Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 37461
تاریخ انتشار : 14 آبان 1392 20:12
تعداد بازدید : 1224

نقش معناشناسی «دجال» در رسالت رسانۀ زمینه ساز

نکته از آنجا که یکی از رسالتهای این سایت اطلاع رسانی و تنوع محتوایی برای کاربران محترم است لذا از نویسندگان محترم دیگر با ذکر نام و مشخصات مقالاتی درج می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه محتوای آنها نمی باشد

تاريخ دريافت: 10/9/1389 فصل نامه علمي ـ پژوهشي مشرق موعود
تاريخ پذيرش: 15/11/1389 سال چهارم، شماره 16، زمستان 1389

نقش معناشناسی «دجال» در رسالت رسانۀ زمینه ساز
حامد پوررستمی*
چکیده
آخرالزمان عصری است که جولان جریانات شیطانی به اوج خود می رسد. برحسب منابع روایی، موضوع دجال یکی از آن تحرکات شیطانی مرموز و مزور است. نوع رسالت رسانۀ زمینه ساز در رويارويي با آن منوط به تصویری است که از آن ترسیم می شود. در صورت رویکرد فردشناسانه به دجال، رسالت رسانۀ زمینه ساز، تنها رسالتی تنذیری و هشداری خواهد بود که جامعه را نسبت به فردی خطرناک به نام دجال هشدار می دهد. چنین رسانه ای، «امروز» دیگر خود را درگیر با دجال نمی بیند، بلکه در انتظار حوادث «فردا» است. اما در صورت رویکرد جریان شناسانه به دجال، دیگر رسالت رسانۀ زمینه ساز در برابر شخص دجال نیست، بلکه در برابر پدیده ای به نام دجالیسم است که سازمان یافته و سیستماتیک اهداف و نقشه های شوم خود را برنامه ریزی می کند. در این صورت، رسالت رسانۀ زمینه ساز، رسالتی منفعلانه و تنذیری نسبت به «فردا» نیست، بلکه فعالانه و درگیرانه نسبت به «امروز» ارزیابی می شود. البته رویکرد جعلی نگریستن به روایات دجال نیز هست که رسالت رسانۀ زمینه ساز را به سوی رسالتی خاموش و مسکوت سوق خواهد داد. به نظر می رسد رویکرد جریان شناسانه به دجال، رسالت سنگین تری را بر دوش رسانۀ زمینه ساز می نهد که تبیین بیش تری را می طلبد. در هژمونی و جریان دجالیسم، دست کم دو گروه وجود دارد که رسالت رسانۀ زمینه ساز در رويارويي با آن ها یکسان نیست:
1. گروه رهبران و سران جریان دجالیسم؛
2. گروه پیروان و فریب خوردگان جریان دجالیسم.
در یک تقسیم بندی می توان این رسالت را در مقابل سران دجالیسم، سیاستی جهادی و سلبی (با دو راهکار «نقد و به چالش کشاندن تفکرات» و «افشای نقش ها و نقشه ها») و در مقابل پیروان فریب خورده پدیده دجالیسم، سیاستی ارشادی و ایجابی (با دو راهکار «تبیین مبانی و مواد معرفتی» و «نمایاندن کارکردهای دکترین مهدویت») ارزیابی نمود تا در نهایت، رسانه اي کارآمد و قویم بتواند با معرفت بخشی و بیداری عمومی در جهان، زمینه ها را برای اقامه حکومت ولایی به رهبری امام عصر عج فراهم نماید.
واژگان كليدي
دجال، دجاليسم، رسانه، زمينه سازي، دكترين مهدويت، امام عصر عج

نکته از آنجا که یکی از رسالتهای این سایت اطلاع رسانی و تنوع محتوایی برای کاربران محترم است لذا از نویسندگان محترم دیگر با ذکر نام و مشخصات مقالاتی درج می گردد. بدیهی است انتشار این مقالات به منزله تایید همه محتوای آنها نمی باشد

 

تاريخ دريافت: 10/9/1389                                             فصل‌نامه علمي ـ پژوهشي مشرق موعود

تاريخ پذيرش: 15/11/1389                                             سال چهارم، شماره 16، زمستان 1389

 

نقش معناشناسی «دجال» در رسالت رسانۀ زمینه‌ساز

حامد پوررستمی*

چکیده

آخرالزمان عصری است که جولان جریانات شیطانی به اوج خود می‌رسد. برحسب منابع روایی، موضوع دجال یکی از آن تحرکات شیطانی مرموز و مزور است. نوع رسالت رسانۀ زمینه‌ساز در رويارويي با آن منوط به تصویری است که از آن ترسیم می‌شود. در صورت رویکرد فردشناسانه به دجال، رسالت رسانۀ زمینه‌ساز، تنها رسالتی تنذیری و هشداری خواهد بود که جامعه را نسبت به فردی خطرناک به نام دجال هشدار می‌دهد. چنین رسانه‌ای، «امروز» دیگر خود را درگیر با دجال نمی‌بیند، بلکه در انتظار حوادث «فردا» است. اما در صورت رویکرد جریان‌شناسانه به دجال، دیگر رسالت رسانۀ زمینه‌ساز در برابر شخص دجال نیست، بلکه در برابر پدیده‌ای به نام دجالیسم است که سازمان‌یافته و سیستماتیک اهداف و نقشه‌های شوم خود را برنامه‌ریزی می‌کند. در این صورت، رسالت رسانۀ زمینه‌ساز، رسالتی منفعلانه و تنذیری نسبت به «فردا» نیست، بلکه فعالانه و درگیرانه نسبت به «امروز» ارزیابی می‌شود. البته رویکرد جعلی نگریستن به روایات دجال نیز هست که رسالت رسانۀ زمینه‌ساز را به سوی رسالتی خاموش و مسکوت سوق خواهد داد. به نظر می‌رسد رویکرد جریان‌شناسانه به دجال، رسالت سنگین‌تری را بر دوش رسانۀ زمینه‌ساز می‌نهد که تبیین بیش‌تری را می‌طلبد. در هژمونی و جریان دجالیسم، دست‌کم دو گروه وجود دارد که رسالت رسانۀ زمینه‌ساز در رويارويي با آن‌ها یکسان نیست:

1. گروه رهبران و سران جریان دجالیسم؛

2. گروه پیروان و فریب خوردگان جریان دجالیسم.

در یک تقسیم‌بندی می‌توان این رسالت را در مقابل سران دجالیسم، سیاستی جهادی و سلبی (با دو راهکار «نقد و به چالش کشاندن تفکرات» و «افشای نقش‌ها و نقشه‌ها») و در مقابل پیروان فریب‌خورده پدیده دجالیسم، سیاستی ارشادی و ایجابی (با دو راهکار «تبیین مبانی و مواد معرفتی» و «نمایاندن کارکردهای دکترین مهدویت») ارزیابی نمود تا در نهایت، رسانه‌اي کارآمد و قویم بتواند با معرفت‌بخشی و بیداری عمومی در جهان، زمینه‌ها را برای اقامه حکومت ولایی به رهبری امام عصر عج فراهم نماید.

واژگان كليدي

دجال، دجاليسم، رسانه، زمينه‌سازي، دكترين مهدويت، امام عصر عج

مقدمه

عنوان دهکده شیشه‌ای برای جهان بیش از هر چیز وام‌دار ابزارهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی است. اطلاعاتی که از طریق رسانه‏های جمعی به دست مردم رسیده و آن‌ها را با دنیای اطرافشان آشنا می‏سازد. امروزه رسانه‏ها این قدرت را دارند که با ارائه تفسیر رویدادها و حوادث و پخش مطالب دل‌خواه، بتوانند کنترل ذهن بخش زیادی از مردم را به دست گرفته و آن‏ها را به تصمیم‏گیری‏های موردنظر هدایت نمایند. در جریان رسانه‌ای دو بعد قابل توجه است:

1. سیرت پیام (محتوا و غنای مطلب)؛

2. صورت و فرم پیام (زیبا و جذاب بودن، به‌روز بودن و...).

این دو بعد از ارتباط مستقیمي برخوردار بوده و می‌توانند بر یگدیگر تاثیر متقابل داشته باشند، به‌طوری‌که محتوای پیام، قالب و صورتی نیک می‌طلبد و دست نیاز صورت و فرم‌ پیام نیز به سوی محتوایی والا بلند است. اما تردیدی نیست که علت سرمایه‌گذاری کلان بر شکل و فرم رسانه از سوی سران رسانه، افزایش برد نفوذ محتوا و اندیشه است. به دیگر معنا هدف از زیبایی، جذابیت، سرعت و تنوع در رسانه آن است که محتوا، بیش‌تر و بهتر به جوامع هدف انتقال داده شود. حال این محتوا می‌تواند در خدمت رشد و شکوفایی دینی و فرهنگی ملت‏ها قرار گیرند و به بالندگی معنوی آن‌ها کمک نمایند و یا اسباب تخریب و انهدام معرفتی و اخلاقی و دیگر خرده‌سیستم‌های جامعه را فراهم سازد.

از این‌رو تبلیغات گسترده از طریق تکنولوژی ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی به دلیل ویژگی‏هایی از قبیل پوشش فراگیر، فرامحیطی بودن، چندحسی بودن، قابلیت آموزش غیرتخیلی داشتن، قابلیت تطابق داشتن با فهم عوام و فرازَمان بودن، بسیار موردتوجه آمران و عاملان فرهنگی قرار گرفته است. (نک: جاودانی شاهدین، 1382: 85 - 109) از سوی دیگر با توجه به این‌که جریان رسانه‌ای از آنِ جبهه حق باشد یا باطل، می‌توان رهبران و کارگردانان رسانه را به دو گروه رهبران و پیشوایان حق و رهبران و پیشوایان باطل تقسیم‌بندی نمود. در یک نگاه جامع و عمیق، قرآن کریم از این موضوع حیاتی با عنوان «ولایت» یاد کرده و رهبران این جریانات، را «ولیّ» نامیده است، بدین معنا که ولایت ممکن است الهی یا شیطانی باشد، به‌طوری‌که در ولایت الهی، خداوند سرپرست و متصرف در شئون انسان‌هاست.[1] از سوی دیگر، کسانی که این ولایت و رهبری الهی را بپذیرند و دل در گرو خدا نهند، در جرگه اولیاء‌الله قرار می‌گیرند.[2]

از سوی دیگر ممکن است شیطان، سکان‌دار کشتی انسان گردد. این معنا از ولایت را نیز می‌توان در آیه إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لاَيُؤْمِنُونَ (اعراف: 27) ملاحظه نمود که شیاطین رهبر و جریان‌دهنده کسانی معرفی شده‌اند که به خداوند و آیات او ایمان نمی‌آوردند (معنای اسم فاعلی). از سوی دیگر، در آیه فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ ... (نساء: 76) نیز سخن درباره کسانی است که رهبری و سرپرستی امورشان از آنِ شیطان است (معنای اسم مفعولی)؛[3] یعنی کسانی که حاضر نیستند، ولایت خداوند را بپذیرند.[4]

اهمیت و ارتباط این موضوع با رسانه و رسالت آن از اين‌رو دو چندان است که اگر جریان اطلاعاتی و ارتباطی از آنِ نااهلان و اولیای شیطان و طاغوت باشد، این امکان وجود خواهد داشت که آن‌ها با در اختیار داشتن جادوی رسانه، زمینه و فضایی را به وجود آورند که مردم نه با دستان آن‌ها، بلکه با دستان خود، خویشتن را در معرض تیر مرگ و نابودی قرار دهند. امام علی ع یکی از شگردهای معاویه برای پیشبرد اهداف شیطانی و استکباری‌اش، تسلط او بر سیستم‌های اطلاعاتی ـ ارتباطی، سانسور و تحریف جریان خبری و تلاش او برای انحراف افکار عمومی برمی‌شمارد و می‌فرماید:

أَلَا وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ قَادَ لُمَةً مِنَ الْغُوَاةِ وَ عَمَسَ عَلَيْهِمُ الْخَبَرَ حَتَّى جَعَلُوا نُحُورَهُمْ أَغْرَاضَ الْمَنِيَّةِ؛ (شریف رضی، 1379: خطبه 51)

آگاه باشيد! معاويه گروهى از گمراهان را گرد خود جمع کرده و اخبار و حقایق را بر آن‌ها پوشانده و مشتبه ساخته تا كوركورانه گلوهايشان را آماج تير و شمشير كنند.

نتیجه این امر جز هلاکت جاهلان و بی‌خبران به دست خود نيست. جالب آن‌که ابن فارس
ـ لغوی پرآوازه ـ (م360ق) اصل معنایی در واژه (عمس) را شدت مشتبه شدن و پیچیدگی در امور معنا می‌کند؛[5] یعنی از ديدگاه امام علی  ع، رسانه و ابزارهای اطلاعاتی این قدرت و ظرفیت را دارند که فضای جامعه و نگرش مردم را به‌گونه‌ای مشتبه سازند که مردم از حقایق بازمانده و آن‌ها را وارونه‌وار بفهمند. به باور مفسران، همين تحريفات باعث شد حقوق خاندان پيغمبر پايمال شود و زمام امور مسلمين به دست جنايت‌كاران بيفتد و نه‌تنها بر امت اسلام، بلكه بر جامعه بشري خسارت‌های جبران‌ناپذيري وارد گردد. (شريعتى، 1346: 35)

جنگ واقعی جهان پیچیده امروز، جنگ رسانه‌هاست و تهاجم خبری، تبلیغی، فرهنگی و اخلاقی رسانه‌های تحت کنترلِ زورمندان و زرمندان جهانی به ملت‌ها، به‌ویژه ملت ایران در اوج خود قرار دارد. (بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار رئیس و مدیران صدا و سیما، 11/9/1383)

در این شرایط، رسانه‌ها نقش راهبردی و محوری بر دوش دارند. از ديدگاه رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، تنها ابزار مقابله با قدرت رسانه‌هایی که قصد تخریب فرهنگ ملت‌ها را دارند، رسانه است و باید ساز و کار مبارزه را شناخت تا مقهور توانمندی‌های آنان نشد. از نگاه ایشان، رسانه امروز به جای کارکرد پیام‌دهی، به کارکرد فرهنگ‌سازی مبدل شده است، به‌طوری‌که رسانه و پیام به عنوان ابزار نوینی برای تغییرات شاکله جهان تبدیل شده است. (همو)

متأسفانه این ابزار شمشیر دو‌لبه‏ای است که استکبار جهانی لبة مخرب و فسادانگیز آن را برای قطع ریشه‏های فرهنگی یک قوم به کار می‏گیرد. امروزه فرهنگ غرب بر وسایل ارتباط جمعی در جهان تسلط دارد و از طریق خبرگزاری‏ها و شبکه‏های رادیو و تلویزیون و سینما علیه انقلاب اسلامی که منادی دکترین مهدویت در دنیاست، فعالیت می‏کند. (نک: افتخاری و کمالی، 1377: 190 - 195)

در آخرالزمان نیز این مهم بیش از پیش نمود و ظهور دارد. رسانۀ زمینه‌ساز باید ضمن ترسیم نقشه راه جامع و منسجم برای خود، استراتژی‌های دجال‌صفتان معاصر و رسانه‌های زمینه‌سوز آن‌ها را رصد کرده و راهبردهای لازم را در برابر آن به كار گيرد.

اگر در برهه‌ای فعالیت‌های سازمان‌یافته هژمونی استکباری و موعود‌ستیز، تنها تهدیدی
برای اسلام و کشورهای استکبارستیز به شمار مي‌رفت، اما این روند در ادامه به یک تهاجم
و شبیخون فرهنگی و در نهایت، امروز به جنگی تمام‌عیار و مستمر تبدیل شده که در آن
نه تیر و موشک، بلکه ویروس‌های اعتقادی، اخلاقی و رفتاری به جوامع هدف پمپاژ
می‌شود و در این میان، مهم‌ترین راهبرد آن‌ها برای کنترل ذهن و انحراف جهانیان، رسانه
است.

 

در واقع جنگ رسانه‌ای بی‌وقفه‌اي در جریان است که در آن ایجاد چالش‌های معرفتی و اخلاقی در فرهنگ انتظار و ایجاد موانع گوناگون برای ظهور منجی در رأس برنامه‌های رسانه‌ای دشمن و اولیای طاغوت قرار گرفته است.[6]

مسئله

آخرالزمان عصر تکاپوی مضاعف و سراسیمه ابلیس و اصحابش است. چراکه بقا و عرصه جولان خود را رو به پایان می‌بینند. در واقع آغاز حکومت مهدوی، پایانی برای جریان باطل و مظاهر شیطانی است. در این برهه، ابلیس از تمامی ظرفیت‌ها و قوای خویش بهره می‌برد و جریان‌ها و فرقه‌های باطل و فتنه‌انگیز زیادی را سامان‌دهی می‌کند. چرا ‌که جریانات شیطانی و باطل، حیات خود را در بقای فساد و فحشا می‌بیند. یکی از مصادیق باطل در آخرالزمان که در روایات اسلامی و حتی در مسیحیت از آن سخن به میان آمده،[7] موضوع «دجال» است.

مسئله فراروی این تحقیق، نقش معناشناسی «دجال» در تعیین راهبردهای رسانۀ زمینه‌ساز است. به دیگر معنا با توجه به معنایی که از «دجال» ارائه می‌شود، رسالت رسانۀ زمینه‌ساز چگونه است؟ آیا رسالتی فعالانه و ناظر به «امروز» است یا منفعلانه و ناظر به «فردا» یا این‌که اساساً اصل و اعتباری برای موضوع دجال نبوده تا خواسته شود رسالتی برای رسانۀ زمینه‌ساز تعریف شود!

مفهوم‌شناسی

رسانه

رسانه‌ها ابزارهای تکنولوژیکی برای انتشار پیام هستند و معمولاً هم به رسانه‌های چاپی (روزنامه، کتاب، مجلات و...) و الکترونیکی (رادیو، فیلم، تلویزویون، اینترنت و...) تقسیم می‌شوند. (پارتر، 1385، 8) همچنین رسانه‌های جمعی یا عمومی و به تعبیر دیگر، وسایل ارتباط جمعی نیز دسته‌ای از وسایل هستند که مورد توجه تعداد پرشماري قرار دارند و از تمدن‌های جدید به وجود آمده‌اند. (ژان کازنو، 1365: 3)[8] به‌طور کلی می‌توان رسانه را به معنای هر وسیله‌ای دانست که داده‌ها و اطلاعات گوناگون از قبیل بینش‌ها، منش‌ها و گرایش‌ها را به دیگران و یا جوامع هدف انتقال می‌دهد، مانند روزنامه‌ها، مجلات، رادیو، تلویزیون، ماهواره، اینترنت و... .

به باور ژان بودریار، هرچه رسانه به مستندِ حقیقی و به «گزارش زنده» نزدیک‌تر شود و واقعیات را با رنگ و عمق بیش‌تر دنبال کرده و در این حوزه پیشرفت نماید، موفقیت بیش‌تری خواهد داشت و به غیبتِ واقعی از جهان (اخبار ناپیدا و ناب) بهتر دسترسی پیدا می‌کند. (نک: بودریار، 1380: 83 - 124)

رسانۀ زمینه‌ساز نیز رسانه‌ای است که با اشکال گوناگون زمینه‌های رشد، آگاهی و بالندگی را در میان مردم محقق و موجبات ترویج گفتمان موعود‌خواهی و ظلم‌ستیزی را فراهم می‌نماید و بدین وسیله به موضوع زمینه‌سازی و تحقق نصاب‌ها برای ظهور منجی مدد می‌رساند.

برحسب آخرین تحقیقات در عرصه رسانه و قدرت نرم، چنین رسانه‌ای باید توانایی تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم بر عقاید افکار، احساسات، خواست‌ها و نیازهای گروه‌های معین مورد‌نظر خود را داشته باشد تا بتواند آن‌ها را به اهداف بلند و عالی سوق دهد. (نک: ماه‌پیشانیان،
1388: 411)

دجال

ابن‌فارس اصل معنایی واژه «دجل» را پوشش، پنهان‌کاری و فریب معنا کرده است.[9] خلیل بن احمد فراهیدی (175ق) ضمن اشاره به معنای فوق، وجه تسمیه دجال را بدان علت می‌داند که سعی دارد با آمیختن حق و باطل، باطل را در لباس حق درآورد و بدین‌گونه مردم را فریب دهد.[10] اما از حیث روایی، موضوع دجال را می‌توان در دو محور اعتبار و متن مورد بررسی قرار داد که نوع رسالت رسانۀ زمینه‌ساز در گرو استنتاجی است که در هر محور گرفته می‌شود. از این‌رو مناسب است سیری در مجموعه روایات دجال و اقوال پیرامون آن داشته باشیم.

اصل وجود دجال، نه‌تنها در کتب اهل‌سنت، بلکه در بسیاری از کتب معتبر شیعه نیز نقل گردیده است. ظاهراً موضوع دجال چیزی نیست که تنها مختص به آخرالزمان باشد، بلکه خطر و فتنه او همواره از جانب انبیا به مردم گوشزد شده و بر اساس قرائن روایی، هر پیامبر، قوم خود را از فتنه دجال برحذر داشته و پیامبر اسلام ص نیز به امت خود نسبت به فتنه دجال هشدار داده است.[11] از این‌رو سخن از دجالان گوناگون است که دجال آخرالزمان، بارزترین آن‌هاست. به نظر برخی از دانشمندان، پیش از ظهور مهدی عج نیز هر قدر زمینه‌های فکری، روانی و اجتماعی در سطح جهانی آماده‌تر گردد، فعالیت این دجالان که یکی بعد از دیگری ظهور می‌کنند، افزایش می‌یابد تا این‌که در پیشرفت زمینه‌های انقلاب جهانی مهدی وفقه ایجاد نمایند. (مکارم شیرازی، 1380: 175) در برخی از منابع، یکی از شاخصه‌ها و نشانه‌های دشمنان اهل‌بیت:، ایمان آن‌ها به دجال معرفی شده است و این موضوعی است که احمد بن محمد بن خالد برقى در محاسن[12] و شیخ مفید (مفید، 1403: 126) و شیخ طوسی[13] در کتب امالی خود بدان اشاره نموده‌اند. پیامبر ص می‌فرماید:

هر کس با ما اهل‌بیت دشمنی کند، خداوند او را روز قیامت یهودی مبعوث کرده و اگر در زمان دجال باشد، با او خواهد بود و اگر پيش از آن بمیرد، خدا او را در قبرش برمی‌انگیزد و او به دجال ایمان می‌آورد. (مجلسی، 1403: ج2، 160)

با توجه به این روایت، به نظر می‌رسد میان اهل‌بیت، یهودیت و دجال ارتباطی باشد و بر این اساس چند نکته شایان ذکر است:

1. تشبیهات و وجه شبه در کلام معصومین: هدفمند و حکیمانه بوده و حاکی از آن است که دشمنان اهل‌بیت: و ولایت، نوعي ارتباط و سنخیت با یهودیان دارند.

2. یکی از شاخصه‌های یهودیان و دشمنان ولایت، ایمان و گرایش به دجال است.

3. اقدامات و نقشه‌های شوم دجال را باید همسو و هم‌راستا با یهودیان و دشمنان ولایت ارزیابی نمود.

محمد بن سليمان كوفي در مناقب أمير المؤمنين ع و قاضی نعمان در شرح الأخبار روایاتی نقل کرده‌اند که مخالفت با اهل‌بیت: در آخرالزمان، همانند دوستی، هم‌پیمانی و هم‌رکابی با دجال است، یا آن‌که جنگ با اهل‌بیت: نشانه پیروی از دجال به شمار مي‌رود.[14] ظاهر این روایت نیز دربر دارنده این نکته است که هرگونه مخالفت یا جنگ با اهل‌بیت و ولایت (علیه جسم یا فکر آن‌ها) اعم از سخت‌افزاری یا نرم‌افزاری، حرکتی در راستای کمک به دجال قلمداد می‌شود. به عبارت دیگر، کسانی که به جنگ با اهل‌بیت رفته یا به تخریب فرهنگ اهل‌بیت: و سست کردن مبانی معرفتی دکترین آنان همت می‌گمارند، خواسته یا ناخواسته در رکاب دجال قرار گرفته و با او همراه و همگام می‌شوند. به دیگر بیان، از روایات فوق به‌ویژه عبارت «و من قاتلنا في آخر الزمان فكأنما قاتل مع الدجال» شاید بتوان استنباط نمود كه ظاهر عبارت، بر جنگ با اهل‌بیت: دلالت دارد، نه امام زمان عج و از آن‌جایی‌که در آخرالزمان تنها حضرت حجت در قید حیات هستند، از این‌رو می‌توان استنباط نمود که مراد، یک جنگ نرم و معرفتی است، نه جنگ سخت و جسمی؛ زيرا جنگ علیه اهل‌بیت: یعنی جنگ با افکار و معارف آنان. همچنین اگر مراد از آخرالزمان، عصر غیبت امام مهدی ـ نه هنگام ظهور حضرت ـ باشد، باز می‌توان بر فرهنگی و فکری بودن (نرم بودن) جنگ، استدلال نمود، نه بر فیزیکی و جسمی بودن آن؛ زيرا دشمنان و پیروان دجال به دکترین و فرهنگ مهدوی دسترسی دارند، نه جسم آن حضرت.

شيخ طوسي در امالی،[15] ابوالفتح كراجكي در کنز الفوائد[16] و طبرسی در احتجاج[17] روایاتی را از پیامبر اسلام6 نقل می‌کنند مبنی بر این‌که حضرت، خطر فتنه گروهی از اطرافیان خویش را از دجال بیش‌تر و مهلک‌تر می‌دانستند و همواره نسبت به آن هشدار می‌دادند که این موضوع نشان می‌دهد اصل وجود جریان دجال مورد تأکید اهل‌بیت: بوده است.

در برخی دیگر از روایات شیعی، گوشه دیگری از موضوع دجال نشان داده شده است. در این روایات آمده است که امام زمان  عج بعد از دوره‌ای طولانی از غیبت قیام کرده و در نهایت دجال را می‌کشد و بدین‌وسیله زمین خدا از لوث ناپاکان پاک می‌شود. (صدوق، 1405: 335؛ راوندي، بی‌تا: ج3، 1135) البته دسته‌ای دیگر از روایات نیز هستند که در اصل قضیه کشته شدن دجال هم‌داستانند، اما عیسی بن مریم ع را قاتل دجال معرفی می‌کنند. (قمي، 1404: ج2، 270؛ كوفي، 1410: 139)

شیخ مفید در الفصول العشرة و شیخ طوسی در الغیبة موضوع دجال را یکی از علايم پيش از ظهور مهدی عج دانسته‌اند که از سوی امامان وارد شده است.[18] همچنین روایات ابن‌شهر آشوب در مناقب آل ابي طالب و ابن‌ابی‌جمهور احسایی در عوالي اللئالي نیز از خروج دجال در آخرالزمان خبر داده‌اند.[19] از به كار بردن الفاظ خروج و ظهور، می‌توان حضور مدت‌دار دجال را در آخرالزمان استنباط نمود؛ یعنی دجال در جامعه حضور داشته و پس از دورانی فتنه‌انگیزی خروج کرده و ماهیتش بر همگان آشکار و ظاهر می‌شود و در نهایت به دست موعود ریشه‌کن می‌گردد.

برخي دیگر از روایات نیز علاوه بر زمان و شرایط ظهور دجال، از مشخصات ظاهری او و اقدامات فراروی سخن گفته‌اند. (صدوق، 1405: 525) از جمله آن‌که اسبغ بن نباته از امیرالمؤمنین ع پرسيد: اي امیرمؤمنان، دجال کیست؟ فرمود:

آگاه باشید! دجال، «صائد بن صید» است و شقی کسی است که او را تصدیق کند و سعید کسی است که او را تکذیب کند... و از دهی که معروف به یهودیه است، خروج می‌کند. چشم راستش از اصل خلقت ندارد، به‌طوری که گودی حدقه‌اش نیست و دیگری که در پیشانی‌اش است، مانند ستاره صبح می‌درخشد و در چشمش مانند پارچه گوشت چیزی است، گویا که با خون ممزوج است و در میان چشمش لفظ «کافر» نوشته شده، به طوری که همه کس آن را می‌خواند، خواه نویسنده باشد و خواه نه. به دریاها داخل می‌شود و آفتاب با وی سیر می‌کند و در پیش رویش کوهی است از دود و در پشت سرش کوه سفیدی است که خلایق چنین می‌دانند که آن طعام است و در ایام قحطي شدیدی خروج می‌کند و به درازگوش سبز یا خاکستری‌رنگ سوار شود و زمین در زیر پایش پیچیده می‌گردد و به هیچ آبي نمی‌گذرد، مگر این‌که خشکیده می‌شود، به‌طوری که جایش تا روز قیامت خشک می‌ماند و چنان‌که همه جن و انس و شیاطین که در بین مشرق و مغربند صدای او را می‌شنوند، به آواز بلند ندا می‌کند و می‌گوید: «ای دوستان من، به زودی به سوی من آیید! منم آن کسی که مخلوقات را خلق نمود و ایشان را در محکم نمودن ترکیبشان با هم مساوی گردانید و اندازه صورت‌ها و هیئت‌های ایشان را تعیین نمود و منم آن پروردگار شما که بر همه اشیا قادر است.» (مجلسی، 1404: ج13، 482؛ صدوق، 1405: 525؛ راوندی، بی‌تا: ج3، 1135)

از آن‌چه گذشت، درمي‌يابيم که در روایات اسلامی، ظهور دجال یکی از علايم پيش از ظهور (نک: مفید، 1414: 121) و نزدیک شدن قیامت است. (مجلسی،1404: ج6، 296، باب 1، أشراط الساعة و قصه یأجوج) او در آخرالزمان و در آستانه ظهور شروع به فعالیت بر ضد حضرت کرده و به اصطلاح، پرچم خویش را برمی‌افرازد. ظاهراً دجال، عمري طولانی دارد و پس از دورانی حضور فتنه‌انگیز، در نهایت، ظهور و خروج می‌کند. او سراسر جهان، به‌جز مکه و مدینه را فتح خواهد کرد (صدوق، بی‌تا: ج2، 564؛ طوسی، 1365، ج6، 12) و سرانجام توسط امام زمان  عج یا عیسی مسیح به قتل خواهد رسید. (نک: مجلسی، 1404: ج 14، 348، باب 24)

بسیاری از منابع متقدم اهل‌سنت نیز به شیوه‌ها و بیان‌های گوناگون، روایات دجال را ذکر نموده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان عبد‌الرزاق در المصنف (ج11، ص389، ح281)، ابن‌حنبل در المسند (ج2، ص148)، بخاري و مسلم در صحیحین (بخاري، 1410: ج8، ص49؛ نووي، 1407: ج4، ص2244، ح95)، ابن‌ابي‌شيبه در المصنف (ج15، ص154)، ابن ماجه در سنن (ج2، ص1354، ح4074)، و طبري في تاريخ الامم و الملوك (ج1، ص18)، اشاره نمود. براي مثال، بخاری و مسلم در صحیحین ده‌ها حدیث از پیامبر ص دربارۀ طول عمر دجال ذکر کرده‌اند. (نک: بخاری، 1401: ج205، ص4؛ نووي، 1407: ج23، 18 و 58) این همه باعث شده که استاد علی‌اکبر غفاری ـ محقق بلندآوازه عرصه حدیث‌پژوهی ـ اصل روایات دجال را پذیرفته و تعداد آن را در منابع روایی بسیار، برمی‌شمارد. (مفید، 1403: 126)

رسالت‌های فراروی رسانه و وجوه‌پردازی نظريه‌ها دربارۀ دجال

1. اعتبار

برخی اساساً در اصل صحت روایات دجال تردید کرده و احتمال صدور آن از معصومین: را بعید شمرده‌اند. آن‌ها بر این باورند که در کتاب‌های روایی شیعه، تنها دو روایت در مورد خروج دجال به عنوان یکی از علایم ظهور حضرت مهدی عج  آمده است که هیچ‌یک از آن‌ها از نظر سند، معتبر و نپذيرفتني نیست. بنابراین، از نظر منابع شیعی، دلیل معتبری بر این‌که خروج دجال یکی از علایم ظهور باشد، وجود ندارد. البته در عین حال یاد‌آور شده‌اند که کثرت روایات دجال در منابع اهل‌سنت، احتمال صحت اجمالی آن را تأیید می‌کند، اما در این فرض نیز این روایات را افسانه‌گون پنداشته‌اند. (دجال و آخرالزمان: 1382)

برخی دیگر نیز احادیث دجال را ساخته و پرداختۀ سیف بن عمر دانسته و بر اسطوره بودن آن پای فشرده‌اند.[20] به نظر می‌رسد درباره اعتبار روایات دجال، دست‌کم سه نظر می‌تواند مطرح باشد:

1. رد بالجمله و اساسی روایات دجال؛

2. پذیرش بالجمله و تام روایات دجال؛[21]

3. پذیرش فی‌الجمله و گزینشی روایات دجال.

به هر روی، در صورت پذیرش جعلی بودن روایات دجال، اساساً سالبه به انتفای موضوع پدید می‌آید؛ یعنی چیزی به عنوان فتنه یا خطرات دجال در آخرالزمان وجود ندارد تا رسانۀ زمینه‌ساز بخواهد رسالت خود را در مقابل آن تعریف نماید. از این‌رو این نگاه به موضوع دجال، رسالت رسانه را به سوی رسالتی خاموش‌گرایانه و مسکوت سوق می‌دهد.

اما به نظر می‌رسد نظر سوم به صواب نزدیک‌تر و معتدل‌تر باشد؛ یعنی اگر موضوع دجال اجمالاً پذیرفته نباشد، دست‌کم می‌توان رأی به صحت اصل جریان آن داد؛ زيرا در بالا نشان داده شد، نه‌تنها منابع متقدم اهل‌سنت، بلکه بسیاری از منابع روایی شیعی از جمله کتاب شریف کافی[22] نیز روایات دجال را نقل كرده و بسیاری از دانشمندان متقدم و متأخر نیز با تقریر یا تصریح خود اجمالاً آن را پذیرفته‌اند.[23] با فرض پذیرش روایات، ولو به صورت اجمال، سمت و سوی تحقیق را باید به سوی متن و مفهوم‌شناسی دجال سوق داد و با توجه به آن رسالت رسانۀ زمینه‌ساز را تعریف نمود.

2. متن

از جنبۀ متنی و رویکرد تفسیرگرایانه (هرمنوتیکی) به متن روایات دجال، دست‌کم دو رویکرد، قابل بررسی و استنتاج است:

الف) رویکرد فرد‌شناسانه بر اساس برداشت صریح و حقیقت‌گون از متون روایی؛

ب) رویکرد جریان‌شناسانه بر اساس برداشت نمادین و مجاز‌گون از متون روایی.

به بیان دیگر، با توجه به ويژگي‌ها و شاخصه‌هایی که درباره دجال آخرالزمان
گذشت، یک رویکرد بر آن است که دجال تنها فردی شریر است و رویکرد دیگر او را یک
جریان می‌داند:

يكم. رویکرد فرد شناسانه: در این رویکرد، به دجال به عنوان شخصي شریر و فتنه‌جو که ویژگی‌های دارد، نگریسته می‌شود. یعنی كسي که به دشمنی با اهل‌بیت: پرداخته و در آخرالزمان به دنیا خواهد آمد و سرانجام به دست امام زمان عج یا عیسی بن مریم ع کشته می‌شود، فردي شریر است. در رويارويي با روایاتی مانند روایت اسبغ بن نباته که در آن، ویژگی‌های خاصی برای دجال ذکر شده،[24] یا این دسته از روایات دجال پذیرفته نمی‌شود،[25] یا آن‌که حمل بر ظاهر شده و هیچ‌گونه تأویلی در آن روا داشته نمی‌شود. به دیگر بیان، اگر زبان این‌گونه از روایات را زبان حقیقت، نه مجاز و تمثیل بدانیم، آن‌گاه مراد از دجال، فردي است با ویژگی‌هايی شگفت‌انگیز،[26] نه یک جریان یا هژمونی؛ همان‌طور که برخی صائد بن صید را شخصی به نام عبد‌الله بن صياد که از نسل يهود است، قلمداد نموده‌اند. (نک: طوسی، 1411: 113 - 114)

اگر مراد از دجال، فردی این‌چنینی باشد، رسالت رسانۀ زمینه‌ساز، تنها رسالتی تنذیری و هشداری خواهد بود که جامعه را نسبت به فردی خطرناک به نام دجال هشدار می‌دهد. دیگر آن‌که چنین رسانه‌ای همواره در انتظار یک شخص خواهد نشست و ذهن افکار عمومی را نیز به این سمت سوق خواهد داد که دشمن موعود و منجی بشریت، انسانی زشت‌صفت، مرموز و مزور است که مشخصات ظاهری شگفت‌آوري دارد. همچنین، چنین رسانه‌ای «امروز» دیگر خود را درگیر با دجال نمی‌بیند، بلکه در انتظار حوادث «فردا» است. بر این اساس، زمان حال را نه‌تنها زمان جنگ رسانه‌ای با دجال، بلکه تهدیدی هم به حساب نمی‌آورد. از اين‌رو در مقابل طرح‌ها و استراتژی‌های موعود‌ستیزانه و زمینه‌سوزانه دجال نیز برنامه‌ای جامع تدوین نمی‌کند، بلکه تنها جهانیان را نسبت به آینده‌ای برحذر می‌دارد که در آن، شخصی به نام دجال فتنه‌گری‌ها خواهد نمود. با این برداشت از مفهوم دجال، رسالت رسانۀ زمینه‌ساز، رسالتی خاموش نسبت به حال و تنذیرانه نسبت به آینده است. به نظر می‌رسد اگر مراد از دجال تنها یک فرد باشد (نه یک جریان و هژمونی پیچیده و گسترده)، رسانۀ زمینه‌ساز، نه رسالتی عظیم و پردامنه بر دوش دارد و نه به برنامه‌اي گسترده و کلان نياز است؛ زيرا نگاه‌ها و مقیاس‌ها در اندازه‌های فردی است نه فرافردی و افق دید رسانه نیز معطوف و محدود به انسانی شریر و خطرناک است، آن هم با ویژگی‌هايی عجیب و خارق‌العاده.

برخی نیز در دنیا نسبت به ترویج این تفکر از دجال بی‌تمایل نيستند و قصد دارند
به هر بهانه‌ای ذهن جهانیان را به این موضوع جلب نماید. براي مثال، چندی است رسانه‌های صهیونیستی که در قبضه سران استکبار و هژمونی موعودستیز قرار دارد، با انتشار
تصاویری از کودکي ناقص‌الخلقه، ‌مدعی شدند او همان دجال آخرالزمان است. (سایت البرز، 27/8/1388)

 

به باور نویسنده، این‌گونه تطبیقات نادرست بوده[27] و نوعی انحراف و دور کردن افکار عمومی از دجالان دیگری است که خطر آن‌ها اگر بیش‌تر از شخص دجال نباشد، کم‌تر نیست. به دیگر بیان، آن‌ها قصد دارند ذهن جهانیان را به این سو سوق دهند که دجال ضد‌مسیح[28] یا ضد‌منجی، شخصي است که قرار است به دنیا بياید، نه یک جریان و هژمونی خزنده. اولین و بارزترین کارکرد این نقشه، آن است که ذهن جهانیان از جریان دجالیسم به فرد دجال منتقل و منحرف شود. بدین‌وسیله، اگر قرار باشد نظام استکباری زر و زور و تزویر به عنوان یکی از مصداق‌های دجال در افکار جهانیان مطرح باشد، با کشاندن موضوع دجال از جریان به فرد، انگشت اتهام از آن‌ها برطرف می‌شود، در حالی که یکی از شاخصه‌های هژمونی استکباری نظام سلطه، موعود‌ستیزی و اقدامات زمینه‌سوز آن‌هاست.

دوم. رویکرد جریان شناسانه: بر اساس این رویکرد، تمام ویژگی‌ها و شاخصه‌هایی که برای دجال ذکر شد را می‌توان یک جریان و هژمونی پنداشت؛ یعنی دشمنی با اهل‌بیت:، خروج یا ظهور در آخرالزمان، فتنه‌گیری و ادعای خدایی کردن و نبرد و جنگ تمام‌عیار، همگی ناظر به یک جریان است. در این صورت، روایاتی مانند روایت اسبغ بن نباته را (بر فرض پذیرش) باید بر اساس یک زبان سمبولیک و نمادین معنا نمود.

در بین متفکران اسلامی، شهید مطهری از جمله کسانی است که کلمه نمادین را به کار برده است. وی در داستان حضرت آدم7 می‌نویسد:

ما اگر مخصوصاً قرآن کریم را ملاک قرار دهیم، می‌بینیم قرآن داستان حضرت آدم را به صورت سمبولیک طرح کرده است. منظورم این نیست که آدم در قرآن آمده شخص نیست، چون سمبول نوع انسان است؛ منظورم این است که قرآن داستان آدم را از نظر سکونت در بهشت، اغوای شیطان، طمع، حسد، رانده شدن از بهشت، توبه و... به صورت سمبولیک طرح کرده است. (مطهری، 1370: ج1، 514 و 515)

نماد از این نظر که به معنای مجازی، یعنی معنایی غیر از معنای ظاهری اشاره دارد، به استعاره نزدیک است و چون افزون بر معنای مجازی اراده، معنای واقعی هم در آن امکان دارد، به کنایه شباهت می‌یابد... پس خاصیت نماد در رابطه با صور خیال این است که به یک معنای مجازی مشخصی محدود نمی‌شود و امکان شکوفایی چندین معنای مجازی را بالقوه در خود نهفته دارد. (انوشه، 1376: 1383) در واقع در زبان سمبولیک، معانی و مفاهیم به رمز بیان می‌گردد. (نک: شریعتی، 1361: ج24، 4)

براي مثال، شاید مراد از صائد بن صید، جریانی باشد که ماهیت آن شکار و به دام انداختن (صید) دین و دنیای جهانیان باشد. جریانی مستمر در تاریخ که پدران آن‌ها (ابن‌صید) نیز دارای این روحیه درندگی و جهان‌خواری بوده‌اند.

مرحوم علی‌اکبر غفاری ـ حدیث‌پژوه شهیر ایران‌زمین ـ اساساً مراد از دجال را هر خدعه‌گر و دروغ‌گویی دانسته است که دین و اعتقادات مردم را هدف صید خود قرار می‌دهد. وی می‌افزاید: آن‌چه در روایات درباره اسم و خصوصیات دجال و ظهور او در آخرالزمان آمده، تنها یکی از مصادیق دجال و البته کامل‌ترین آن‌هاست.[29] بر اساس این رأی می‌توان هر جریان تزویری و انحرافی را مصداق دجال دانست. این جریان با ظاهری فریبنده و با قدرت مادی، صنعتی و فنی عظیمی که در اختیار دارد، سعی می‌کند مردم را فریب دهد و مرعوب قدرت و ظاهر فریبنده خود کند. بر این اساس است که پیامبران امت‌های خود را از فتنه دجال بیم داده‌اند:

ما بعث الله نبیاً الا و قد انذر قومه الدجال... ؛ (نک: مجلسی، 1403: ج52، 205)

هیچ پیامبری مبعوث نشد، مگر آن که قومش را از فتنه دجال برحذر داشت.

در حقیقت آنان را از افتادن به دام مادیت و ورطه حاکمیت طاغوت و بردگی آن‌ها برحذر داشته‌اند.

ترديدي نیست که ما مجاز نیستیم به هر مفهومی از مفاهیم مذهبی که در قرآن یا منابع حدیثی وارد شده، شکل سمبولیک بدهیم، اما جمود بر مفهوم نخستین الفاظ نیز صحیح نبوده و موجب دور افتادن از مقصود و مفهوم اصلی سخن است. اتفاقاً درباره حوادث آخرالزمان، این‌گونه مفاهیم کنایی بی‌سابقه نیست. (مکارم شیرازی، 1380: 176)[30]

همچنین پیش از این نیز گذشت، با توجه به روایات نبوی[31] به نظر می‌رسد میان موضوع با اهل‌بیت:، یهودیت و پدیده دجال ارتباطی باشد و یکی از شاخصه‌های یهودیان و دشمنان ولایت، ایمان و گرایش آنان به دجال است. افزون بر آن، در شرح حدیث «و من قاتلنا في آخرالزمان فكأنما قاتل مع الدجال» گذشت که مراد از جنگ با اهل‌بیت: می‌تواند جنگي نرم و معرفتی باشد که توسط جریاني قوی به‌طور سیستماتیک هدایت می‌شود، نه جنگ سخت و جسمی. بر اساس همین مبنای فکری و تفسیری است که بسیاری از محققان به موضوع دجال، به مثابه جریان و سازماني فتنه‌گر در آخرالزمان نگریسته و ضمن ارائه دلایل متعدد، فریب‌کاران و رهبران مادی و ستمگر دنیای ماشینی معاصر را از مصادیق بارز دجالیسم قلمداد نمایند. (مکارم شیرازی، 1380: 178 - 180)[32] بر این مبنا می‌توان جریانات صهیونی ولایت‌ستیز و زمینه‌سوز را از مصادیق بارز پدیده دجالیسم ارزیابی نمود.

جالب آن‌که در اندیشه برخی از نخبگان مسیحی غرب نیز این تصویر از دجال (دشمن مسیح) به چشم می‌خورد. براي مثال، کلاید بر این باور است که نمی‌توان قدرت دشمن مسیح را از طریق بررسی قدرت رهبری و فرماندهی‌اش تصور کرد و شنوندگان دجال، محو قدرت جادویی صدا و ويژگي‌هاي برجسته‌اش می‌شوند. او از سیستم‌های کنترل و مراقبت بسیار پیشرفته‌ای استفاده خواهد کرد. او آن‌چنان حاکمیتی بر جهان خواهد داشت که هیچ‌یک از ما با وجود تمام تکنیک‌هایی که به كار مي‌بريم، توان رسیدن به گرد پای او را نداریم. در همان آغاز، دشمن مسیح (دجال) بر ده ملت اروپایی حاکم خواهد شد. (هالسل، 1384: 47) این سخنان نیز اذهان را بیش از هر چیز به یک جریان و هژمونی گسترده، قدرتمند و فریب‌کار سوق می‌دهد که درک و فهم مصادیق آن در جهان معاصر چندان مشکل نيست.

اگر نظریه جریان بودن دجال را بپذیریم، دیگر رسالت رسانۀ زمینه‌ساز در برابر شخص دجال نیست، بلکه در برابر پدیده‌ای به نام دجالیسم است که سازمان‌یافته و سیستماتیک اهداف و نقشه‌های شوم خود را برنامه‌ریزی می‌کند. در این صورت رسالت رسانۀ زمینه‌ساز، رسالتی منفعلانه و تنذیری نسبت به «فردا» نیست، بلکه فعالانه و درگیرانه نسبت به «امروز» است. بدون تردید مهم‌ترین یا تنهاترین ابزار و سازوکار محوری جریان دجالیسم، سحر رسانه‌ای آن‌هاست که جز با عصای رسانه‌ای زمینه‌ساز و کارآمد باطل نمی‌شود.

سیاست‌های رسانه‌ای و دجالیسم

در هژمونی و جریان دجالیسم، دست‌کم دو گروه وجود دارد که رسالت رسانۀ زمینه‌ساز در رويارويي با آن‌ها یکسان نیست:

1. گروه رهبران و سران جریان دجالیسم؛ 2. گروه پیروان و فریب خوردگان جریان دجالیسم.

ریشه این تقسیم‌بندی را می‌توان از روایات اسلامی استنباط نمود، آن‌جا که به همگان گوشزد می‌شود نسبت به دو جریان معاویه‌گون و خوارج‌گون، موضع یکسانی اتخاذ نکنند، بلکه میان این دو گروه تمایز قایل شوند:

لیس من طلب الحق فاخطاه کمن طلب الباطل فوجده؛ (مجلسی،1403: ج44،12)

کسانی که خواهان حق بودند، اما [اسیر دام نیرنگ و فریب شده و] خطا رفته‌اند، هرگز با کسانی که به دنبال باطل [و فتنه‌گری] هستند و بر آن می‌فشارند، برابر نیستند.

در قرآن کریم نیز از دو جریان سخن به میان آمده است: یکی رهبران باطل (فریب‌دهندگان) که تعابیری همچون پیشوایان کفر (توبه: 12) یا پیشوایان نار برای آن‌ها به کار رفته و عامدانه و عنادانه موجبات دین‌ستیزی در جامعه و دین‌سوزی و گمراهی دیگران را رقم می‌زنند و نه‌تنها خود به بیراهه می‌روند، بلکه راه دیگران را هم می‌بندند و دیگری پیروان باطل (فریب‌خوردگان) که به اشکال گوناگون تحت‌تأثیر تبلیغات و تحرکات رهبران باطل بوده و به بیراهه کشانده می‌شوند و در محکمه قیامت نسبت به رهبران و فریب‌دهندگان خود شکایات و اعتراضات فراوان دارند.[33]

رویکرد و رسالت رسانۀ زمینه‌ساز نیز باید در قبال این دو طایفه متفاوت باشد. در یک تقسیم‌بندی می‌توان این رسالت را در مقابل سران و رهبران موعود‌ستیز و زمینه‌سوز، سیاستی جهادی و سلبی دانست و در قبال پیروان فریب‌خورده پدیده دجالیسم، سیاستی ارشادی و ایجابی.

1. سیاست جهادی و سلبی

در سیاست جهادی رسانۀ زمینه‌ساز، رسانه مخاطب خود را کسانی می‌داند که عالمانه و عامدانه به ستیز با فرهنگ انتظار و مهدویت آمده‌اند. در این کارزار رسانه‌ای تمام‌عیار، نه توصیه و ارشاد کارگر است و نه سازش و مصالحه. رسانۀ زمینه‌ساز باید بداند که در قاموس هژمونی استکبار، حق یعنی اعمال زور؛ زيرا خود آنان تصریح داند که هرچه را که می‌خواهم به من بده؛ چون من از تو قوی‌ترم و نیازی نیست که ثابت کنم حق از آن کیست. (نک: هرتزل، 1382: 19) از این یک گام رو عقب نشستن رسانه در مقابل چنین جریانی یعنی جلو آمدن نه یک گام، بلکه چند گام از جانب آنان. براي مثال، در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، سران امریکا از عوامل اصلی دین و اخلاق‌ستیزی و بروز فتنه‌ها و جنایت‌های در دنیا شمرده می‌شوند. وقتی مجری راديو تلويزيون آلمان از امام خمینی; می‌پرسد که روزنامه‌هاى خارجى گزارش داده‌اند ايرانى‌ها از امریکا و انـگـليس منتفرند، امام در پاسخ می‌گوید:

دقيقاً صحيح است. دولت‌هاى امریکا و انگليس آن‌قدر به ملت ما فشار آورده‌اند و اشخاص جنايت‌كار را تأييد كرده‌اند كه كم‌كم موجب تنفر ملت‌ها شده است... ما فعلاً امریکا و انگليس و شوروى را دشمن شماره يك مردم خود مى‌دانيم‌، البته امریکا از همه بدتر است. (مصاحبه راديو تلويزيون آلمان با امام خمينى;، 6/10/1357)

امام فتنه‌ها و فریبکاری‌های سران استکباری را همواره خطر درجه یک برشمرده و در یکی از بیانات خود آورده‌اند:

امروز كه حساس‌ترين مواقعى است كه ما در آن واقع هستيم و احتياج ما به اجتماع، احتياج ما به اتحاد، بيش‌تر از هر چـيزى است، مسائل فرعى را بايد كنار بگذاريم، برويم روى مسائل اصلى. امریکا دشمن ماست، ما بايد دنبال او برويم. (خمینی، 1370: ج6، 327)

عبارت «ما بايد دنبال او برويم» در کلام امام می‌تواند ناظر به آن باشد كه نه‌تنها سیاست تدافعی در مقابل جبهه زر و زور جایز نيست، بلکه باید به سراغ آن‌ها رفت و سیاستی تهاجمی و جهادی در پیش گرفت و تفکرات و اقدامات آنان را زیر سؤال برده و به چالش کشاند که اشاره‌ای به این مهم می‌شود:

الف) نقد و به چالش کشاندن تفکر سران دجالیسم: ضروري است رسانۀ زمینه‌ساز، مبانی فکری و معرفتی رهبران دجالیسم را مورد نقد قرار داده و چالش‌ها، انحرافات و ماهیت پوشالی منشور فکری آن‌ها را کشف و برجسته كرده و به همگان عرضه نماید. به نظر می‌رسد در این‌جا سیاست‌های ارشادی و تبلیغی در مقابل سران دجالیسم که وجهه همت خود را مقابله با حقیقت و فضیلت قرار داده‌اند، درست نباشد. رسانۀ زمینه‌ساز می‌تواند با به چالش کشاندن تفکر دجالیسم از یک‌سو و گسترش تعالیم وحیانی از سوی دیگر، جبهۀ استکباری آن‌ها را به انزوا بکشاند یا دست‌کم قدرت پیشروی و جولان سران جریان را بگیرد تا در نهایت این جریان خطرناک به دست منجی بشریت نابود گردد. تجربه و آرای اهل فن بر آن دلالت دارد که این سیاست تاکنون تا حد زیادی جواب داده است. براي مثال، آنتونی گیدنز ـ جامعه‌شناس مغرب‌زمین ـ تحول نرم معرفتی و دینی که انقلاب اسلامی در دنیا به راه انداخته است را برجسته برمی‌شمارد و بر این باور است که در گذشته سه غول فکری جامعه‌شناسی یعنی مارکس، دورکیم و ماکس وبر، با کم و بیش اختلافاتی، فرآیند عمومی جهان را به سمت سکولاریزاسیون و به حاشیه رفتن دین می‌دیدند؛ ولی از آغاز دهه هشتاد با انقلاب اسلامی ایران شاهد تحقق عکس این قضیه هستیم؛ یعنی فرآیند عمومی جهان روند معکوس را آغاز کرده و به سمت دینی شدن پیش می‌رود. (گیدنز، 1373: 75) از این‌رو هرچه رسانۀ زمینه‌ساز بتواند ضمن نقد تفکرات جریانات دجالی، پیام فرهنگی و سیاسی انقلاب اسلامی را در محتوا و فرم بهتری به گوش جهانیان برساند، زمينه‌هاي رشد معرفتی و ظلم‌ستیزی و موعود‌خواهی مردم و انزوای و افول جهان‌خواران را افزایش داده است. از سوی دیگر، استراتژیست‌های بزرگ غرب مانند ژوزف‌نای[34] و شوارتز[35] اصلی‌ترین عنصر قدرت نرم رسانه‌ای یک کشور در دنیای کنونی را عنصر فرهنگی می‌بینند. اتفاقاً یکی از شاخصه‌های قوی در رسانۀ زمینه‌ساز همین عنصر فرهنگی است؛ زيرا آبشخور آن، نظام وحیانی و فطری اسلام و دکترین مهدویت و فرهنگ انتظار است. به عبارت دیگر، برگ برنده در جنگ رسانه‌ای از آن جبهه‌ای است که ظرفیت فرهنگی و معرفتی بیش‌تر و بهتری داشته باشد. به نظر می‌رسد جریان دجالیسم خود به خوبی می‌داند که جبهه رسانه‌ای زمینه‌ساز چه از حیث حدوث و چه از حیث بقا بر اساس دکترین مهدویت استوار بوده و چنین دکترینی قادر است ضمن بیداری عمومی و سوق جهانیان به سوی معنویت، معرفت و عدالت، موجودیت نظام سلطه را تهدید و حباب زوال‌ناپذیری و هیمنه آن‌ها را در آستانه ترکیدن قرار دهد. از این‌رو نوک پیکان هجمه‌های آنان همواره به سوی رسانه‌های زمینه‌ساز است.

ب) افشای نقش‌ها و نقشه‌ها: در برخی از روایات سخن از آن است که دجال خود را مسیح معرفي می‌كند.[36] این موضوع شاید بدان معنا باشد که جریان دجالیسم سعی دارد با شعارهای دینی و تعالیم کتاب مقدس، خود را مصلح و منجی بشریت معرفی کرده و بدین‌وسیله بسیاری از عوام و افراد کم‌بصیرت را در دام خود گرفتار نماید. یعنی دجالیسم با شعارهای فریبنده، امر را بر بسیاری از مردم مشتبه کرده و آن‌ها در تشخیص حق دچار مشکل می‌کند.[37] از این‌رو سیاست افشا‌سازی باید در رأس کارهای رسانۀ زمینه‌ساز باشد. امام خميني; يكي از وظایف جبهه زمینه‌ساز حق را افشاسازی طرح‌ها و حیله‌های دشمن برشمرده و به کارگزاران گوشزد می‌کند که همگان را از حيله دشمن آگاه كرده و خيانت‌هاى سران حيله‌باز نظام‌ها و مكتب‌هاى منحرف را افشا سازند و براى نجات كشور، از تفرقه و تشتت، سخت احتراز كنيد. (خمینی، 1370: ج2، 163)

كيفيت زمينه‌سازي رسانه منتظر و دجال‌ستيز

               
     
     
 
 

الف) رسانه زمینه‌ساز، رسانه‌ای فرهنگی و عقیدتی براساس یک سامانه نظامند منطقی و معقول

ب) اساسی‌ترین بازوی قدرت نرم در یک رسانه = عنصر فرهنگی.

دلیل: بررسی‌های استراتژیست‌های مشهور دنیا مانند ژوزف نای و شوارتز

 
 
     
 
     
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تبیین نقش‌ها بدین معناست که نقش و آثار پدیده شوم دجالیسم در تهدید و تحدید عدالت، امنیت، رفاه، تربیت، معنویت و دیگر ارزش‌ها و هنجارهای انسانی برملا و افشا شود و این رسالتی که رسانه می‌تواند آن را به نحو مطلوبی انجام دهد.[38] همچنین افشای نقشه‌ها نیز بدان معناست که رسانۀ زمینه‌ساز، استراتژی‌ها و خواب‌های شومی که جریان دجالیسم در آینده برای بشریت دیده است را رصد و با کمیت و کیفیت مناسب و مقتضی تشریح و تبیین نماید تا همگان بیش از پیش از ماهیت این جریان مرموز با خبر شوند.[39]

از آن‌چه گفته شد روشن می‌شود که سیاست افشای نقش‌ها مربوط به اقدامات مخرب دجالیسم در گذشته و حال است، اما سیاست افشای نقشه‌ها مربوط به برنامه‌هایی است که این هژمومی خزنده و مزور قصد دارد در آینده اجرایی و عملیاتی نماید.

2. سیاستی ارشادی و ایجابی

در سیاست ارشادی و ایجابی رسانۀ زمینه‌ساز، مخاطب، آن دسته از ملت‌ها هستند که اسیر سحر رسانه‌ای دجالیسم شده و فریب می‌خورند. در رويارويي با آن‌ها نیز دو محور می‌تواند مورد توجه رسانۀ زمینه‌ساز قرار گیرد:

الف) تبیین مبانی فکری و مواد معرفتی دکترین مهدویت و ارائه شاخصه‌های حق و باطل: یکی از عوامل زمینه‌ساز ظهور ایجاد بیداری عمومی و ارتقای سطح معرفتی افراد است. این‌که امام زمان  عج در کلامی خطاب به محمد بن علی بن هلال کرخی از جهل و نادانی برخی ابراز ناراحتی می‌کند،[40] دربر دارنده این پیام است که یکی از وظایف محوری رسانۀ منتظر و زمینه‌ساز، باید افزایش بعد معرفتی و دین‌شناختی بندگان خدا باشد. از این‌رو هرچه رسانۀ زمینه‌ساز، سازوکارهای توسعه و تعمیق معرفت و عقلانیت را در جوامع هدف بیش‌تر نماید، این موضوع زمینه‌ها را برای خروج از باطل و پذیرش حق و در نتیجه گرایش به منجی سریع‌تر فراهم مي‌کند. از این‌رو می‌بینیم که در اندیشه معمار کبیر انقلاب امام خمینی;، بیداری و معرفت‌بخشی عمومی، اولین گام در تحقق اهداف والا بوده و پیروزی ملت‌های مستضعف در گرو این مهم قلمداد می‌شود. (همو: ج12، 141)

در این میان یک رسانه مطلوب می‌تواند با برنامه‌ریزی منسجم و به‌کارگیری همه ظرفیت‌ها و امکانات خود، گروه‌های در دام افتاده در اختاپوس دجالیسم را شناسایی و فرهنگ ناب انتظار و فریاد موعودخواهی را به گوش جان آن‌ها بنشاند و با به راه انداختن دانشگاهي بزرگ، راه‌گم‌کردگان را ارائه طریق نموده و آن‌ها را به ساحل نجات حقیقت مهدوی رهنمون نماید. این‌که شبکه اول تلويزيون بي‌بي‌سي انگليس، در آستانه ورود به قرن 21، در برنامه مستندی به نام قرن دوم خبر می‌دهد: «آن‌چه در ايران در سال 1979 رخ داد، نه‌تنها براي ايرانيان، بلکه براي تمام اديان جهاني نقطه عطفي بود؛ نقطه عطفي که از بازگشت ميليون‌ها نفر در سراسر دنیا به اصول‌گرايي مذهبي خبر مي‌دهد» (حاجتی، 1383: 65)، خود می‌تواند بر نقش راهبردی جبهه زمینه‌ساز ظهور و ابزارهای رسانه‌ای او گواهی دهد.

ب) نمایاندن کارکردهای جامعه مهدوی: نمایاندن نقش و کارکردهای تفکر و جامعه مهدوی در خرده‌سیستم‌های فرهنگ، اقتصاد و سیاست، از دیگر رسالت‌های رسانۀ زمینه‌ساز است. اگر از حیث عقلی و علمی نشان داده شود، تحقق آرمان‌هایی همچون عدالت، امنیت، رفاه، تربیت و... در گرو کاربست اندیشه‌های مهدوی است. این موضوع خود می‌تواند در هدایت فریب‌خوردگان و به‌طور کلی افکار عمومی نقش بی‌بدیلی ایفا نماید. به عبارت دیگر، تقویت بعد کارکردگرایی دکترین مهدویت یکی از بایسته‌های رسانۀ زمینه‌ساز به شمار مي‌رود. در واقع از آن‌جایی که دجالیسم ضدموعود و منجی‌گرایی بوده و قصد تخریب شخصیت موعود اسلام را دارد، لازم است در مقابل این پدیده، کارکردهای حکومت منجی بیش از پیش به تصویر کشیده شود. براي مثال، تبیین و ترسیم اوضاع امنیتی (مجلسی، 1403: ج52، 144) و عدالت (همو: ج24، 238؛ ج50، 194) فوق‌العادۀ حکومت مهدوی و همچنین آسایش و رفاه ایده‌آل در حکومت آن حضرت (همو: ج52، 127) و تحلیل عقلانی آن‌ها می‌تواند از محوری‌ترین برنامه‌های رسانۀ زمینه‌ساز باشد. به هر روی، وصف معقول آرمان‌شهر حکومت مهدوی، خود شور و شوق تشنگان جامانده از حقیقت و جهانیان محروم از عدالت و معنویت را نسبت به منجی و حکومتش دوچندان خواهد نمود.

اگر انقلاب اسلامی ایران پرتوی از حکومت ناب مهدوی است، رسانۀ زمینه‌ساز می‌تواند تبیین و ترویج کارکردها و پیشرفت‌های انقلاب اسلامی ایران را در رأس برنامه کاری خود قرار دهد. این موضوع از آن جهت اهمیت و موضوعیت دارد که جمهوری اسلامی ایران رمز حدوث و بقای خود را در دین و دکترین مهدوی می‌داند. حتی به عقیده کسانی همچون هاینس جفری در کتاب مذهب، قدرت نرم و روابط بین‌الملل، ایران نخستین انقلاب مدونی بود که برتری و تفوق ایدئولوژیکی، اشکال سازمانی هدایت افراد و اهداف مورد ادعایش همه مذهبی بودند که اصول آن برخاسته از قرآن و سنت است. (نک: محمدی، 1388: 30) نمایاندن پیشرفت و توسعه عدالت‌محور نظام ولایت فقیه (به عنوان نظام نیابتی امام عصر عج) در حوزه‌های علمی، عمرانی، نظامی اقتصادی و... جهانیان را به سوی این حقیقت رهنمون خواهد کرد که حکومت دینی نه‌تنها در تعارض با علم و پیشرفت و اخلاق نبوده، بلکه اساساً چنین نظامی می‌تواند اسباب تعمیق و توسعه علوم، اخلاقیات و پیشرفت را در یک جامعه رقم زند. براي مثال، وقتی مؤسسه بین‌المللی ساينس متريكس[41] در گزراش سال 2010 خود، ایران را داراي بالاترين نرخ رشد متوسط توليدات علمی در جهان معرفی کرده و میزان آن را ۱۱ برابر ميانگين نرخ رشد توليد علم در دنيا اعلام می‌دارد، بر عهده رسانۀ زمینه‌ساز است که از این ظرفیت برای نشان دادن کارکردهای دکترین مهدوی تلاش مضاعف داشته باشد.

گزارش مؤسسه ساينس متريكس در سال 2010

مؤسسه ساینس متریکس:

ایران = بالاترین نرخ رشد تولیدات علمی در جهان

نرخ متوسط رشد = 11 برابر میانگین نرخ رشد تولید علم دنیا

 

 

این همه شور و شوق جهانیان را به انقلاب و مبانی فکری آن، یعنی نظام ولایی مهدویت بیش از پیش می‌نماید. نکته قابل تأمل آن‌که رسانۀ زمینه‌ساز باید این حقیقت را به گوش فریب‌خوردگان جریان دجالیسم و اساساً به همه جهانیان برساند، که انقلاب اسلامی (با این شاخصه‌های درخشان) تنها پرتو و ذره‌ای از حکومت منجی موعود بوده و خود این انقلاب در انتظار حکومت عظیم دیگری است که از حیث کمی و کیفی بسی زیباتر و والاتر از آن خواهد بود. بر این اساس، امام راحل; ابلاغ دکترین حکومت ولایی و صدور آن را در میان جهانیان، زمینه‌ساز ظهور دانسته و می‌فرماید:

مسئولان ما بايد بدانند كه انقلاب ما محدود به ايران نيست، انقلاب مردم ايران نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچم‌دارى حضرت حجت ـ ارواحنا فداه ـ است كه خداوند بر همه مسلمانان و جهانيان منت نهد و ظهور و فرجش را در عصر حاضر قرار دهد... بايد دولت جمهورى اسلامى تمامى سعى و توان خود را در اداره هرچه بهتر مردم بنمايد، ولى اين به آن معنا نيست كه آن‌ها را از اهداف عظيم انقلاب كه ايجاد حكومت جهانى اسلام است، منصرف كند. (خمینی، 1370: ج21، 107 - 108)

بنابراين، تقويت و خدمت به انقلاب اسلامي در خرده‌سيستم‌هاي فرهنگي، اقتصادي و سياسي (در حوزه فرافردي) و خودسازي و تهذيب نفس (در حوزه فردي)، اساسي‌ترين و نافذترين گام‌ها براي طلوع دولت يار به شمار مي‌روند. از اين‌رو، معرفی کارکردهای انقلاب اسلامی در عرصه‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری بخش مهمی از رسالت رسانۀ زمینه‌ساز است.

 

كيفيت زمينه‌سازي رسانه منتظر در عصر غيبت

نتیجه

تبیین و تعیین راهبردها و راهکارهای رسانۀ زمینه‌ساز در برابر دجال در گرو شناخت آن است. در رویکرد اعتبارشناسانه به دجال، اگر اصل و بنیانی برای روایات دجال در نظر گرفته نشود، رسالت رسانۀ زمینه‌ساز سالبه به انتفای موضوع و خاموش است. در رویکرد متن‌شناسانه نیز دست‌کم دو نگاه فردشناسانه و جریان‌شناسانه به دجال است که اولی دجال را فردی شرور و عجیب‌الخلقه می‌پندارد که با به دنیا آمدن او، جمع کثیری در دام خدعه و نیرنگش گرفتار می‌شوند و در این‌صورت رسالت رسانۀ زمینه‌ساز رسالتی هشداری و تنذیری نسبت به فردا است، اما در نگاه جریان‌شناسانه به دجال سخن از هژمونی مرموز و مزور است که نظام‌مند جهان به سوی هلاکت و تباهی می‌کشاند و رسالت رسانۀ زمینه‌ساز سیاستی جهادی و سلبی در برابر سران دجالیسم و سیاستی ارشادی و ایجابی در برابر فریب‌خورگان دجالیسم ارزیابی می‌شد. به هر روی تفوق و کارآمدی رسانۀ زمینه‌ساز را باید عاملی استراتژیک برای افول جبهه دجالی زمینه‌سوز و رهایی فریب‌خوردگان از چنگال دجالیسم دانست که اسباب معرفت‌بخشی و بیداری عمومی را فراهم می‌سازد.


منابع

  1. ابن‌حنبل، احمد، مسند، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
  2. ابن‌شهر آشوب، محمد، مناقب آل ابی طالب، نجف، مطبعة الحیدریة، 1376ق.
  3. ابن‌عجيبه، احمد بن محمد، البحر المديد في تفسير القرآن المجيد، تحقيق: احمد عبدالله قرشى رسلان‏، قاهره، ناشر: دكتر حسن عباس زكى، 1419ق.
  4. ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1422ق.
  5. ابن‌ماجة، محمد، سنن، تحقیق: محمدفواد عبدالباقی، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  6. احسایي، ابن‌ابي‌جمهور، عوالي اللئالي، تحقیق: مجتبی عراقی، قم، سید الشهدا، 1403ق.
  7. افتخاری، اصغر؛ کمالی، علی‌اکبر، رویکرد دینی در تهاجم فرهنگی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1377ش.
  8. انوشه، حسن و دیگران، فرهنگ‌نامه ادبی فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1376ش.
  9. بخاری، محمد بن اسماعيل، صحیح بخاری، بیروت، دار الفکر، 1401ق.
  10. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تحقیق: سیدجلال‌الدین حسینی، بی‌جا، دار الکتب الاسلامیة، بی‌تا.
  11. بودریار، ژان، «فرهنگ رسانه‌های گروهی»، ترجمه: شیده احمدزاده، مجله ارغنون، ش19، زمستان 1380ش.
  12. پارتر، جیمز، «تعریف سواد رسانه‌ای»، ترجمه: لیدا کاووسی، فصل‌نامه رسانه، ش68، زمستان 1385ش.
  13. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای. (www.khamenei.ir)
  14. پیلچر، جان، اربابان جدید جهان، ترجمه: خلیل شهابی و مهرناز شهابی، تهران، اختران، 1388ش.
  15. ترمذی، محمد بن عیسی، السنن، بیروت، دارالفکر، 1403ق.
  16. تمیمی مغربی، قاضی نعمان، شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار، تحقیق: سیدمحمد حسینی جلالی، قم، موسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
  17. جاودانی شاهدین، حمید، «درآمدی بر شناخت ابعاد تهاجم فرهنگی و نحوة مقابله با آن»، مجله حوزه و دانشگاه، ش35، تابستان 1382ش.
  18. حاجتی، احمدرضا، عصر امام خمینی، قم، بوستان کتاب، 1383ش.
  19. حاكم نيشابوري، محمد بن عبدالله، المستدرك علي الصحيحين، بيروت: دارالمعرفة، 1406ق.
  20. حقى بروسوى، اسماعيل، تفسير روح البيان، بیروت، دارالفكر، بی‌تا.
  21. خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1370ش.
  22. «دجال و آخرالزمان»، مجله پرسمان، ش15، آذر 1382ش.
  23. راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بی‌جا، طلیعة النور، 1426ق.
  24. راوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، قم، مصطفوی، بی‌تا.
  25. کازنو، ژان، جامعه شناسي وسايل ارتباط جمعي، ترجمه: باقر ساروخاني و منوچهر صبوری، تهران، اطلاعات، 1365ش.
  26. ساجدی، ابوالفضل، زبان دین و قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1385ش.
  27. شريف رضی، محمد بن حسين، نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتی، قم، مشهور، 1379ش.
  28. شريعتى، محمد‌تقى، تفسير نوين، تهران، شركت سهامى انتشار، 1346ش‏.
  29. شریعتی، علی، انسان (مجموعه آثار)، بی‌جا، الهام، 1361ش.
  30. صدر، سيدمحمد، تاريخ الغيبة الكبری، بی‌جا، مکتب الرسول الاعظم، 1400ق.
  31. صدوق، محمد بن علی، من لا يحضره الفقیه، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
  32. ـــــــــــــــــــ ، کمال الدین و تمام النعمة، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1405ق.
  33. صنعاني، عبدالرزاق، المصنف، تحقیق: حبیب الرحمن الاعظمی، بی‌جا، المجلس العلمی، بی‌تا.
  34. طبرسي، ابوعلی الفضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیا التراث العربی، 1406 ق.
  35. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نجف، دارالنعمان، 1368ق.
  36. طبری، محمد بن جریر، تاريخ الامم و الملوك، بیروت، موسسة الاعلمی، بی‌تا.
  37. طوسی، محمد بن حسن، الغيبة، تحقیق: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، 1411ق.
  38. ـــــــــــــــــــــ ، الامالی، قم، دارالثقافة، 1414ق.
  39. ـــــــــــــــــــــ ، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1365ش.
  40. ـــــــــــــــــــــ ، التبیان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  41. طيب، سيد عبدالحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، ‏تهران، انتشارات اسلام، 1378ش.‏
  42. عسکری، سید مرتضی، عبداللّه بن سبا، بی‌جا، نشر توحید، 1413ق.
  43. علی‌زاده، مهدی، نشانه‌هاي يار و چكامة انتظار، قم، انتشارات مسجد مقدّس جمكران، 1379ش.
  44. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، تحقیق: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بی‌جا، موسسة دارالهجرة، 1409ق.
  45. قمی، علی، تفسیر قمی، تصحیح: سیدطیب جزایری، قم، موسسة دارالکتاب، 1404ق.
  46. کراجکی، محمد، کنزالفوائد، قم، مصطفوی، 1410ق.
  47. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، بیروت، دارالاضواء، 1405ق.
  48. کوفی، ابن‌ابی‌شیبه، المصنّف، تحقیق: سعید محمد اللحام، بی‌جا، دارالفکر، 1409ق.
  49. کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات کوفی، به كوشش: محمّد الكاظم، تهران: وزارة الثقافة والارشاد الاسلامي، چاپ اول، 1410ق.
  50. کوفی، محمد بن سلیمان، مناقب الامام امیرالمؤمنین7، تحقيق: محمّد باقر محمودي، قم: مجمع إحياء الثقافة الإسلاميّة، چاپ اول، 1412ق.
  51. گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمه: منوچهر صبوری، تهران، نشر ني، 1373ش.
  52. ماه‏پیشانیان، مهسا، «گفتمان جنگ مجازی و رسانه‏های گروهی»، مجموعه مقالات قدرت و جنگ نرم، تهران، نشر ساقی، 1388ش.
  53. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء ،1403ق.
  54. محمدی، یدالله، «انقلاب اسلامی و نقش تاریخ ساز امام خمینی; در تولید قدرت نرم»، مجموعه مقالات قدرت و جنگ نرم، تهران، ساقی، 1388ش.
  55. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار ج1، تهران، صدرا، 1370ش.
  56. مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، الأمالي، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
  57. ــــــــــــــــــــــــــــــ ، الفصول العشرة، بیروت، دار المفید، 1414ق.
  58. مکارم شیرازی، ناصر، حکومت جهانی مهدی عج ، قم، انتشارات نسل جوان، 1380ش.
  59. ميبدى، رشيدالدين، كشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران، انتشارات امير كبير، 1371ش.
  60. نَوَوي، يحيي بن شرف، شرح صحیح مسلم، بيروت، دارالكتاب العربي، 1407ق.
  61. هالسل، گریس، یداللّه، ترجمه: قبس زعفرانی، تهران، هلال، 1384ش.
  62. هرتزل، تئودر، پروتکل‌های رهبران یهود برای تسخیر جهان، ترجمه: بهرام محسن‌پور، تهران، کتاب صبح، 1382ش.

 

 



* استادیار دانشگاه تهران، پردیس قم (purrostami@ut.ac.ir)

[1]. براي مثال در آیه Gاللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ... خدا به عنوان ولیّ و سرپرست اهل ایمان معرفی شده است.

[2]. أَلاَ إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ. (یونس: 62)

[3]. همچنین در آیه مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (عنكبوت: 41)، می‌توان این معنا را ملاحظه نمود.

[4]. «ولیّ» مفرد «اولیاء» بر وزن فعیل، دارای دو معنای اسم فاعلی و اسم مفعولی است که در آیه  اللّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّور... به معنای فاعلی، یعنی رهبر و سرپرست، و در آیه أَلاَ إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ  به معنای مفعولی، به معناي کسی است که دیگری متصرف در امور اوست. (نک: راغب اصفهاني، 1426: 553)

[5]. یدل علی فی شدة اشتباه و التواء فی الامر. (نک: ابن فارس، 1422: ذیل عمس)

[6]. مقام معظم رهبری در این‌باره می‌فرماید: «ما با یک تهاجم و جنگ حقیقی و سازمان‌یافته مواجه هستیم که از راه‌های مختلف و بسیار هنرمندانه به اجرا گذاشته شده است و کسانی که نسبت به مسائل فرهنگی حساسیت داشته باشند، متوجه مسئله تهاجم فرهنگی خواهند شد و نشانه‌های بارز و بی‌شماری را در این زمینه مشاهده خواهند کرد. بنابراین، کار فرهنگی در ایران اسلامی مسئله‌ای است که نمی‌توان لحظه‌ای از آن غفلت کرد.» (سخنراني در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، 1/1/1386)

[7]. براي مثال، در چند جای یوحنا، از دجال سخن به میان آمده است: «دجال مى‌آید؛ الحال هم دجالان بسیار ظاهر شده‌اند.» (نک: رساله اول یوحنا، 2:18)

[8]. رسانه، اصطلاح فارسی شده واژه لاتین «Medium» به شمار مي‌رود که جمع آن «Media» است.

[9]. «یدل علی التغطیة و الستر». (ابن‌فارس، 1422: ذیل دجل)

[10]. «انه یدجل الحق بالباطل ای یخلطه». (فراهیدی، 1409: ذیل دجل)

[11]. «ما بعث الله نبیاً الاّ و قد انذر قومه الدجال.» (صدوق، 1405: 529؛ راوندی، بی‌تا: ج3، 1142) یا روایت: «انه لم یکن بعد نوح الا انذر قومه الدجال و انی انذرکموه.» (ترمذی، 1403: 42، باب ما جاء فی الدجال)

[12]. به نقل از امام صادق  ع و او به نقل از پیامبر ص: «من أبغضنا أهل البيت بعثه الله يهودياً، قيل: يا رسول الله و ان شهد الشهادتين؟ قال: نعم، انما احتجب بهاتين الكلمتين عن سفك دمه، أو يؤدي الجزية و هو صاغر، ثم قال: من أبغضنا أهل البيت بعثه الله يهودياً، قيل: و كيف يا رسول الله؟ قال: ان أدرك الدجال آمن به.» (البرقى، بی‌تا: ج1،90)

[13]. «أيها الناس، من أبغضنا أهل البيت بعثه الله يوم القيامة يهودياً، وإن أدرك الدجال آمن به، و إن لم يدركه بعث من قبره حتى يؤمن به»؛ (طوسی، 1414: 649)

[14]. عن أبي‌ذر„ قال: «قال رسول الله ص: «مثل أهل‌بيتي مثل سفينة نوح من ركب فيها نجا، و من تخلف عنها غرق و هوى و من قاتلنا في آخرالزمان فكأنما قاتل مع الدجال»؛ (كوفي، 1412: ج2، 147). یا در نقل دیگر از ابوذر: «أيها الناس من عرفني فقد عرفني، و من لم يعرفني فأنا أبوذر الغفاري، سمعت رسول الله ص يقول: من قاتل أهل بيتي في الاولى، و توفي في الثالثة فهو من شيعة الدجال». (تميمي مغربي، بی‌تا: ج2، 512)

[15]. «لغير الدجال أخوف عليكم من الدجال الائمة المضلون، و سفك دماء عترتي من بعدي، أنا حرب لمن حاربهم، و سلم لمن سالمهم». (طوسی، 1414: 512)

[16]. «و قوله ـ صلى الله عليه و آله ـ و قد ذكرت عنده فتنة الدجال لا فاني لفتنة بعضكم اخوف منى لفتنة الدجال». (کراجکی، 1410: 60 )

[17]. «لغير الدجال أنا أخوف عليكم من الدجال، الائمة الضالون المضلون يسفكون دماء عترتي، أنا حرب لمن حاربهم، و سلم لمن سالمهم». (طبرسی، 1368: ج1، 395)

[18]. فانا نقول: «إن الاخبار قد جاءت عن أئمة الهدى من آباء الامام المنتظر ـ عليه السلام ـ بعلامات تدل عليه قبل ظهوره و تؤذن بقيامه بالسيف قبل سنته: منها: خروج السفياني، و ظهور الدجال، و قتل رجل من ولد الحسن بن علي ـ عليه السلام ـ يخرج بالمدينة داعيا إلى إمام الزمان، و خسف بالبيداء. (مفید، 1414: 121)

[19]. «المهدي من ولدي يصلح الله أمره في ليلة فيملا الارض عدلاً كما ملئت جوراً و يمكث في الارض ما شاء الله ثم يخرج الدجال»؛ (ابن‌شهرآشوب، 1376: ج1، 252؛ احسایي، 1403: ج3، 203)

[20]. «يظهر أن قصة الدجال كانت مشهورة في عصر سيف فاستفاد منها و وضع هذه الاسطورة متناسبة مع ما يروي من غرائبه». (عسکری، 1413: ج2، 127)

[21]. تا آن‌جا که نگارنده بررسی نموده، محقق و دانشمندی را نیافته که تمامی روایات و مضامین روایات دجال را ـ چه از حیث سندی و چه از حیث متنی ـ پذیرفته باشد.

[22]. براي مثال، در دو مورد، تنها بحث خروج دجال مطرح شده است: «وَ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يَدْعُو إِلَى أَنْ يَخْرُجَ الدَّجَّالُ إِلَّا سَيَجِدُ مَنْ يُبَايِعُهُ وَ مَنْ رَفَعَ رَايَةَ ضَلَالٍ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ». (کلینی، 1405: ج5، 260؛ همو: ج8، 297)

[23]. از جمله نک: طیب، 1378: ج‏8 ص398؛ ابن‌عجيبه، 1419: ج‏5، 253: «ثم إن التوحيد فى الذات و الصفات و الأفعال
مما أجمعت عليه الملل، و كل داع إنما يدعو إليه، و كلّ شيخ مربى إنما يوصل إليه، و من لم يوصل إليه أصحابه
فهو دجّال.»

حقى بروسوى، بی‌تا: ج‏8 ، 198: «پس دجال بيرون آيد و با وى سحر و تمويه بسيار بود و بيش‌تر خلق متابعت وى كنند، الا من عصمه الله تعالى... .»

ميبدى، 1371: ج‏8، 477: «خبر درست است از أسماء بنت يزيد الانصارية گفت: رسول خدا در خانه من بود و حديث دجال مى‏رفت، ... .»

صدر، 1400: ج3؛ مکارم شیرازی، 1380؛ همچنین حدیث‌پژوهانی چون استاد علی‌اکبر غفاری که اصل روایات دجال را پذیرفته و تعداد آن را در منابع روایی بسیار بر‌می‌شمرده‌اند. (نك: مفيد، 1403: 126)

[24]. یعنی فردی که نام او «صائد بن صید» بوده، چشم راست نداشته، به‌طوری که گودی حدقه‌اش نیست، چشم دیگرش در پیشانی‌اش است و مانند ستاره صبح می‌درخشد، مرکب سفیدی دارد که هر گام او یک میل است، در دریاها فرو می‌رود و خورشید با او حرکت می‌کند و... .

[25]. یعنی می‌توان اصل روایات دجال و دیگر روایات که مخالفتی با عقل و نقل ندارد، را پذیرفت اما مواردی همانند روایت محل بحث را صحیح ندانست. البته باید توجه داشت که این مطلب غیر از آن است که اساساً روایات دجال را جعلی دانسته و حتی فی‌الجمله هم آن‌ها را نپذیریم.

[26]. بسیاری از نویسندگان به شدت این قول را رد کرده و نگاه جریان‌گرایانه به دجال را پذیرفتنی‌تر دانسته‌اند. گفتنی است یکی از آثار خوب پیرامون دجال‌پژوهی کتاب نشانه‌هاى يار و چكامة انتظار اثر مهدى علي‌زاده است که در بخش دجال به بررسی اعتبار و اقوال پیرامون آن پرداخته و در نهایت مراد از دجال را در صورت صحت روایات آن، جریان‌های فاسد و ظالم ارزیابی کرده است.

[27]. زيرا بررسی‌ها نشان داد کودک مذکور هیچ ارتباطی به دجال که در کتب دینی ادیان بزرگ جهان از او به عنوان «فتنه‌گر آخرالزمان» یاد شده، ندارد. طبق تحقیقات این کودک مبتلا به یک ناهنجاری شدید تکاملی مغز با نام هولوپروزنسفالی و یک نوع خاص از این بیماری با عنوان سیکلوپیا است. این بیماری یک بیماری بسیار خطرناک و مهلک بوده که باعث عقب‌ماندگی شدید ذهنی فرد مبتلا شده و منجر به مرگ وی در همان دورة کودکی می‌گردد. به طوری که غالب افراد مبتلا به سیکلوپیا در همان سال اول زندگی می‌میرند. از این‌رو کودک مذکور علی‌رغم تمهیدات پزشکی انجام شده به زودی خواهد مرد و به سن جوانی و بزرگسالی نمی‌رسد و نمی‌تواند نقش دجال را ایفا کند. افزون بر آن‌که این کودک نمی‌تواند به خودی خود حتی به راحتی نفس بکشد، چگونه ممکن است بتواند بزرگ‌ترین جنایات تاریخ بشر را رقم زند و چگونه می‌تواند بزرگ‌ترین دروغ‌گوی تاریخ باشد؟

[28]. شایان ذکر است برخی از منابع یکی از نام‌های دجال را مسیح معرفی کرده‌اند. به عنوان مثال شیخ طوسی در التبیان به نقل از ابراهیم می‌آورد: «دجال را مسیح گویند، چون یک چشم او مسح شده است.» (نک: طوسي، بی‌تا: ج3، 400) برخی دیگر نیز واژه مسیح را با کسر میم و تشدید حرف سین به معنای دجال و با فتح میم به معنای صدیق آورده‌اند. (طبرسي، 1406: ج2، 293)

[29]. «قد كثر ذكر الدجال في الروايات و هو كل خداع و يلبس على الناس امورهم و لا سيّما في دينهم و معتقداتهم... » (مفید، 1403: 126). همچنین نک: طيب، 1378: ج‏8، 398؛ ابن‌عجیبه، 1419: ج‏5، 253.

[30]. البته باید مراقب بود که نظریه زبان نمادین منجر به نگاه ناسوتی به روایات و رویکرد غیرمعرفت‌بخش به آن‌ها نشود؛ زيرا غیرواقعی بودن و فقدان ارزش متن را به همراه خواهد داشت. براي تفصیل بحث نک: ساجدی، 1385: 340 - 360.

[31]. پیامبر اکرم6 در روایتی می‌فرماید: «هر کس نسبت به ما اهل‌بیت دشمنی بورزد و بغض داشته باشد، خداوند او را یهودی برمی‌انگیزاند.» و در ادامه نشانه این دشمنی و یهودی صفت بودن را ایمان به دجال برمی‌شمارد. (برقی، بی‌تا: ج1، 90)

[32]. همچنین علامه سيد محمد صدر در جلد سوم موسوعة الامام المهدي با عنوان (تاريخ الغيبة الكبري) بحث مفصّلى را به بررسى مسئلة دجّال اختصاص داده است. وى معتقد است اكثر قريب به اتفاق اخبار دجّال مبتلابه دو اشكال جدى هستند: الف) ضعف سندى، ب) دلالت بر ايجاد معجزات مضلّه. در نهایت، وی وجود دجّال را امرى صحیح و حق می‌داند، اما بر این باور است که مراد از آن، يك فرد مشخص با همان اوصاف كذايى نيست، بلكه مقصود يك‌سرى جریان‌ها و پديده‌هاى اجتماعى ـ فرهنگى است.

[33]. «و ضعيف‌شدگان به مستكبران گويند: [نه،] بلكه نيرنگ شب و روز [شما بود]، آن‌گاه كه ما را وادار مى‏كرديد كه به خدا كافر شويم و براى او همتايانى قرار دهيم.» (سبأ: 33).

«پسينيان آن‌ها (پيروان) دربارة پيشينيانشان (پيشوايان) گويند: پروردگارا! اين‌ها بودند كه ما را گمراه كردند، پس عذابشان را از آتش دوچندان ده.گويد: براى هر دو [گروه‏] دو چندان است، ولى نمى‏دانيد.» (اعراف: 38)

[34]. NYE JOSEPH.

[35]. SCHURTS.

[36]. «فنادى العبد المؤمن فقال: ايها الناس هذا المسيح الكذاب فمن عصاه فهو في الجنة ومن اطاعه فهو في النار.» (حاكم نيشابوري، 1406: ج4، 537)

[37]. چنان‌که در واژه «دجل» معنای دسیسه، خدعه و نیرنگ به چشم می‌خورد.

[38]. به عنوان مثال به نوشته جان پیلچر (pilger,john)، دسیسه اقتصادی سران استکباری در اندونزی با مرگ وحشیانه بیش از یک میلیون انسان بی‌گناه همراه بوده و این قتل‌عام که بزرگ‌ترین کشتار نیمه دوم قرن بیستم بود، بیش از آن‌که به اخبار رسانه‌ها راه یابد (یعنی با سکوت رسانه‌ای محض همراه بود)، سببی برای سرور و شادمانی در غرب شد؛ زیرا چهارمین کشور پرجمعیت جهان مال غرب شده بود. (پیلچر، 1388: 19)

[39]. از جمله این برنامه‌ها می‌توان اين موارد اشاره نمود: تمهیدات جهت معرفی دین جهانی بر اساس اراده لوسیفر، ایجاد درگیری و جنگ‌های مذهبی و دینی، اشغال مناطق حساس دنیا با اهداف فرهنگی سیاسی و اقتصادی، اسلام‌هراسی به منظور انزوا یا حذف آن به اين دليل كه آن‌ها معارف ناب اسلامی را مهم‌ترین عامل زمینه‌ساز ظهور و بزرگ‌ترین مانع برای اجرایی کردن برنامه‌های خود می‌دانند، ترویج گسترده ویروس‌های فکری، عقیدتی و اخلاقی و ارائه تصویر وحشتناک و خشن از مهدی موعود عج. براي توضيح بيش‌تر، نک: هرتزل، 1382؛ پیلجر، بی‌تا.

[40]. «يا محمد بن علي! قد آذانا جهلاء الشيعة وحمقاؤهم، ومن دينه جناح البعوضة أرجح منه.» (طبرسي، 1368: ج2، 289)

[41]. science-metrixs.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام سجّاد عليه‏ السلام : ألا و إنَّ أبغَضَ النّاسِ إلَى اللّه‏ِ مَن يَقتَدي بِسُنَّةِ إمامٍ و لا يَقتَدِي بِأعمالِهِ

هشدار كه منفورترين مردم نزد خداوند كسى است كه سيره امامى را برگزيند ولى از كارهاى او پيروى نكند

الكافى ، ج ۸ ، ص ۲۳۴