ارسال به دوستان
کد خبر : 186117

«اسلامیت فلسفه ی اسلامی به چیست؟»

مبنای فعالیت این وب سایت اطلاع رسانی علمی گسترده و متنوع می باشد بر این اساس از تمامی مقالات محققین ، پژوهشگران و سایتهایی که محتوای قلم و موضوعات پژوهش شان متناسب با فعالیت این پایگاه اطلاع رسانی است با ذکر نام محترمشان مقالات مناسب باز نشر می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای مقالات به عهده نویسنده محترم می باشد . کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد. «اسلامیت فلسفه ی اسلامی به چیست؟» اولین نشست از سلسله نشست های فلسفی با عنوان «اسلامیت فلسفه ی اسلامی به چیست»، توسط کارگروه فلسفه و منطق خانه ی اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. عنوان بحث پیرامون فلسفه ی اسلامی یا فلسفه ی فیلسوفان مسلمان، آیا فلسفه ی اسلامی امری ممکن است؟ اسلام و عقلانیت، هماهنگی یا تعارض، فلسفه ی اسلامی یا فلسفه های اسلامی بود. سخنرانان این نشست نیز دکتر محسن میری، دکتر محمد فنایی اشکوری، دکتر عبدالرزاق حسامی فر و دکتر فیروز جایی بودند. در ادامه قسمت نخست این جلسه می آید

 

گزارشی از نشست «اسلامی شدن فلسفه ی اسلامی به چیست؟»/بخش دوم

اقتضای فلسفه آزاداندیشی عقلانی است

اقتضای فلسفه آزاداندیشی عقلانی است. در فلسفه باید تابع دلیل و استدلال باشیم، اگر ادعایی را می پذیریم باید بر اساس دلیل بپذیریم، برفرض آنکه بدیهی نباشد. اگر ادعایی را نفی می کنیم برای رد آن باید دلیل داشته باشیم. هر جا که استدلال عقلی ما را برد باید تابع آن باشیم.

اولین نشست از سلسله نشست های فلسفی با عنوان «اسلامیت فلسفه ی اسلامی به چیست؟» توسط کارگروه فلسفه و منطق خانه ی اندیشمندان علوم انسانی  برگزار شد. عنوان بحث پیرامون فلسفه ی اسلامی یا فلسفه ی فیلسوفان مسلمان، آیا فلسفه ی اسلامی امری ممکن است؟ اسلام و عقلانیت، هماهنگی یا تعارض، فلسفه ی اسلامی یا فلسفه های اسلامی بود. سخنرانان این نشست نیز دکتر محسن میری، دکتر محمد فنایی اشکوری، دکتر عبدالرزاق حسامی فر و دکتر فیروز جایی بودند. در قسمت قبل به بحث آقایان فنایی اشکوری و محسن میری پرداخته شد. در ادامه صحبت های آقایان فیروزجایی و حسامی فر از محضرتان می گذرد:

 فلسفه ی عملی و نظری

دکتر فیروز جایی در ابتدای سخنان خود ضمن تشکر از خانه ی اندیشمندان علوم انسانی توضیح داد: بحثی که مطرح شد را هم افق با اساتید محترم از زاویه ی تقریباً متفاوتی مطرح می کنم. ابتدا یکی از شبهات را مطرح می کنم و پاسخ می دهم. بحث درباره فلسفه ی اسلامی و وجه اسلامیت این فلسفه است. اولاً منظور ما از فلسفه ی اسلامی، فلسفه ی اسلامی موجود است و نه فلسفه ی اسلامی مطلوب یا ناب و آرمانی و آن چیزی که فیلسوفان باید کوشش کنند تا به آن برسند؛ یعنی همان فلسفه را تکمیل و ترمیم کنند تا به آن وضعیت مطلوب برسند. فلسفه ی اسلامی موجود یعنی فلسفه ای که در کتاب های فیلسوفانی مانند ابن سینا و شاگردان و شارحین او و آثار افرادی مانند سهروردی و ملاصدرا و تابعین ملاصدرا تا به مرحوم علامه طباطبایی برسیم، وجود دارد. منظور ما از فلسفه ی اسلامی فلسفه ای است که در این آثار در شفا در اسرار و حکمت اشراق، بدایه و نهایه مطرح و عرضه شده است.

 حالا منظور از فلسفه ای که در این آثار مطرح شده است، چیست؟ فلسفه ای که در این آثار آمده است فراز و نشیب داشته است و برخی از فیلسوفان این فلسفه را به معنای عام و حقیقی گرفته اند و تقسیم کردند به فلسفه ی نظری و عملی و هریک از این ها نیز به اقسامی تقسیم شده اند، فلسفه ی اولی یا مابعدالطبیعه و الهیات. البته در کتاب ها فلسفه را به معنای عام کلمه می دانند. هنگامی که وجه اسلامیت را می خواهیم بیان کنیم فلسفه ی نظری که به الهی و طبیعی و ریاضی تقسیم شده است درباره ی طبیعی و ریاضی بحث اسلامیت مطرح نیست، اما با توجه به اینکه شاخه های حکمت عملی محل بحث است و فیلسوفان ما تصریحاتی در این زمینه داشته اند که گفته اند فلسفه از معارف وحیانی الهام می گیرد، بهتر است که ما این فلسفه ی عام را در نظر بگیریم که این ها نیز وارد به بحث شوند.

 البته سایر فلسفه ی هایی که در دوران جدید مطرح شده است، مثلاً معرفت شناسی در کتاب های فلسفی سنتی ما به صورت مستقیم مطرح نشده است و به صورت جسته گریخته در الهیات و منطق مطالبی از معرفت شناسی آمده و احیاناً برخی از نکات در باب فلسفه ی دین و حقوق آمده است و فلسفه ی دین عمده ی نقش الهیات بالمن اخص فلسفه ی اولی است و همین طور بحث هایی که درباره ی حقیقت وحی و نبوت مطرح شده است، اما با یک تسامحی می توانیم ذیل عنوان کلی فلسفه به معنای عام بگنجانیم. منظور ما از فلسفه مجموعه ی علوم فلسفی است که در کتاب های فلسفی فیلسوفان مسلمان مطرح شده است، این فلسفه می تواند اسلامی باشد. شبهه ای که مطرح می شود این است که فلسفه ی اسلامی عنوانی است که صدر و ذیل آن با هم تناقض دارد. همان طوری که اشاره کردند اقتضای فلسفه آزاداندیشی عقلانی است. در فلسفه باید تابع دلیل و استدلال باشیم، اگر ادعایی را می پذیریم باید بر اساس دلیل بپذیریم، برفرض آنکه بدیهی نباشد. اگر ادعایی را نفی می کنیم برای رد آن باید دلیل داشته باشیم. هر جا که استدلال عقلی ما را برد باید تابع آن باشیم.

 هماهنگی از حیث موضوعات و مسائل بین اسلام و فلسفه

وی در ادامه در باب اسلامی بودن فلسفه توضیح داد: اما اسلامیت اقتضا می کند که ما مقید و متعبد به اصولی باشیم که دین اسلام آن ها را بیان کرده است. آزاداندیشی عقلانی با تعبد نمی سازد، چگونه می تواند فلسفه ی اسلامی داشته باشد. همان طور که اشاره شد اگر منظور از فلسفه ی اسلامی یعنی مجموعه ی علوم یا علمی که گزاره های آن برگرفته از اسلام باشد، چنین فلسفه ی اسلامی نداریم. فلسفه نیست، برای آنکه فلسفه باشد باید با معیار عقل، گزاره ها و ادعاها رد یا قبول بشوند، در مقام نفی و اثبات باید تابع دلیل بود تا آن ادعا، ادعای فلسفی شود. اگر بخواهیم علم اسلامی باشد آیا ما را متعبد به آن گزاره ها نمی کند؟ اسلامیت ادعای تعبد و تقید به خطوط قرمز را به دنبال نمی آورد؟ خیر، این گونه نیست. ما می توانیم وجوهی برای دخالت اسلام برای شکل گیری فلسفه بیان کنیم.

 معانی مختلفی را اندیشمندان و متفکران مختلف بیان کردند، بنده از معنای حداقلی اسلامی شروع می کنم تا به معنای حداکثر اسلامی می رسم. ما همه ی این موارد را با هم می توانیم بپذیریم، اما اگر بگوییم در یکی از این مراتب متوقف می شویم، این درست نیست. فلسفه ی موجود را می توانیم اسلامی بدانیم علی رغم اینکه با روش کاملاً عقلانی و با تکیه بر برهان آزاد به آن می رسیم، به دلیل آنکه فیلسوفان آن مسلمان هستند. شما فلسفه ی یونان می گویید، فلسفه ی یونان لزومی ندارد که گزاره ها و ادعاهای فلسفی از ملیت یونانی تنها برخاسته باشد، خیر به دلیل آنکه فیلسوفان در یونان زندگی می کردند و برای آنکه خود آن ها از مصر، از بین النهرین و موارد دیگر این مطالب را گرفته باشند، اما مطرح کنندگان این ادعا آن ها بودند، ما این فلسفه را به عنوان فلسفه ی یونانی می شناسیم. شما می توانید فلسفه ی یونانی و آلمانی و ایرانی و اسلامی داشته باشید به این معنا که فیلسوفان آن مسلمانند و این فلسفه در قلمرو جغرافیایی اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی شکل گرفته است، اما فلسفه ی اسلامی صرفاً به این معنا اسلامی نیست، به این معنا ریاضیات، طب و ... اسلامی نیز داریم، اما آنچه که ادعا می کنیم فلسفه ی اسلامی، آن اسلامیت فربه تر از این است.

 معنای دیگر و وجه دیگری که برای فلسفه ی اسلامی می توان بیان کرد این است که بگوییم این فلسفه ی اسلامی است برای آنکه معارف و عناصر این فلسفه با معارف و آموزه های اسلامی اند. در اسلام ادعاها و حقایقی بیان شده است که بخشی از آن ها در فلسفه نیز مطرح شده است، البته اساتید دیگر توضیح دادند و بحث های خداشناسی، معاد، نبوت و ... بحث هایی هستند که در دین و فلسفه هستند. در مرحله ی بعد می توانیم بگوییم این فلسفه ی اسلامی است و وجه دیگر این فلسفه این است که ما می توانیم از دین و آموزه های دین دفاع کنیم، با توجه به اینکه هماهنگی از حیث موضوعات و مسائل بین اسلام و فلسفه است به راحتی می توان از این فلسفه در دفاع از اسلام کمک گرفت. شاید شما بگویید که این کلام و الهیات آن است، دکتر میری پاسخ آن را ارائه کردند، بین کلام و فلسفه فرق است و هم پوشانی بین آن ها است و رابطه ی عام و خاص بین فلسفه و کلام است.

 خداشناسی بحث اصلی فلسفه

وی اظهار داشت: هنگامی که اسلام به چنین فلسفه ای دعوت کرده است با توجه به آنکه این فلسفه مطلوب اسلام است، می توانیم بگوییم این فلسفه ی اسلامی است چون اسلام امر کرده است، می توانیم بگوییم آن عمل، عملی اسلامی است؛ فرضاً روزه گرفتن یک عمل اسلامی است، نماز خواندن کاری اسلامی است، علمی که اسلام دعوت به آن کرده است علم اسلامی می شود. چگونه اسلام به فلسفه دعوت کرده است؟ مگر در معارف اسلامی ما به شناخت خدا و صفات و افعال خدا دعوت نشده ایم؟ مگر ما به شناخت نبوت و نبی و آنکه خیر و شر امور را بشناسیم دعوت نشده ایم تا به خوشبختی نهایی برسیم؟ فلسفه مگر چیست و چرا اسم این بخش اصلی فلسفه را الهیات گذاشته اند؟ این نام گذاری فلسفه اولاً به الهیات، کار فیلسوفان مسلمان و مسیحی نبود و کار ارسطو بود و ارسطو خود اسم این بخش از فلسفه یعنی فلسفه اولاً را الهیات گذاشته است، برای آنکه بحث اصلی او حتی در نظر ارسطو نیز بااینکه حجم مطالب ارسطو درباره ی خدا خیلی کم است، بحث اصلی فلسفه و یا موضوع اصلی فلسفه، خدا و امور الهی است، اسم این دانش را ارسطو الهیات گذاشته است.

 ما به خداشناسی در دین دعوت شده ایم، فلسفه نیز بحث اصلی یا یکی از بحث های عمده ی آن خداشناسی است، حال هنگامی که وجود خدا را اثبات می کنیم و صفات و افعال خدا، مخلوقات خدا را بررسی می کنیم این موارد مانند دین می شود. فیلسوفان ما بحث ضرورت و نبوت را مطرح کردند، بحث خلافت و جانشینی پیامبر در فلسفه ی ما مطرح شده است، مباحث گسترده ای که فیلسوفان در اخلاق دارند، آموزه های اخلاقی که در دین و فلسفه داریم، پس دین به فلسفه دعوت کرده است و عده ای از مسلمانان و اندیشمندان متفکر رفتند به سراغ آن و از هنگام این بحث ها در اختیار ما قرار گرفته است. آخرین و مهم ترین وجهی که برای اسلامیت فلسفه ی اسلامی می توانیم ذکر کنیم این است که فلسفه ی ما ملهم از معارف اسلامی است. اگر اسلام نبود شکل و روح فلسفه ی موجود چیز دیگری می شد، همچنان که کسانی که فلسفه های دیگری دارند فلسفه شان بسیار تفاوت با فلسفه ی اسلامی دارد. من به حدوث ذاتی اشاره می کنم، مفهوم حدوث ذاتی را شما در فلسفه های قبل از اسلام پیدا نمی کنید. فیلسوفان ایران بر قِدم عالم ماده و قِدم افلاک و حرکت و زمان استدلال کردند که استدلال عقلی دارد و فیلسوفان نیز پذیرفته اند، اما در معارف اسلامی تأکید شده است که خدا بود و هیچ چیز نبود، سپس خدا اشیا را آفرید. از طرفی اسلام می گوید «ما سوی الله حدثا»، از طرفی فیلسوف استدلال عقلی دارد بر آنکه زمان و حرکت و عالم ماده قدیم هستند. فیلسوفی مانند ابن سینا می آید -پیش از آن فارابی- به حدوث زمانی و ذاتی تفکیک قائل می شود، حدوث ذاتی ثابت می شود درعین حال به قدم مادی و زمان و حرکت تقسیم می شود.

 فلسفه همان طور که به پیش می رود فیلسوفی مانند میرداماد می گوید که ما حدوث ذاتی را قبول داریم، اما آنچه که در معارف اسلامی آمده است فربه تر از حدوث ذاتی است. او به حدوث ذاتی قانع نیست و حدوث دهوی را مطرح می کند. میرداماد فیلسوفی است که خیلی بر معارف اسلامی تقید دارد و از آیات و روایت نیز بسیار استفاده کرده است، اما حدوث دهوی آیا در روایات ما مطرح شده است؟ خیر، اما فیلسوفی مانند میرداماد تحت تأثیر معارف اسلامی بحث حدوث دهوی را مطرح کرده است. الهامات معارف اسلامی در فلسفه ی اسلامی بسیار است، من در هر قلمروی به چند گزینه اشاره می کنم. در بحث فلسفه اولاً بحث فلسفه ی ذاتی است و دیگری بحث وجوب و امکان است که قبل از اسلام تقسیم ممکن الوجود به واجب الوجود ندارد. ارسطو بحث وجود امکان را در منطق و مواد غذایی را مطرح کرده است، اما در هیچ جایی نگفته است که موجودی یا واجب الوجود به ذات است یا ممکن، فقط در متافیزیک محرک نخستین را واجب الوجود خوانده است، اما همان جا نیز معنا کرده است. خدا واجب الوجود است، محرک نخستین به این معنا که تغییرناپذیر است به گونه ای دیگر نمی شود، اما واجب الوجود به ذات به آن معنای انتزاعی درونی که در فضای اسمی مطرح است که موجودی وقتی تنها در نظر گرفته می شود با قطع نظر از غیر و ماسوی، وجود از آن انفکاک ناپذیر است و به ذات موجود است، در تحلیل ارسطو نیامده است.

 تفکیک بین واجب الوجود به ذات و یا تقسیم واجب الوجود به ممکن الوجود به ذات، بیان احکامی برای بیان واجب الوجود به ذات و ممکن الوجود به ذات که در بحث مواد ثلاث تخصیص واجب الوجود، واجب الممکن در امور عامه آمده است، سپس تأثیرات آن را در بحث علت و معلول گذاشته است و در بحث حدوث قدم تأثیر گذاشته است و با هم در بحث خداشناسی به کار می روند. این ها از ابتکارات فیلسوفان مسلمان است.

 تأثیر معارف اسلامی بر فلسفه و اخلاق

فیروز جایی در باب اخلاق بحث کرد و اذعان داشت: در بحث اخلاق خیلی روشن است و شما اگر به آثار فیلسوفانی مانند فارابی و ابن سینا و مقاله دهم الهیات شفا و اخلاق ناصری مراجعه کنید، ردپای هم معارف اسلامی را در اخلاق می بینید و هم فلسفه ی یونانی را خواهید دید. در واقع می خواهم بگویم در اخلاق نیز تأثیر گذاشته است، همچنین در فلسفه ی سیاسی. اینکه رئیس مدینه نبی است و باید نبی باشد، این مورد را شما در فلسفه های قبل اسلام ندارید. شاید در شهر خدا یک آگوستین داشته باشید، اما صبغه ی فلسفی آن کم رنگ است. به این شکل تحلیل فلسفی نشده است که بیایند نظریه پردازی کنند و فلسفه ی سیاسی داشته باشند تحت عرفان معارف مسیحی به آن شکلی که در فلسفه ی اسلامی فارابی و ابن سینا اتفاق افتاده است را شما نمی بینید. رئیس مدینه باید نبی باشد و حتی ضرورت حکومت فقیه را فارابی در آثارش (هم در آرا و اهل مدینه الفاضله و هم در کتاب المله) آورده است. ولایت فقیهی که مرحوم امام به عنوان یک بحث فقهی مطرح کردند -آنجا هم تأکید کردند که عمده دلیلی که ما داریم بر ولایت فقیه، دلیل عقلی است-، در قرن چهارم هجری به وسیله ی فارابی به عنوان یک نظریه ی فلسفی طراحی شده بود، این هم تأثیر معارف اسلامی در فلسفه ی سیاسی بود. در تدبیر منزل که کمتر به آن پرداخته شد باز هم این آثار را می بینیم، حتی فیلسوفان ما در صدد برآمدند در مقام بیان فلسفه ی احکام نیز مطالبی را مطرح کرند و خواستند طرح عِلی احکام شرعی را بیان کنند.

 فلسفه ی اسلامی هم فلسفه است و هم اسلامی است

دکتر عبدالرزاق حسامی فر در ابتدای جلسه نقدی را وارد کرد و ادامه داد: ای کاش یکی از مدعوین کسی بود که مخالف با فلسفه ی اسلامی بود، ما هر ۴ نفر قائل به فلسفه ی اسلامی و موافق آن هستیم، به همین دلیل این نقیصه نیز وجود دارد که آنچه من می گویم توضیح اضافه بر آنچه که اساتید گفتند است. اما چون نگاه من با نگاه دوستان متفاوت است، آنچه می گویم شاید نکاتی داشته باشد که دوستان با آن مخالف باشند. ابتدا طرح مسئله می کنم سپس پاسخی که به این پرسش خواهم داد را عرض می کنم.

 آن هایی که با فلسفه ی اسلامی مخالف هستند، معمولاً می گویند که فلسفه ی اسلامی نه فلسفه است نه اسلامی است؛ یعنی هر دو وجه آن را زیر سؤال می برند. می گویند فلسفه نیست، چون فیلسوفان مسلمان اولاً مسلمانند ثانیاً فیلسوف هستند؛ بنابراین فلسفه نیست، فلسفه یعنی آنکه فرد از هر باور پیشینی آزاد باشد. وقتی می خواهند وجه اسلامیت آن را رد کنند، می گویند فلسفه ی اسلامی که اسلامی نیست، چون مباحثی که مطرح کردند مانند علیت، معاد و ... مباحث مشترکی در ادیان دیگر نیز است، چون اسم این مباحث فلسفه ی دینی می شود و در بسیاری موارد فلسفه رنگ دین ندارد. به همین دلیل هر دو وجه آن را زیر سؤال می برند. فکر می کنم که در این نقد به این توجه نکرده اند که فلسفه ی اسلامی در نگاه کلی مشتمل بر ۲ نیاز است، یکی مسائل فلسفی محض که اساساً رنگ دین ندارند، مانند وحدت و کثرت و مباحث عامه ای که وجود دارد -در برخی زوایا به دین پیوند پیدا می کند، اما چندان دینی نیست- و برخی از مباحث فلسفه ی اسلامی دینی است و پیوندی با دین دارد. اگر این ۲ را از هم تفکیک کنیم تصور می کنم این نقدها وارد نخواهد بود.

 در دفاع از فلسفه ی اسلامی می توانم بگویم فلسفه ی اسلامی هم فلسفه است و هم اسلامی است. در هر ۲ مقام نیز می توان دفاع کرد، ابتدا اینکه فلسفه ی اسلامی نیز یک فلسفه است. سؤال من این است که آیا مگر ما تعریفی از فلسفه داریم؟ ما تعریفی از فلسفه نداریم. شما تاریخ فلسفه را از آغاز تا امروز نگاه کنید، آیا می توانید تعریف جامعی از آن را پیدا کنید که همه ی فیلسوفان را شامل شود.

 مشابهت خانوادگی میان فلسفه ها

حسامی فر در ادامه توضیح داد: من تصور می کنم که در مورد فلسفه ی اسلامی و فلسفه به طور عام باید قائل به نظریه ی ویتگنشتاین باشیم. ویتگنشتاین می گوید وقتی ما یک واژه ی کلی داریم اطلاق آن واژه ی کلی بر مصادیق بر اساس مشابهت هایی است که میان آن مصادیق وجود دارد. پیدا کردن خصوصیاتی که در تمام این ها مشترک باشد کار آسانی نیست؛ مانند مثال ویتگنشتاین در مورد بازی است، می گوید دقت کنید که بازی را بر چه مصادیقی اطلاق می کنیم؟ آن قدر پراکندگی می بینیم که نمی توانیم بگوییم بازی چیزی است که حتماً این ویژگی را داشته باشد. برخی از بازی ها با ابزار است و برخی بدون ابزار است. آن قدر واژه ی بازی تعدد معنایی دارد که شما وجه مشترکی بین آن ها نمی توانید پیدا کنید، مشابهت خانوادگی است. فکر می کنم اگر به فلسفه این گونه نگاه کنیم متوجه می شوید که شما ارسطو به کارناپ منتقل بشوید و از کارناپ به هایدگر منتقل شوید. چنان تعدد معانی و دیدگاه ها را می بینید که نمی توانید بگوید آن شخص فیلسوف است و آن دیگری نیست. البته این ها در تضاد حرف هایی را می زنند، ممکن است هایدگر بگویید کارناپ فیلسوف نیست، اما ما از نگاه بیرون همه را فیلسوف می بینیم. یک مشابهت خانوادگی میان فلسفه ها وجود دارد و ما حق نداریم بگوییم که فلسفه ی افلاطون فلسفه نیست فقط فلسفه ی کارناپ فلسفه است و یا فلسفه ی کارناپ فلسفه نیست... این امر با چیزی که ما در تاریخ فلسفه می بینیم سازگار نیست، این نقد اول بود.

 اما نقد دوم، ما یک بحثی در فلسفه ی علم داریم و آن اینکه می گوییم در علم شناسی تا یک دوره ای فیلسوفان علم می گفتند علم یعنی آنچه در این مسیر حرکت کند و نگاه منطقی و توصیه ای به علم داشتند و بعد فیلسوفان علم آمدند و گفتند خیر، این طور نیست، اگر شما می خواهید علم را بشناسید بروید به سراغ تاریخ علم؛ چراکه علم چیزی است که در گذر زمان ظاهر شده است نه آن چیزی که شما با نگاه محدودتان به آن نگاه می کنید و می گویید علم فقط باید در این چهارچوب قرار گیرد. من با استفاده از این بحث می گوییم در فلسفه همین طور است، ما نمی توانیم یک بخشی از فلسفه را به عنوان معیار قرار دهیم و بر آن اساس بگوییم فلسفه باید این باشد، یک تعریف خاص از فلسفه نیز بگیریم و بگوییم هرآنچه تابع تعریف ما نبود فلسفه نیست، این غلط است، چرا؟ چون شما اگر تعریف ارسطویی از فلسفه را مبنا قرار دهید خیلی از فلسفه ها بیرون می رود، تعریف پوزیتیویستی را بپذیرید، خیلی از فلسفه ها بیرون می رود. هر فیلسوفی به یک معنا اعتقاد دارد و ما آن را می توانیم مبنا قرار دهیم، خیلی از فلسفه ها از دور خارج می شود، پس با این توصیف فلسفه ی اسلامی فلسفه است. هنگامی که می گوییم فلسفه است وفادار به یک تعریف واحد نیست. من نگاهی به کل تاریخ فلسفه می کنم انواع فلسفه ها را می بینم و فلسفه ی اسلامی را هم به عنوان یک فلسفه می ببینم و به آن اعتقاد دارم که این هم یک فلسفه است.

 روشن فکر یعنی کسی که آزاداندیش باشد

دکتر حسامی فر در باب روشن فکری توضیحاتی ارائه کرد و بیان داشت: برخی ها می گویند روشن فکر مسلمان معنا ندارد، روشن فکر یعنی کسی که آزاداندیش باشد و مسلمان بودن معنا ندارد. اما این روشن فکری که شما می گویید که نباید مقید باشد و باید آزاد باشد و غیره یک تعریف خاص از روشن فکر است. واژه ی روشن فکری آن قدر تعدد معنایی دارد که واقعاً نمی توانیم بگوییم که روشن فکری یک معنای خاص است. شما برای هر واژه ای معنای خاصی قرار دهید، سپس مصادیق محدود می شوند. ممکن است در تعریف انسان چهره و پوست را قرار دهیم و بگوییم انسان یعنی کسی که سفیدپوست است، سپس سیاه پوست ها انسان نخواهند بود. آیا در تعریف انسان می توان سفیدپوستی را گذاشت؟ پس اینکه ما فکر کنیم ویژگی های معینی را می توانیم به عنوان تعریف روشن فکر و فلسفه معرفی کنیم به نظر گزاف می آید.

 به سراغ جنبه ی دوم یعنی اسلامیت می رویم. وقتی فلسفه ی اسلامی می گوییم این اسلامیت در اینجا به چه معنا است؟ آنچه در نقد گفته می شود این است که در اسلام ما باورهایی داریم که با فلسفه سازگار نیست؛ بنابراین اگر بخواهیم آن باورهای اسلامی را داشته باشیم فلسفه را نمی توانیم داشته باشیم. در پاسخ به این دوستان باید گفت هنگامی که فلسفه می گویید یک فلسفه ی خاص را در نظر می گیرید؛ فرضاً فلسفه ی ارسطویی را در نظر می گیرید، فلسفه ی ارسطویی با اسلام سازگار نیست، فلسفه در ارسطو خلاصه نمی شود، یک فیلسوف مسلمان می تواند از ارسطو انتخاب کند و اندیشه های او را بگیرد، نه تنها از ارسطو بلکه از باقی فلاسفه نیز بگیرد و یک نظام معنایی جدید تأسیس کند و در آن صورت این تفاوت ها را برطرف کند. چنین نیست که در فلسفه ملتزم به یک فلسفه باشیم تا بعد تعارض آن فلسفه با دین ما را دچار مشکل کند. یک فیلسوف مسلمان هم می تواند باورهای دینی اش را داشته باشد و هم نگاه به فلسفه ها کند و از آن ها عناصر بگیرد، یک نظام فکری برای خود بسازد و بر همین اساس از فلسفه ی اسلامی دفاع کند.

 من معتقدم که فلسفه ی اسلامی همان طور که اساتید فرمودند به آن معنا که ما در فقه اسلامی به دنبال پیدا کردن حکم الهی هستیم، فلسفه ی اسلامی این گونه نیست؛ چون دین اسلام برای ما این گونه مقدس است و اگر چیزی برای ما ثابت شود اسلام است دیگر در آن چون وچرا نمی کنیم. اگر مطمئن باشیم که این آیه ی قرآنی است و خداوند آن را برای ما فرستاده است، بدون آنکه درباره ی آن فکر کنیم و مناقشه کنیم قبول می کنیم. دین اسلام برای ما مقدس است، آن هم به این دلیل که معتقدیم که ما نیازهایی داریم که با عقل بشری پاسخ پیدا نمی کنند و خداوند از طریق پیامبر پاسخ این پرسش ها را برای ما فرستاده است.

 

فلسفه ی اسلامی حاصل تفکر فیلسوفان اسلامی

وی در انتهای صحبت های خود بیان داشت: فلسفه ی اسلامی حاصل تفکر فیلسوفان اسلامی است، این تفکر مقدس نیست، فیلسوفان اسلامی با تکیه بر باورهایی که داشته اند، کوشیده اند از تأمل فلسفی خود استفاده کنند و مفاهیم را باز کنند. اسلامیت ازاین حیث است که بخشی از مسائل آن مسائلی است که در تفکر اسلامی مطرح است و تلاشی است که فیلسوفان اسلامی دارند، اما اینکه تصور کنیم که فلسفه ی اسلامی مانند خود اسلام مقدس است، چنین تلمسی ندارد.

 سخن آخر این است که ما از هویت فلسفه ی اسلامی دفاع می کنیم همچنان که در تاریخ فلسفه، فلسفه ی یونان، تحلیل، اگزیستانس و ... داریم، فلسفه ی اسلامی هم داریم. آیا در فلسفه ی یونان با یک هویت واحد مواجه هستیم؟ خیر، در هیچ کدام از این سنت های فلسفی با هیچ کدام از هویت های واحد مواجه نیستیم. در فلسفه ی اسلامی نیز با یک هویت واحد مواجه نیستیم، در فلسفه ی اسلامی ۲ گونه محتوا داریم، بخشی از فلسفه ی اسلامی کاملاً محتوای استدلالی دارد، در آنجایی که ادله وجود ذهنی و اصالت وجود را می آورد کاملاً استدلالی است، بخشی از فلسفه به صورت نظام مند است مانند آنچه که در فلسفه ی اشراق می بینیم؛ یعنی یک فیلسوف می آید و یک نظام فکری ارائه می کند. در تاریخ فلسفه شما هیچ فیلسوفی را پیدا نمی کنید که از آغاز تا انتها بر عقل متکی باشد، هر فیلسوفی مفروضاتی دارد و حداقل چیزی که هر فیلسوفی به عنوان مبنا قبول کرده است و هیچ دلیلی بر آن اقامه نکرده است، وجود جسم است. ما در کل تاریخ فلسفه، برهانی برای اثبات وجود جسم نداریم، تنها فیلسوفی که سعی کرد تمام برهان های خود را با عقل پیش ببرد دکارت است و فیلسوفان بعدی آمدند و ضعف های فلسفی آن را نشان دادند.

 بنابراین همه ی فیلسوفان خواه ناخواه مبانی دارند و با آن مبانی فلسفه ی خود را آغاز می کنند. خیلی از فیلسوفان غربی برخی از عناصر فلسفی آن ها جز نظامشان است و اثبات شده نیست. گاهی در غرب گفته می شود که دوره ی فلسفه ی اسلامی سر آمده است، امروز فلسفه های غربی جایی رفتند که فلسفه ی اسلامی نرفته است. پاسخ من این است که فلسفه زمان مند نیست و نمی توانیم بگوییم که فلسفه دوره اش سر آمده است. مگر دوره ی ارسطو سر آمده است؟ فلسفه ی اسلامی عناصر مهمی دارد و ما می توانیم از آن استفاده کنیم. باید فلسفه ی اسلامی را خواند و آشنا شد و رفت به سمت مسائلی که غرب با آن درگیر است و برخی از آن ها وارد جامعه ی ما شده است و سعی دارند برخی از آن را توضیح دهند تا ما از غنای فلسفی برخوردار شویم.

به نقل از تار نمای فرهنگ امروز/زهرا رستگار


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :