگذار در خانواده که سبب همبستگی و رفتار اخلاقی می شود، باور به ظهور یک منجی و تحقق مدینه فاضله اوست. در اوصاف و صفات یاران امام مهدی(عج) آمده است که آنان چنان رفتار برادرانه ای دارند که گویا از یک پدر و مادر زاده شده اند إن اصحاب المهدی(عج) یلقی بعضهم بعضاً کأنّهم بنو أب و أم. (بحرانی، 141 ج2، 24)
اخلاق زمینه ساز در قلمرو خانواده، در این نوشتار ناظر بر چهار امر است :
1
- اوصاف و افعال اخلاقی که والدین در فرزندان خود ایجاد و تقویت می کنند تا - ان شاءالله - فرزندانشان در شمار اصحاب و یاران امام زمان(عج) باشند.
2
- اوصاف و افعالی که والدین در فرزندان خود ایجاد و تقویت می کنند تا در مقابل بحران هایی که در عصر غیبت آن ها را تهدید می کند، حفظ شوند تا از این طریق بستری مناسب برای ظهور حضرت تحقق یابد.

3- اوصاف و افعال اخلاقی که والدین در خود ایجاد و تقویت می کنند تا شناخت و عشق به حضرت مهدی(عج) و آرزوی فرج آن گوهر هستی را در فرزندان خود شکوفا گردانند.
4- اوصاف و افعال اخلاقی در فرزندان که وظایف اخلاقی خاصی را برای آن ها نسبت به والدین ترسیم می کند که بسترساز ظهور است.
در این پژوهش، برآنیم اخلاق زمینه ساز در خانواده را در سه قلمرو اول بررسی نماییم و از نقش پدر در این امر مهم تحت عنوان «اخلاق مدیریت» و از نقش مادر به عنوان «اخلاق مادری» یاد می کنیم؛ زیرا به نظر می رسد مهم ترین وظیفه مرد در حیطه خانواده، مدیریت است و اساسی ترین وظیفه زن در خانواده، مراقبت و مادری است. در بخش «اخلاق تربیت» نیز برای والدین سهمی یکسان قائل هستیم و وظایف اخلاقی زمینه ساز فرزندان نسبت به والدین را به فرصتی دیگر وامی گذاریم.
الف) اخلاق مدیریت
چنان که گفته شد مراد از خانواده در این نوشتار، خانواده هسته ای است؛ یعنی زن، شوهر و فرزندانی که معمولاً با هم زندگی می کنند و تحت ریاست شوهر (= پدر) هستند. ضابطه تشکیل خانواده، ریاست مرد بر اعضای آن است که نوعی وحدت و هماهنگی در امور خانواده و میان اعضای آن ایجاد می شود و از آنان گروهی منسجم می سازد (صفایی و امامی، 1(ع)4 ج1، 2). در این تعریف، قید «معمولاً» نشان دهنده این است که خانواده بی سرپرست و فاقد مرد، با آن که شخصی به عنوان رئیس (مرد)، مدیریت آن را بر عهده ندارد، ولی باز خانواده به شمار می آید.
نظام خانواده مانند دیگر نظام های انسانی و اجتماعی دارای سازمان است. در هر سازمان، هر فرد برای خود جایگاهی ویژه دارد که نشانه قدرت و تأثیر او بر دیگران است. در جوامع انسانی، سازمانی که همه افراد در آن در یک رتبه باشند، دیده نمی شود. بسیاری از صاحب نظران خانواده، وجود سلسله مراتب شفاف و صحیح درون خانوادگی را پیش فرض کار این خانواده در نظر می گیرند. نظم و انسجام خانواده به سلسله مراتب آن بستگی دارد (سالاری فر، 185 91). لزوم مدیریت و ریاست برای خانواده امری فطری و بدیهی است. فارابی از مدیر منزل با عنوان «رب المنزل» یاد می کند و او را در منزل به مدیر منزل و منزل را به بدن انسان تشبیه می نماید (فارابی، 18 40 - 42). اسلام نیز بر لزوم سلسله مراتب در خانواده تأکید دارد. از لوازم سلسله مراتب، اقتدار بیشتر برخی اعضاست. اگر این سلسله مراتب رعایت نشود و والدین از اقتدار کافی برخوردار نباشند، خانواده با مشکلات فراوانی روبه رو خواهد شد. از این رو پیامبر خدا(ص) می فرماید : خدایا، به تو پناه می برم از فرزندی که خدایم باشد! (مجلسی، 140 ج8، 18(ع))
در اسلام افزون بر تأکید بر اقتدار والدین به مرد اقتدار بیشتری داده شده است و ریاست خانواده برعهده مرد است. منظور از مدیریت و ریاست، تصمیم گیری در امور خانواده براساس مراعات مصلحت و راهبری و کنترل خانواده برای دست یابی به اهداف الهی است. البته احراز ریاست مرد در خانواده مستلزم برخورداری از اوصاف و شرایطی مثل اهلیت، عقل، قدرت و توان مندی و صلاحیت اخلاقی است که فقدان آن ها مرد را از این موقعیت و مسئولیت _ که امتیاز فردی برای وی به شمار نمی آید _ بی بهره می سازد؛ زیرا تفویض مسئولیت به نااهلان مصداق ظلم است و ظلم عقلاً و شرعاً قبیح است.
در این نوشتار، باید تأکید کنیم که «اخلاق مدیریت» با «مدیریت اخلاق» متفاوت است. «اخلاق مدیریت» را ویژگی های نفسانی و فضایلی می دانیم که یک مدیر باید به آن ها آراسته باشد و ویژگی های ناپسندی که باید از آن ها پرهیز کند؛ ولی «مدیریت اخلاق» به معنای اداره و کنترل مسائل اخلاقی است. به بیان دیگر، مدیریت اخلاق، شناسایی و اولویت بندی ارزش های اخلاقی برای هدایت رفتارهاست و با ایجاد برنامه ای دقیق، می توان اخلاقیات را در محیط خانواده مدیریت کرد. بنابراین، اگرچه در حیطه اخلاق مدیریت، مرد را مدیر خانواده می دانیم و اخلاق مدیریت را _ از آن جهت که اداره امور خانواده را در نیل به اهداف معیّن عهده دار است _ ملکات نفسانی او تعریف می کنیم، اما در قلمرو «مدیریت اخلاق» در نظام خانوادگی قائل به مدیریت مشارکت گرایانه زن و مرد هستیم.
اخلاق زمینه ساز در حیطه «اخلاق مدیریت» در خانواده، به معنای اوصاف اخلاقی است که مدیر خانواده باید واجد باشد و رفتار اخلاقی خویش را براساس آن سامان دهد تا بتواند خانواده ای مهدوی را اداره کند و به هدف اصلی این خانواده _ که همانا تحقق ظهور است _ برساند. در این راستا، باید بتواند بر بحران هایی که افراد خانواده را در عصر غیبت تهدید می کند فائق آید. از این رو برای یک مدیر، فضایلی مانند ایمان، بصیرت، شجاعت، شرح صدر، حلم، نظم و صداقت پسندیده تر و بایسته تر از دیگران است و همین طور رذایلی چون ترس، تزلزل، اضطراب، یأس، شتاب زدگی _ که برای همه انسان ها در هر شرایط و موقعیتی زشت و ناپسند است _ برای او زشت تر و قبیح تر است. در این نوشتار، بر اوصاف و افعال اخلاقی تأکید می ورزیم که در سایه ورع، اجتهاد، عفت و سداد فراهم می آید و این چهار ویژگی را مبنا و اساس اخلاق زمینه ساز می دانیم و معتقدیم مهم ترین شاخصه های اخلاقی یک مدیر در خانواده مهدوی عدالت، امیدواری، قاطعیت و صبر است. عدالت و صبر ثمره ورع، امیدواری ثمره اجتهاد و قاطعیت میوه سداد است
یکم. عدالت
عدالت از واژه «عدل» است و از نظر لغوی به تسویه دو چیز اطلاق می شود (طریحی، 1(ع)5 ج5، 421). عدالت لفظی است که مساوات (راغب اصفهانی، 1412 )، میانه روی و اجتناب از افراط و تفریط در هر امری را اقتضا می کند. برخی عدالت را به قرار دادن هر چیز در جایگاه خود معنا می کنند (طریحی، 1(ع)5 ج5، 421). برخی نیز آن را رساندن هر صاحب حقی به حق خویش معنا کرده اند (طوسی، 11 99). عدالت در اصطلاح علم اخلاق، اعتدال در قوای نفسانی در تحت تدبیر عقل است. از این رو عدالت اخلاقی، فضیلتی جامع سایر فضایل است و به تبع آن قوه غضب از افراط و تفریط رهایی یافته و قوه شهوت مسیر اعتدال را می پیماید و در نتیجه آن قوه عقل نیز به حکمت رسیده و قوای دیگر را رهبری می کند. این نوع عدالت، در اخلاق به معنای عام است و به عدالت فردی از آن یاد می شود و در برابر آن عدالت اجتماعی قرار دارد که به معنای دفع ظلم از دیگران بوده و به عدالت به معنای خاص اطلاق می شود. در برابر عدالت فردی نیز ظلم قرار دارد که به معنای تعدی و تجاوز از حد اعتدال است (نراقی، 12 (ع) )
علمای علم اخلاق یکی از رئوس فضایل اخلاقی را عدالت می دانند و معتقدند دوازده فضیلت صداقت، الفت، وفا، شفقت و مهربانی، صله رحم، مکافات، حسن معاشرت، حسن قضا، تودد، تسلیم، توکل و عبادت زیرمجموعه فضیلت عدالت است (طوسی، 11 89 110)
عدالت یکی از مفاهیم مهم و عام اخلاقی است که در خانواده به آن تأکید شده است. در حوزه مدیریت خانواده مراد از عدالت هم می تواند عدالت فردی باشد که در این  صورت مدیر خانواده باید جامع بسیاری از فضایل اخلاقی باشد و هم می تواند مراد عدالت اجتماعی باشد که در حوزه روابط مدیر با اعضای خانواده است. در لسان روایات مهدوی به نظر می رسد می توان واژه عدالت را بیشتر ناظر به عدالت اجتماعی بدانیم؛ گرچه قابل اطلاق به عدالت فردی نیز هست. سیره امام مهدی(عج) سلوک بر مبنای عدالت اجتماعی است يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً. (طوسی، 18(ع) 52)
سیره یاران او نیز این چنین است : اللَّهُمَّ وَامْلَأْ بِهِمْ كُلَّ أُفُقٍ مِنَ الْآفَاقِ وَ قُطْرٍ مِنَ الْأَقْطَارِ قِسْطاً وَ عَدْلًا وَ مَرْحَمَةً وَ فَضْلًا. (مجتهدی، 181 18- 19)
همچنین در فضایل اخلاقی امام(عج) و یارانش صفاتی ذکر می شود که ناظر به عدالت فردی است. بنابراین نه تنها عدالت اجتماعی، بلکه عدالت فردی نیز شاخصه فرد منتظر به شمار می آید. مدیر در خانواده با داشتن فضیلت عدالت باید بتواند در هر موقعیتی با توجه به مقتضیات زمان، نقش خود را ایفا کند و از هر کسی به اندازه استعداد و ظرفیت هایش توقع داشته باشد.
دوم. صبر
مقاومت و پایداری در مسیر انتظار موعود جهانی، از مهم ترین شاخصه های خانواده منتظر به شمار می آید. شرط مهم انتظار، استقامت در برابر نقصان ها و کمبودهاست طُوبَى لِلصَّابِرِينَ فِي غَيْبَتِهِ. (قندوزی، بی تا ج، 101)
در فرهنگ اخلاقی صبر به معنای وادار نمودن و حبس کردن نفس به آن چه عقل و شرع اقتضا می کنند و باز داشتن از آن چه عقل و شرع نهی می کنند، اطلاق می شود(راغب اصفهانی، 1412 2(ع)4). صبر بر سختی ها و مصیبت ها و عدم اضطراب و پریشانی، سعه صدر است و از ابزارهای مهم و مؤثر در مدیریت به شمار می رود. اگر مدیر خانواده صبور نباشد، نظام خانواده تباه می شود. از آثار سعه صدر در خانواده، رفق و مدارا، تغافل، انتقادپذیری، وقار و متانت است که لازمه ضروری هر مدیریتی است.
سوم. امید
امید به معنای احساس راحتی قلب در نتیجه انتظار تحقق امری که محبوب و خوشایند است (نراقی، 188 ج1، 244) با مقوله انتظار ارتباطی تنگاتنگ دارد. اگر انتظار نه یک حالت، بلکه یک عمل است، انسان منتظر همواره امیدوارانه اقدام می کند. بنابراین امید با «کوشایی» و اجتهاد نیز ارتباط می یابد. یکی از ویژگی های مدیر خانواده، امیدوار بودن به تحقق اهداف خانواده و از جمله تحقق ظهور است که از آثار انتظار به شمار می آید. این شور و اشتیاق و امید از مدیر به افراد خانواده نیز سرایت می کند و سبب پویایی، دوری از افسردگی و خمودی و انزوای در جامعه می شود و خانواده منفعل را به خانواده ای فعال تبدیل می گرداند.
چهارم. قاطعیت
ثمره ویژگی سداد در مدیر خانواده، قاطعیت در تصمیم گیری، انضباط و اعتماد به نفس است. مدیر خانواده برای پیشبرد اهداف متعالی در خانواده با برنامه ریزی، سازمان دهی و هماهنگی _ که از ارکان مدیریت اسلامی است _ اقدام می کند و به توانایی های خویش ایمان دارد و در رأس هرم مدیریت خانواده در تصمیم گیری راسخ است و اگر احیاناً دچار اشتباه شد با شجاعت و صداقت اشتباه خویش را می پذیرد.
ب) اخلاق مادری
دیدگاه های فمینیستی در دوران معاصر یکی از جدی ترین بحران های عصر غیبت را رقم زده است. این نگرش، «اخلاق مادرانه» را تقبیح و آن را بیان گر تمایلات درونی زنان برای نوعی مراقبت از دیگران می داند که آنان را به شدت درگیر روابط عاطفی می کند (پرنر، 18 102). خصایص سنتی زنانه مثل مراقبت، دل سوزی، خیرخواهی، پرورش دادن و مهرورزی از ویژگی های منفی قلمداد شده که جامعه مردسالار بر زنان تحمیل کرده است (تانگ، 182 1(ع) ). خانواده صحنه نابرابری است که زنان در آن به انقیاد کشیده می شوند (آبوت و والاس، 185 114). در این دیدگاه، مادری سرشت طبیعی زنان و کارکردی غریزی است (Chodorow), 19(ع)8 50). گروهی از فمینیست های تندرو، سرکوب زنان را به موضوع مادری ربط داده و حتی رایج ترین مانع زنان را بیولوژی تولید مثل می دانند (یزدی، 189 90)
زن منتظر در عصر غیبت باید با شناخت و آگاهی کامل به مقابله با این دیدگاه ها برخیزد. از نظر اسلام، زن به منزله رکن اساسی خانواده، شالوده خانواده را بنیان می نهد و به دلیل جایگاه عاطفی که در خانواده دارد، می تواند با فضایل و افعال اخلاقی خود جلوه گاه رحمت الهی و بهترین انتقال دهنده فرهنگ انتظار باشد. اسلام مهم ترین نقش زن را مادری و مهم ترین وظیفه اش را مراقبت می داند. برخی بر این باورند که حتی احساسات و عواطف زن به همسر خود، پایه در عشق مادری داشته، حالتی ثانوی از مادری زن است و از غریزه او در انطباق با اوضاع برمی خیزد (مطهری، 180 1(ع)4). «مادری» رابطه و نقش اجتماعی در پرورش جسمی و روحی فرزندان و حمایت عاطفی از آنان است. توجه به فرزندان و مراقبت از آن ها در تفکر اسلامی، نقشی زنانه و نقطه کمال و تعالی زن دانسته می شود تا جایی که بهشت زیر پای مادران قرار داده شده است.
اخلاق مادری یا مراقبت، رابطه ای است که در آن مادر نه براساس وظیفه یا عدالت، بلکه بر اساس خیرخواهی، محبت و دل سوزی عمل می کند. رفتار او چیزی فراتر از حق و عدالت است. مادری فنی عمیق، همراه با مبانی دقیق و مهارتی است که غفلت از آن موجب تباهی نسل و فساد جامعه می شود. کلمه «امّ» به معنای اصل و پایه هر چیز است. اگر مهم ترین نقش زن در خانواده مهدوی «مادری» است، مهم ترین ویژگی اخلاقی زن منتظر در خانواده، محبت کردن انجام وظیفه مادری از طریق مهرورزی است. در جایی که اقتدار و مدیریت پدر شکل می گیرد و رفتارش بیش از هر چیز بر پایه عدالت قرار می گیرد، برخورد محبت آمیز مادر می تواند گره های ناگشوده را بگشاید.
در این نوشتار، گام را فراتر نهاده و ادعا می کنیم «اخلاق خانواده» ارائه راهکارهایی برای بروز و ظهور محبت در بین اعضای خانواده است. اگر اخلاق خانواده را گسترش دهیم، در مرحله ای بالاتر به اخلاق اجتماعی و در مرتبه دیگر به اخلاق حرفه و تجارت می رسیم و حتی می توان آن را در سطحی گسترده تر به اخلاق بین المللی بسط دهیم؛ به ویژه اگر به دهکده جهانی و تبدیل شدن جهان به یک خانواده قائل باشیم، اخلاق خانواده، اخلاق نوع بشر است. بنابراین ملاک رفتار اخلاقی همه انسان ها بر اساس «اخلاق محبت» است. مراد از محبت، نه محبت غریزی، بلکه محبت عقلی است که جلوه و نشانه ای از محبت باری تعالی است و در سایه محبت او رنگ می یابد؛ محبتی که محب، محبوب را نه صرفاً برای خودش، بلکه او را برای خدا می خواهد؛ محبتی که راه رسیدن به کمال و قرب الهی است؛ محبتی بدون چشم داشت و ایثارگرانه. از این روست که ولیّ عصر(عج) از پدر و مادر بر انسان ها مهربان تر است يَكُونُ أَوْلَى النَّاسِ مِنْهُمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَشْفَقَ عَلَيْهِمْ مِنْ آبَائِهِمْ وَ أُمَّهَاتِهِم؛ (صدوق، 12 ج2، 52(ع)) او (امام مهدی(عج)) نسبت به مردم از خودشان سزاوراتر و از پدر و مادرشان دل سوزتر است.
این مهر و محبت اوست که خطاب به منتظران می فرماید وَ لَوْ لَا مَا عِنْدَنَا مِنْ مَحَبَّةِ صَلَاحِكُمْ وَ رَحْمَتِكُمْ وَ الْإِشْفَاقِ عَلَيْكُمْ لَكُنَّا عَنْ مُخَاطَبَتِكُمْ فِي شُغُلٍ... ؛ (طبرسی، 1425 ج2، 4(ع)) و اگر محبت و عشق به اصلاح و نجات شما و مهر و دل سوزی نسبت به شما نبود، هیچ سخنی با شما نداشتم ....
مادر در خانواده مهدوی با متصف شدن به فضایل ورع، اجتهاد، عفت و سداد، محبت به اعضای خانواده را _ که رنگی از محبت خدا و عشق به امام زمان(عج) است _ پیشه می سازد؛ محبت برگرفته از این فضایل به یقین تنها محبتی غریزی نیست.
ج) اخلاق تربیت
اخلاق تربیت در خانواده منتظر، تبیین شیوه ها و ابزارهای آراستن افراد خانواده به فضیلت ها و پیراستن آن ها از رذایل اخلاقی است که موجب تأخیر در ظهور می شود. این روش های تربیتی، گاه به صورت خودتربیتی، گاه دیگرتربیتی، گاه گفتاری و گاه عملی، گاه سلبی و بازدارنده، گاه ایجابی و اصلاحی و گاهی برای همه مراحل سنی و گاه سن خاص است.
برای آن که تربیت مهدوی تحمیلی نشود باید مبادی رفتار را در فرزند ایجاد کرد. به دیگر سخن، ابتدا باید تصوری صحیح از مفهوم انتظار و امام باوری در فرزند ایجاد شود؛ زیرا شاخصه ارزش گذاری در انسان معرفت اوست. پس از چنین شناختی، وی باید فایده عمل به فضایل و دوری از رذایل را تصدیق کند تا در نهایت شوق مؤکد به انجام فعل در او ایجاد شود. اگر در تربیت این سه مرحله (تصور، تصدیق به فایده و شوق مؤکد) رعایت نگردد، نه تنها نمی توانیم فرهنگ مهدوی را در خانواده راسخ کنیم، بلکه شاید حتی بی تفاوتی یا تنفر را دامن زده باشیم. امام صادق(ع) به صحابی خویش می فرماید:
يَا عُمَرُ! لَا تَحْمِلُوا عَلَى شِيعَتِنَا وَ ارْفُقُوا بِهِمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَا يَحْتَمِلُونَ مَا تَحْمِلُونَ.‏ (کلینی، 1 ج8، 4)
بنابراین والدین در امر تربیت به جای توجه به ظرفیت های خود، باید ظرفیت فرزندان را در نظر گرفته و فعالیت های تربیتی را بر آن اساس سامان دهند.
برای بر حذر بودن از تربیت تحمیلی باید فرایند تربیت، مستمر و تدریجی باشد و از شتاب زدگی بپرهیزیم. گاه ممکن است دانه ای بکاریم و مدت ها بعد، از میوه آن بهره مند شویم. شاید شرایط دوران بلوغ و نوجوانی و جوانی اجازه ندهد تربیت اخلاقی بالفعل بروز کند؛ باید به دعا بنشینیم و منتظر ثمرۀ آن در آینده باشیم. رسیدن به معرفت صحیح و تبدیل شدن فضایل اخلاقی به صفات انسانی راسخ نیازمند زمینه سازی و فراهم کردن بستر مناسب است. مادامی که نیازهای زیستی در حد متعادل ارضا نگردد، فرد نمی تواند به طرف تعالی اخلاقی سوق یابد. علمای اخلاق، اعتدال و ارضای قوا را امری ضروری برای پیشرفت اخلاقی دانسته اند. از این رو اگر به نظام معیشتی، ازدواج، تأمین صحیح نیازهای جسمانی و
تخلیه نیروهای جوانی فرزندانمان توجه نداشته باشیم، سخن گفتن از فرزندان مهدی باور و مهدی یاور در حد شعار تنزل خواهد کرد. در امر تربیت از این امر مهم نیز نمی توان غافل شد که جریان تربیت گام به گام نباید منجر به از دست دادن فرصت ها شود. راسخ شدن صفات و فضایل نفسانی نیازمند تمرین و ممارست است و در این راستا، می توان به راهکارهایی اشاره کرد.
از بسترهای مناسب برای تقویت اخلاق، الگوسازی است؛ زیرا مهم ترین نوع یادگیری، از طریق مشاهده یا تقلید است (سیف، 18 14). از این رو باید با در نظر گرفتن حفظ حق آزادی انسان ها با ارائه معیارها و معرفی الگوهای مطلوب زمینه گزینش آزادانه را برای فرزندان فراهم کنیم. معرفی یاران حضرت(عج) از طریق فیلم و داستان، برپایی مجالس به نام حضرت ولیّ عصر(عج)، بزرگداشت اعیاد شعبانیه و روزهایی _ همچون روز جمعه _ که منتسب به ایشان است، مداومت در توسل به آن حضرت و... می تواند محیط تربیتی مساعدی را برای پرورش اوصاف اخلاقی فرد منتظر در فرزندان ایجاد کند. والدین با زنده نگاه داشتن یاد و ذکر امام(عج) دوستی و عشق خود را به آن وجود مبارک به فرزندان می آموزند؛ زیرا «مَنْ أَحَبَّ شَيْئاً لَهِجَ بِذِكْرِهِ» (تمیمی آمدی، 1(ع) ج1، 21). حفظ فرزندان در گرو خوبی ها و شایستگی ها و اعمال والدین است.
از دیگر بسترهای مناسب برای تقویت اخلاق «خودآگاهی» است. برخی روان شناسان احساس حقارت یا کهتری را تقریباً منشأ تمام رفتارهای غیرعادی انسان می دانند (آدلر، 1ع(0 59). توجه دادن انسان به شرافت و کرامت ذاتی خویش و این که او گوهری ارزشمند و بی مانند است، وی را به سوی ارزش های متعالی اخلاقی سوق می دهد. یکی از بهترین روش های تربیت اخلاقی، انجام دادن اموری است که به باور ارزشمند بودن فرزند بینجامد؛ چرا که «مَنْ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ، فَلَا تَأْمَنْ شَرَّهُ‏» (مجلسی، 140 ج5(ع)، 5)
نتیجه
در این نوشتار، برآن شدیم چهار عنصر اخلاقی ورع، اجتهاد، عفت و سداد را در قلمروهای متفاوت اخلاق در خانواده بررسی کنیم. از جمله مهم ترین ثمره های این نوشتار برای نگارنده، آگاهی از مهجور بودن اخلاق مهدوی در حیطه پژوهش بود. در دهه های اخیر، اندیشمندان غربی به مباحث اخلاقی _ به ویژه فلسفه اخلاق و مکاتب اخلاقی _ توجهی جدی داشته اند. در پی این جریان فکری، در کشور ما نیز این موضوعات اهمیت یافته و به خصوص عرصه های گوناگون اخلاق کاربردی، توجه محققان را به خود جلب کرده است. پژوهشگران اسلامی با کندوکاو در متون علمای اخلاق، کوشیده اند ساختار نظام مندی برای اخلاق اسلامی بیابند. فضایل، رذایل، بایدها و نبایدهای اخلاقی به صورت پراکنده و در شکل اخلاق نقلی در منابع و کتب اخلاق اسلامی وجود دارد؛ اما استخراج و سامان دادن آن ها در قالب های منسجم و جدید به در انداختن طرحی نو نیازمند است. در این میان، مهدی پژوهان نیز رویکردی اخلاقی به مباحث مهدویت را در برنامه داشته اند.
برای غنی ساختن تحقیقات درباره تأثیر دکترین مهدویت بر خانواده، نیازمندیم اهل فن _ از حوزه و دانشگاه _ روایات را از سخنان معصومان(ع) استخراج کرده و تنظیم نمایند و اندیشمندان آن ها را تحلیل و تفسیر کنند تا با دقت و غور در کلمات گهربار امامان(ع) و یافتن ارتباط میان آن ها و هم افق شدن با زمان آنان، مراد معصوم(ع) نمایان شود. در عرصه اخلاق مهدوی کار ناشده بسیار است و تحقیق با دشواری های خاص خود روبه رو است. تفکیک بین اخلاق اسلامی و اخلاق زمینه ساز _ که رابطه ای عام و خاص دارند _ کاری بس دشوار است و در این مسیر هنوز در ابتدای راه هستیم. امیدواریم این نوشتار، گامی هرچند اندک در این راستا برداشته باشد.

آدرس مطلب: http://www.ayandehroshan.com/vdch.xnzt23nviftd2.html

 

منابع
-ابن عجیبه، احمد بن محمد، تفسیر البحر المدید، قاهره، انتشارات دکتر حسن عباس
زکی، بی تا.
-ابن فارس، احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام اسلامی، بی تا.
- ارسطو، سیاست، ترجمه حمید عنایت، تهران، انتشارات حبیبی، 158ش.
-آبوت، پاملا؛ کلر والاس، جامعه شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نشر نی، 185ش.
-آدلر، آلفرد، روان شناسی فردی، ترجمه حسن زمانی شرفشاهی، بی جا، نشر تصویر، 1(ع)0ش.
-آل غازی، ملاحویش، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، 182ش.
-بارتلی، ویلیام، دین و اخلاق، ترجمه زهرا خزاعی، پایان نامۀ دانشگاه قم، 1(ع)8ش.
-بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، 141ق.
- بهشتی، محمد، «تربیت، اخلاق و تربیت اخلاقی»، مجله معارف، ش10، 181ش.
- پاسنو، دایانا، فمینیسم، راه یا بی راهه؟!، ترجمه محمدرضا مجیدی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و معارف، 184ش.
- پرنر، الیزابت، «علم اخلاق زنانه نگر»، ترجمه سوگند نوروزی زاده، مجله ناقد، ش2، 18ش.
- پورسیدآقایی، سید مسعود، با جاری انتظار، قم، مؤسسۀ آیندۀ روشن، چاپ سوم، 190ش.
- تانگ، رزماری، «اخلاق فمینیستی»، ترجمه عباس یزدانی، در فمینیسم و دانش های فمینیستی، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، 182ش.
- تانن، دبورا، مرا نمی فهمی، تو هم مرا نمی فهمی، ترجمه مهدی قراچه داغی و زهره فتوحی، تهران، نشر دایره، 184ش.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 140(ع)ق.
- جوادی آملی، عبدالله، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء، 1(ع)8ش.
-حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 191ق.
- خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید با رویکرد اسلامی، قم، نشر معارف، 188ش.
-داورپناه، ابوالفضل، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات صدرا، 1(ع)5ش.
- دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ فلسفه غرب، ترجمه عباس زریاب خویی، تهران، سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، 15ش.
-دیلمی، احمد، «اخلاق جنسی»، در دانش نامه فاطمی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 19ش.
-دیلمی، احمد؛ مسعود آذربایجانی، اخلاق اسلامی، قم، نشر معارف، 181ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء آثار المرتضویة، 1412ق.
-رامین، فرح، «اخلاق همسرداری»، در جستارهایی در اخلاق کاربردی، قم، انتشارات دانشگاه قم، 189ش.
-سالاری فر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روان شناسی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها، 185ش.
- سیف، علی اکبر، روان شناسی پرورشی (روان شناسی یادگیری و آموزش)، تهران، نشر گاه، 18ش.
- شایگان، علی، حقوق مدنی، قزوین، انتشارات طه، 1(ع)5ش.
- شبّر، عبدالله، الاخلاق، ترجمه محمدرضا جباران، قم، انتشارات هجرت، 18(ع)ش.
-شریف رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، ترجمه علی نقی فیض الاسلام، تهران، انتشارات فیض الاسلام، 1(ع)8ش.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الخصال، قم، جامعۀ مدرسین، 12ش.
- صفایی حائری، علی، وارثان عاشورا، قم، انتشارات لیلة القدر، 180ش.
-صفایی، سیدحسین؛ اسدالله امامی، حقوق خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1(ع)4ش.
-صلیبا، جمیل، المعجم الفلسفی، بیروت، الشرکة العالمیه للکتاب، 1414ق.
-طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 19ق.
-طبرسی، ابی نصر الحسن بن الفضل، مکارم الاخلاق، ترجمه ابراهیم میرباقری، قم، فراهانی، 15ش.
-طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، قم، مکتبة الحیدریة، 1425ق.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، قم، مؤسسة البعثة، 1(ع)5ش.
-طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی و علیرضا صدری، تهران، دانشگاه تهران، 11ش.
-طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مسجد مقدس جمکران، 18(ع)ش.
- عاملی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، 141ق.
- غزالی، محمد بن محمد، احیا علوم الدین، دمشق، دار قتیبه، 1412ق.
- فارابی، محمد بن محمد، فصول منتزعه، ترجمه حسن ملکشاهی، تهران، نشر سروش، 18ش.
-فیض کاشانی، ملامحسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 11ش.
-قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع المودة، قم، دارالاسوه للطباعة و النشر، بی تا.
-کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی خانواده، تهران، شرکت انتشار، 1(ع)1ش.
-کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح و تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1ش.
-مجتهدی، سیدمرتضی، صحیفه مهدیه، ترجمه محمدحسین رحیمیان، قم، انتشارات دارالثقلین، 181ش.
-مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 140ق.
-مشکینی اردبیلی، علی، ازدواج در اسلام، قم، دفتر نشر الهادی، 1ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، دروس فلسفه اخلاق، تهران، انتشارات اطلاعات، 1(ع)ش.
-مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1(ع)4ش.
-مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، قم، انتشارات صدرا، 18ش.
-نظام حقوق زن در اسلام، قم، انتشارات صدرا، 180ش.
-مقدادی، محمدمهدی، ریاست خانواده، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی اجتماعی زنان، 185ش.
-نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، قم، انتشارات قائم آل محمد، 188ش.
- نراقی، ملا احمد، معراج السعادة، تهران، انتشارات رشیدی، 12ش.
-نقیبی، سیدابوالقاسم، «نقش وفاداری در اعتمادآفرینی و راهبردهای توسعه ای آن در نهاد خانواده با رویکرد به آیات و روایات»، فصل نامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان، سال سیزدهم، ش52، 190ش.
-نوری طبرسی، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل آلبیت، 1408ق.
-واثقی، قاسم، درس هایی از اخلاق مدیریت، قم، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1(ع)ش.
-همت بناری، علی، مأخذشناسی تربیت اخلاقی، قم، پژوهشکده تعلیم و تربیت، 182ش.
- یزدی، اقدس، «اخلاق مادری در اسلام و فمینیسم»، در جستارهایی در اخلاق کاربردی، قم، انتشارات دانشگاه قم، 189ش.
-یورگ، رابرت. اچ، در سراشیب به سوی گومرا، ترجمه الهه هاشمی حائری، تهران، انتشارات حکمت، 1(ع)8ش.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


_ Bedau, Hugo Adam, Applied Ethics, In Beker, Lawrence C, Beker, Charlotte, B (eds), Encyclopedia of Ethics. New York Routledge, 200(
ع).
_ Chodorow, Nancy, The Reproduction of Mothering, Berekely University of California Press, 19(
ع)8.
_ Novak, Micheal, The Spirit of Democratic Capitalism, New York Simon and Schuster, 1982.
_ Oʼneill, Onora. Charity. In Beker, Lawrence. C, Beker, charlotte. B (Eds), In Encyclopedia of Ethics. New York Routldege, 2001.
_ Walsh, F, A Family Resilience Framework Innovative Practice Applications. Family Relations. New York Guilford Press, 2002.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :