Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 239952
تاریخ انتشار : 16 خرداد 1397 12:52
تعداد مشاهدات : 141

غزّالی و اسماعیلیان (1)

بهتر است بی هیچ گونه گفت و گوی مقدماتی درباره ی زندگی و آثار حجةالاسلام امام ابوحامد محمد بن طوسی معروف به غزّالی به بحث درباره ی جدال وی با باطنیان و آثار او در این زمینه بپردازیم و از محیط تاریخی و سیاسی و اجتماعی و دینی زندگانی وی تنها بدان بخش ها اشاره كنیم كه با مسائل موردنظر ما در رابطه ی مستقیم است. نخستین كسی كه گفت و گو در این باب را آغاز كرد، ایگناتس گلدزیهر دانشمند شرق شناس و اسلام شناس بزرگ مجارستانی است كه نخست بار به سال 1916 میلادی با یافتن نسخه ای خطی از فضایح الباطنیه غزّالی كه موزه ی بریتانیا چهار سال پیش از آن (1912) خریداری كرده بود، بخشی مهم از كتاب را انتشار داد و مقدمه ای مفید و ممتع بر آن افزود. مقدمه ی گلدزیهر دارای دو بخش است: بخش نخست درباره ی تألیف كتاب و سوابق تألیف و تصنیف در این مسأله (رد بر اسماعیلیان) است. بخش دوم آن تحلیلی است از كل مضمون فضایح الباطنیه غزّالی. وی در نخستین بخش مقدمه ی خویش از اندیشه ی «تقلید» در اسلام گفت و گو، و اشاره می كند كه همین اندیشه مركز اصلی حمله ی غزّالی به باطنیان قرار گرفته و از آن به نظریه ی »تعلیم گرفتن از امام معصوم» كه باطنیان بدان عقیده دارند گریز می زند و نه تنها تعلیم گرفتن از امام بلكه نظریه ی معصوم بودن امام و ضرورت آن را نیز مورد بحث قرار می دهد و ابطال می كند.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


غزّالی و اسماعیلیان (1)

 

نویسنده: محمدجعفر محجوب
 بهتر است بی هیچ گونه گفت و گوی مقدماتی درباره ی زندگی و آثار حجةالاسلام امام ابوحامد محمد بن طوسی معروف به غزّالی به بحث درباره ی جدال وی با باطنیان و آثار او در این زمینه بپردازیم و از محیط تاریخی و سیاسی و اجتماعی و دینی زندگانی وی تنها بدان بخش ها اشاره كنیم كه با مسائل موردنظر ما در رابطه ی مستقیم است.
نخستین كسی كه گفت و گو در این باب را آغاز كرد، ایگناتس گلدزیهر دانشمند شرق شناس و اسلام شناس بزرگ مجارستانی است كه نخست بار به سال 1916 میلادی با یافتن نسخه ای خطی از فضایح الباطنیه غزّالی كه موزه ی بریتانیا چهار سال پیش از آن (1912) خریداری كرده بود، بخشی مهم از كتاب را انتشار داد و مقدمه ای مفید و ممتع بر آن افزود. (1)
مقدمه ی گلدزیهر دارای دو بخش است: بخش نخست درباره ی تألیف كتاب و سوابق تألیف و تصنیف در این مسأله (رد بر اسماعیلیان) است. بخش دوم آن تحلیلی است از كل مضمون فضایح الباطنیه غزّالی.
وی در نخستین بخش مقدمه ی خویش از اندیشه ی «تقلید» در اسلام گفت و گو، و اشاره می كند كه همین اندیشه مركز اصلی حمله ی غزّالی به باطنیان قرار گرفته و از آن به نظریه ی »تعلیم گرفتن از امام معصوم» كه باطنیان بدان عقیده دارند گریز می زند و نه تنها تعلیم گرفتن از امام بلكه نظریه ی معصوم بودن امام و ضرورت آن را نیز مورد بحث قرار می دهد و ابطال می كند.
یكی از فصل های مهم این بخش از مقدمه ی گلدزیهر فصل چهارم آن است. وی در این فصل، تا حد مقدور كسانی را كه در نوشتن رد بر اسماعیلیان مقدم بر غزّالی بوده اند یاد می كند و پیش از همه كتابی را كه در آن ابوعبدالله بن رزام عقاید اسماعیلیان را رد كرده است یاد می كند. (2) تاریخ زندگانی و درگذشت ابن رزام دانسته نیست، اما بی شك از آغاز قرن چهارم هجری تجاوز نمی كند. در پایان سده ی چهارم سعد بن محمد ابوعثمان غسانی قیروانی نحوی كتابی در رد بر ملاحده نوشت. سپس نوبت ابوبكر باقلانی (متوفی در 403هـ/ 1012م) فرا رسید. وی كتاب كشف الاسرار و هتك الاستار را در رد باطنیان نوشت. از همین جا دشواری بزرگی رخ می نماید و آن اینكه در نسخه های چاپی احیاء علوم الدین غزّالی چنین آمده است: «وَ قَدْ ذكَرنا فی كتابِ المُستظهری، المُستنبَطُ مِن كتابِ كشفِ الاسرارِ وَ هتكِ الاَستارِ تألیفَ القاضی ابی الطَیِّب فی الرّدِّ علی اصناف الرَّوافض مِنَ الباطنیَّةِ ما یُشیرُ إلی وجهِ المصْلَحةِ فیهِ». (3) این جمله بسیار مهم است و اگر درست و معتبر باشد باز می نماید كه مستظهری (یعنی فضایح الباطنیه) از كتاب كشف الاسرار باقلانی گرفته شده است. گلدزیهر معتقد است كه این كار دزدیی است رسوا، و ممكن نیست غزّالی مرتكب آن شود، چه غزّالی كتاب خود را صد سال پس از باقلانی نوشته و در تمام این مدت كتاب های باقلانی معروف و متداول بوده است. وانگهی، غزّالی كه در المستظهری هیچ اظهاری درباره ی گرفتن چیزی از كتاب باقلانی نكرده است، چگونه خود در احیاء بدان تصریح می كند؟
از این گذشته غزّالی نارضایی خود را از آنچه گذشتگان وی در این باب نوشته اند ابراز می دارد و باقلانی نیز یكی از آنهاست. علاوه بر این باید توجه كرد كه ستون فقرات و مركز اصلی رد غزّالی بیشتر متكی بر قسمتی از مذهب باطنیان است كه پس از مرگ باقلانی آشكار و بر روی آن تبلیغ شد و آن مسأله ی وجوب تعلم و یادگیری دین از امام معصوم است و مركز ثقل كتاب غزّالی آن است كه ثابت كند لازم نیست امام معصوم باشد و باطل شمردن رأی و نظر و واجب دانستن آموزش از امام معصوم نیز خطاست. به این دلایل است كه گلدزیهر بسیار بعید می داند كه غزّالی در این تألیف خویش به باقلانی اعتماد كرده باشد.
نیز نزدیك به یك قرن پیش از دوران خلافت مستظهر، علی بن سعید استخری معتزلی ردی بر باطنیان نوشت و آن را به خلیفه ی وقت اهدا كرد و خلیفه به پاداش آن ملكی را وقف او و بازماندگانش كرد.
در همان روزگار معتزلی دیگری به نام اسماعیل بن احمد بستی كتابی دیگر به نام كشف اسرار الباطنیة تألیف كرد كه نسخه ای از آن در اختیار آقای ای.گریفی نیس (
E.Griffinis) ساكن میلان است. وی این كتاب را در یكی از نواحی جنوبی عربستان یافته است.
نیز در میان گذشتگان غزّالی كه در این باب تألیفی ساخته اند باید از ثابت بن اسلم نحوی یاد كرد. وی مردی شیعی بود و در خزانه ی صاحب حلب كار می كرد. كتابی نوشت و در آن آغاز كار دعوت اسماعیلیان و زشتی های این فرقه را آشكار كرد. اما اسماعیلیان از او انتقام گرفتند. وی را ربوده به مصر بردند و در حدود سال های 460هـ/ 1068م. در آن دیار دار زده شد.
گلدزیهر در پنجمین فصل مقدمه ی خویش موجباتی را یاد می كند كه غزّالی را به تألیف این كتاب برانگیخت. یكی از آنها آشكار شدن دعوت باطنیان و بزرگ شدن و رونق یافتن كار ایشان به تشویق خلفای فاطمی مصر است. آنان داعیان خود را به شهرها و نقاط مختلف قلمرو خلافت عباسی گسیل داشتند تا مردم را به المستنصر بالله خلیفه ی فاطمی بخوانند و ایشان را از روی كردن به المستظهر بالله خلیفه ی عباسی، كه در آن روزگار هیچ قدرت سیاسی و نظامی نداشت، بازگردانند. در همین روزگار است كه باطنیان به خون ریزی و كشتن مخالفان خویش و ارعاب مردمان پرداختند. مبارزه ی غزّالی با این روش ترور و پراكندن وحشت و ریختن خون مسلمانان نیز یكی از انگیزه های وی در تألیف آن بود. در حقیقت وی در روزگاری به میدان مبارزه ی با ایشان قدم نهاد كه باطنیان در اوج قدرت و شوكت سیاسی و در منتهای شهرت خویش بودند.
بر صورتی كه گلدزیهر از ردنویسان بر باطنیه كه پیش از غزّالی می زیسته اند به دست داده، می توان چند نام دیگر نیز افزود:
الف: ابوالحسین ملطی (متوفی 377هـ/ 987م). كتاب وی التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع نام دارد و نسخه ای از آن در كتابخانه ی ظاهریه ی دمشق موجود است. این كتاب به سال 1949م در مصر چاپ شد و انتشار یافت. مؤلف در فصلی از آن (ص26-27) به قرامطه پرداخته و مذهب آنان را در الاهیات و عبادات شرح داده است.
ب:محمد بن مالك بن ابی الفضایل حمادی یمانی از فقهای سنی مذهب یمن در اواسط قرن پنجم هجری. كتاب كشف اسرار الباطنیه و اخبار القرامطه از اوست. دست نویسی از اثر وی در دارالكتب المصریه موجود است و كتابش به سال 1939 در مصر طبع و انتشار یافته است. وی در یمن با «صلیحیان» كه اهل این مذهب بوده اند آمیزش بسیار داشته و خود گوید: «من در میان آن مردم فرو رفتم تا راست آنچه را كه در باب این آیین گفته می شد از دروغش بازشناسم و از اسرار و كتاب های ایشان آگاهی یابم. وقتی همه ی آنچه را كه در آن است دیدم و معانی آن را شناختم، مصلحت دانستم كه این مطلب را روشن سازم تا مسلمانان عمده ی مطالب و گفتارهای ایشان را بدانند و كفر و ضلالت آنان را بر مسلمانان آشكار سازم» (ص11).
این كتاب، به علت قدمت روزگار تألیف، در كشف مذهب باطنیان اهمیت بسیار دارد و در آن آراء این فرقه در عبادت ها، و تأویل های ایشان از معنی های قرآن آمده است. نیز مؤلف اصل این دعوت و ظهور عبدالله بن میمون قداح و خروج وی از سلمیه به كوفه را آشكار ساخته و منكراتی را كه ابوسعید جنابی (4) در مسجدالحرام مرتكب شد به شرح باز رانده است و سرانجام آغاز دولت صلیحیان در یمن، و قیام علی بن محمد الصلیحی برای دعوت به قرامطه را در حدود سال 439هـ/ 1047م یاد می كند.
در مستظهری از این دو كتاب نشانی نیست و معلوم نیست كه غزّالی آنها را دیده باشد.
اما كتابی كه كاملاً پیداست غزّالی در نوشته ی خود بدان اعتماد كرده، الفَرقُ بین الفِرَق از ابومنصور عبدالله بن قاهر بغدادی (درگذشته در 429هـ/ 1037-1038م) است. در این كتاب فصلی دراز به نام «فی ذكر الباطنیه و بیان خروجهم عن جمیع فرق الاسلام» آمده است (ص169-188) و مفصل ترین مطلبی است كه پیش از غزّالی در این باب نوشته شده است.
در این گفتار تاریخ باطنیان و بیان عقاید و راه های دعوت ایشان آمده، و بیشتر آنچه درباره ی اعتقادها و روش های دعوت اسماعیلیان در این كتاب آمده بوده در كتاب غزّالی راه یافته است چندان كه می توان یقین كرد كه غزّالی بدین كتاب توجهی كامل داشته است.
پس از آن- از نظر اهمیت- فصلی است كه محمد بن عبدالكریم شهرستانی در الملل و النحل خود (چاپ مصر: 1347هـ/ 1928م، ج2، ص26-31) در این باب آورده، و مبادی باطنیان، و راه های ایشان در تأویل آیات، و مذهب تعلیم را روشن ساخته و بازنموده است كه آنان چگونه تبدیل اعداد به حروف و بالعكس را تأویل می كنند، و نیز فصل: گفتار در دعوت حسن بن صباح، و فصول چهارگانه ی مربوط به دعوت را كه شهرستانی آنها را از فارسی به عربی نقل كرده است، غزّالی تمام این مطالب را دیده و بی تردید از آنها آگاه بوده است.
***
مستظهری نخستین كتاب غزّالی است در رد بر باطنیان، اما تنها كتاب او نیست. پیدا است كه وقتی او در این میدان قدم نهاده، ناگزیر از سوی هواداران اسماعیلیه نیز جر و بحث ها و نقض و ابرام هایی با او شده و حجةالاسلام ناگزیر گشته است چند بار دیگر بدین موضوع بپردازد. وی خود در المنقذ من الضلال در مقام گفت وگو از تعلیمیه (باطنیان) گوید:
"اكنون مقصود ما بیان فساد مذهب آنان نیست، چه آن را نخست در كتاب مستظهری و بار دوم در كتاب حجة الحق یاد كرده ام و آن جواب كلامی است از ایشان كه در بغداد بر من عرضه شد. سوم در كتاب مفصل الخلاف- در دوازده فصل- و آن جواب سخنی از ایشان است كه در همدان بر من عرضه گردید و چهارم در كتاب الدرج المرقوم بالجداول در جواب كلامی ركیك از ایشان، كه در طوس بر من عرضه كردند و پنجم در كتاب القسطاس المستقیم و آن كتابی است مستقل در نفس خویش و هدف آن بیان میزان دانش ها است و بی نیازی از امام معصوم برای كسی كه بدان دانش ها احاطه دارد.» (5)"
نویسنده ی مقدمه و مصحح متن فضایل الباطنیه دو اثر دیگر نیز در این زمینه از غزّالی یاد می كند:
1.قواصم الباطنیة، برای آن رجوع كنید بدانچه در باب آن در مؤلفات الغزّالی ص86 گفته ایم.
2.جواب مسائل چهارگانه ای كه باطنیان در همدان از او پرسیده اند، و آن غیر از كتاب مفصل الخلاف است. اثر اخیر در مجله ی المنار (شماره ی 29 شعبان 1326هـ/ 25 سپتامبر 1906م، ج11، ص601-608)، انتشار یافته است. رجوع كنید به كتاب ما به نام مؤلفات الغزّالی: 132-134».
از این كتاب ها جز سه تا به ما نرسیده است: الف، المستظهری. ب: القسطاس المستقیم. ج، جواب المسائل الاربع.
ظاهراً فضایح الباطنیه غزّالی پس از وی مانند كتاب های معروف و مهمش: احیاء، المنقذ، تهافت الفلاسفه و... شهرت گسترده ای نیافت و این نكته از آنجا پیداست كه كمتر كسانی از محققان و دانشوران خلف غزّالی این كتاب را دیده یا از آن یاد كرده اند. از میان این گونه بزرگان دو تن را یاد می كنیم:
الف: محیی الدین بن عربی (متوفی 638/ 1240) كه در فتوحات مكیه (1/ 334) گوید:
"و گروه سومی پدید آمدند كه گمراه شدند و گمراه كردند: آنان احكام شرع را گرفته به سوی باطن آن گردانیدند و چیزی از ظواهر برای احكام شریعت باقی نگذاشتند. ایشان را باطنیان نامند و در این راه بر مذاهب گوناگونند، و امام ابوحامد در كتاب خود به نام المستظهری كه در رد بر آنان نوشته چیزی از مذاهب ایشان یاد كرده و خطای آنان را در این راه، روشن ساخته است.
ب: شمس الدین محمد بن عبدالرحمان سخاوی (متوفی 902/ 1496) در كتاب خود موسوم به الاعلان بالتوبیخ لمن ذم التاریخ (چاپ قاهره 1349/ 1930، ص49-50) این كتاب را یاد و از آن چنین نقل كرده است: «گفته ی او در باب اول از كتابش موسوم به فضایح الباطنیه این است كه وی كتاب های تصنیف شده در این فن را مطالعه كرده و آنان را مشحون از دو فن در كلام یافته است: یكی درباره ی تواریخ و اخبار و حكایت احوال ایشان و...» (6)."
اما كتاب قواعد عقاید آل محمد از محمد بن حسن دیلمی (ر. شتروتمان آن را به سال 1938 در استانبول، مطبعه ی دولت، انتشار داده است) كه فصلی در «بیان مذهب باطنیان و بطلان آن» (ص18-39) دارد به مستظهری و هیچ یك از كتاب های دیگر غزّالی در رد بر باطنیان اشاره نمی كند و هیچ سخنی را به لفظ از غزّالی نقل نمی كند، بلكه در این باب به منابعی جز آثار غزّالی اعتماد كرده است و در این فصل جز به التهافت به هیچ یك از آثار غزّالی اشاره نمی كند.
***
در این اواخر، یكی دیگر از متن های نسبتاً كهن و مهم رد بر باطنیان انتشار یافته است. این كتاب مشكاة الانوار نام دارد و مؤلف آن المؤید بالله امام یحیی بن حمزة بن علی بن ابراهیم علوی (669-745هـ/ 1270-1344م) از بزرگان علمای شیعه ی زیدیه است. این كتاب تاكنون سه بار، از 1973 تا 1983م به چاپ رسیده است. ناشر آن: الدار الیمینه للنشر و التوزیع و تصحیح كننده ی متن دكتر محمد السید الجلیند استاد دانشگاه ملك عبدالعزیز در جده است. مؤلف با آنكه در قرن های هفتم و هشتم هجری می زیسته و در آن روزگار شهرت غزّالی در بالاترین حد خویش بوده است، در كتاب خود هیچ نامی از غزّالی و آثار او نبرده است، با آنكه با مطالعه ای اجمالی معلوم افتاد كه از آن یك سره بی بهره نبوده است. اما علت این امر روشن است. مؤلف، شیعه ی زیدی است و غزّالی برای رد باطنیان نخست به شیعه (اعتقاد تشیع به طور كلی و با صرف نظر از فرقه های آن) حمله می كند و می كوشد تا نظریه ی لزوم وجود «امام معصوم» را رد كند و به خصوص بر روی رد شرط معصومیت امام بسیار تكیه می كند، چه نظر غایی او اثبات مشروعیت خلافت المستظهر بالله خلیفه ی عباسی است و دعوی معصومیت برای خلفا- هریك از آنها كه باشند- دعویی است كه اثبات آن مقدور نیست. علاوه بر این غزّالی در فضایح الباطنیه «خلافت اهل بیت» و جانشینی پیغمبر به وسیله ی امامان منصوص را رد می كند. بنابراین قسمتی مهم از كتاب وی به كار شیعه ای كه درصدد نوشتن رد بر باطنیان و روش تأویل آنان باشد نمی آمد و از همین روی امام یحیی نیز چنان صلاح دیده است كه از كتاب غزّالی و روش او در رد كردن باطنیان سخنی به میان نیاورد. با این حال مشكاة الانوار دفاعی است از جانب معتقدان به مذهب شیعه (اعم از زیدی و اثنی عشری) كه خود را از عقاید باطنیان، كه بر اثر انكار معاد و بسیاری عقاید بدعت آمیز دیگر رسماً به الحاد متهم شده، و در ردیف مزدكیان و خرم دینان و زندیقان و دیگر فرقه های ضد اسلام قرار گرفته اند دور نگاه دارند و مخالفت خویش را با روش های تفكر و اعتقادهای ایشان ابراز دارند.
***
غزّالی خود تصریح كرده است كه این كتاب را به خواهش المستظهر بالله خلیفه ی عباسی نوشته و از این روی آن را المستظهری نامیده است. اما علت اصلی دست زدن به چنین تألیفی، چنان كه مذكور افتاد قدرت و شوكت فوق العاده ی باطنیان بود. آنان خلیفه ای در مصر بر اورنگ فرمانروایی نشانده، داعیان فصیح و سخنور و دانشمندی را در سراسر جهان اسلام برای تبلیغ این مذهب فرستاده و كارد و خنجر برنده ی فداییانی را كه از مرگ پروایی نداشتند و به هیچ روی نام فرمانده و یاران خود را فاش نمی كردند، پشتوانه ی سیاسی این دعوت قرار داده بودند و مهابت آنان چنان در دل ها جای گیر افتاده بود كه بزرگان دین، دانشمندان، مردان سیاسی، پادشاهان و سرداران شب از بیم كارد ایشان خواب راحت نداشتند. از سوی دیگر در چنین روزگاری خلیفه ی عباسی كوچك ترین قدرت سیاسی نداشت و دست نشانده ی پادشاهان سلجوقی و وزیران مقتدری چون خواجه نظام الملك بود. همین المستظهر بالله احمد پسر المقتدی بالله عبدالله پسر امیر محمد بن قاسم عباسی است كه در شوال سال 470هـ/ 1078م تولد یافت و به سال 487/ 1094 پس از مرگ پدرش با او بیعت كردند و او شانزده سال و دو ماه داشت.
سیوطی در تاریخ الخلفاء گوید: دوران مستظهر پر آشوب و پر جنگ و پیكار بود. حوادث طبیعی نیز بدین آشفتگی كمك می كرد. هم سیوطی گوید كه به سال 489/ 1096 ستارگان هفت گانه به جز زحل در برج حوت جمع آمدند و ستاره شناسان حكم كردند كه طوفانی كه با طوفان نوح پهلو زند روی خواهد داد و چنین اتفاق افتاد كه در آن سال حاجیان در دارالمناقب گرد آمده بودند. سیلی بر ایشان زد و بیشترشان را غرق كرد. كشمكش بین بازماندگان ملكشاه سلجوقی و اختلاف محمد و بركیارق فرزندان وی نیز در دوران این خلیفه است. اما مهم تر از همه این است كه در شرح كوتاهی كه سیوطی از روزگار خلافت وی نوشته، چند بار به خروج و انتشار دعوت باطنیان اشاره می كند:
"به سال 489هـ/ 1096 احمدخان صاحب سمرقند به قتل آمد زیرا از وی زندقه آشكار شده بود. امیران او را گرفتند و فقیهان را احضار كردند و آنان به قتل وی فتوا دادند.
به سال 492/ 10999 دعوت باطنیان در اصفهان انتشار یافت... .
به سال 494/ 1101 كار باطنیان در عراق بالا گرفت، و دست به كشتن مردم زدند و بیم از ایشان فزونی گرفت تا جایی كه امیران در زیر لباس زره می پوشیدند، با این حال گروهی را كشتند و رویانی صاحب البحر از ایشان بود... .
به سال 500/ 1106-1107 قلعه ای كه باطنیان در اصفهان داشتند تسخیر و منهدم شد و ایشان را كشتند و بزرگشان را پوست كندند و پوستش را پر از كاه كردند. این كار را سلطان محمد [بن ملكشاه] پس از محاصره ای شدید انجام داد. خدا را شكر!...
به سال 502/ 1108-1109 باطنیان بازگشتند و با غافلگیر كردن اهل قلعه ی شیراز بدان وارد و آن را مالك شدند و درها را بستند. صاحب قلعه برای گردش از آن بیرون رفته بود اما بازگشت و بی درنگ آنان را بكشت و در این ماجرا، چنان كه گذشت شیخ شافعیان رویانی صاحب البحر كشته شد.
به سال 507/ 1113 مودود صاحب موصل برای جنگ با ملك فرنگ به قدس رفته بود و میان ایشان جنگی هولناك روی داد. سپس مودود به دمشق بازگشت و در مسجد جامع نماز جمعه خواند. در همان هنگام یكی از باطنیان بدو حمله برد و او را زخمی كرد. مودود همان روز درگذشت و ملك فرنگ به صاحب دمشق نامه ای نوشت و در آن آمده بود: «مردمی كه رئیس خود را در روز عید در خانه ی معبود خویش به قتل آورند، ناگزیر خدا باید آنان را از میان بردارد!» (7)"
با آنكه در روزگار این خلیفه، مستنصر بالله خلیفه ی فاطمی درگذشت و پس از او میان دو فرزندش، نزار و مستعلی، اختلاف افتاد و اسماعیلیان به دو گروه عمده (نزاری و مستعلوی) منشعب شدند و این انشعاب تاكنون نیز وجود دارد، با این همه اوج قدرت و منتهای شوكت باطنیان نیز در روزگار این خلیفه بود.
هم در این روزگار بود كه حسن صباح رهبری اسماعیلیان را در ایران برعهده داشت. حسن، به اشارت عبدالملك بن عطاش رهبر اسماعیلیان به درگاه مستنصر رفت (در حدود سال 464/ 1071) و پس از چندی به ایران بازگشت. وی در 483/ 1091 بر الموت دست یافت و از این تاریخ است كه تربیت فداییان را آغاز كرد و كارش بالا گرفت و از حق نمی توان گذشت كه قدرت سیاسی اسماعیلیان، نه در ایران كه در سراسر كشورهای اسلامی، مرهون كوشش های حسن صباح و اقدامات او برای قبضه كردن قدرت است. وی پس از مرگ مستنصر ناگزیر بود كه یكی از فرزندان وی را به رسمیت بشناسد و او نزار را به جانشینی شناخت و اسماعیلیان ایران و آنچه از ایشان منشعب شده اند تا امروز نزاری هستند.
قسمتی دیگر از قتل شخصیت های معروف كه به دست فداییان اسماعیلی اتفاق افتاده و تاریخ آنها را ثبت كرده بدین شرح است:
برای كشتن خواجه نظام الملك جوانی از باطنیان به هیأت صوفیان در شب دهم رمضان سال 485هـ/ چهارشنبه 13 اكتبر 1092م نزد وی آمد و عریضه ای برآورد و چنین فرانمود كه قصد دادن آن را به او دارد و در همان حال با كاردی كه در دست داشت به سینه ی وی زد و او را بكشت. (8)
نیز قاضی القضات اصفهان عبیدالله بن علی خطیبی را در همدان، و روز عید فطر ابوالعلا صاعد بن محمد بخاری حنفی مفتی را در اصفهان كشتند، و روز جمعه ای در ماه محرم در مسجد جامع آمل فخرالاسلام قاضی ابوالمحاسن عبدالواحد بن اسماعیل رویانی شیخ شافعیان (و استاد غزّالی) را به قتل آوردند. تمام این حوادث به سال 502/ 1108-1109م اتفاق افتاد و كار آن ملعونان بالا گرفت و امیران و عالمان همه از ایشان بترسیدند چه آنان به همه حمله می بردند. (9)
باطنیان، علاوه بر پیش بردن مقاصد خویش در مبارزه ی سیاسی برای كسب قدرت نیز مانند بازویی توانا برای این یا آن حریف به كار می افتادند و بركیارق در جنگ قدرت با محمد بن ملكشاه از آنان سود جست. وی برای كشتن امیرانی كه آنان را دشمن می داشت (مانند انز شحنه ی اصفهان و امیر ارغش و جز آنان) از ایشان كمك خواست و فداییان این كارها را برای او به انجام رسانیدند. از این روی عملاً از جانب بركیارق تأمین یافتند و در میان لشكریان او پراكنده شدند و گمراه كردن مردم و فراخواندن ایشان به بدعت های خود را آغاز كردند و تهدید را نیز بر آن بیفزودند، چندان كه تمام سران لشكر از ایشان حساب می بردند.
بركیارق فداییان باطنی را به سراغ دشمنان خود می فرستاد تا آنجا كه مردم وی را به تمایل به ایشان متهم كردند. آن گاه اهل دولت گرد آمدند و او را بر این كار سرزنش كردند بركیارق پند ایشان را بپذیرفت و دستور داد باطنیان را هر كجا كه یافتند بكشند. بسیاری از آنان كشته شدند و باقی هریك از گوشه ای فرا رفتند. (10)
در سال 500/ 1106-1107م فخرالملك پسر خواجه نظام الملك نیز به دست ایشان كشته شد.
المستظهر بالله در 16 ربیع الاخر سال 512/ 8 اوت 1118م درگذشت. عمرش چهل سال و شش ماه و شش روز و خلافتش 24 سال و سه ماه و یازده روز بود. در روزگار وی تمام مجاری امور در دست سلجوقیان بود و او هیچ گونه تسلط یا دخالتی در كارها نداشت.
در چنین اوضاع و احوالی بود كه غزّالی رد نوشتن بر باطنیان را با تألیف فضایح الباطنیه آغاز كرد. وی قصد داشت، یا او را بر آن داشتند، كه از نظر مذهبی و دینی وارد پیكار با باطنیان گردد، همان گونه كه سلجوقیان در عرصه ی سیاسی و برای تأمین سلطه ی خویش در این زمینه، با ایشان نبرد می كردند.
وی به خطر باطنیان برای اسلام كاملاً معتقد شده بود و از همین روی حمله ی او بدیشان بسیار شدید و از سر اعتقاد و اخلاص است، و حال آنكه دو فصل آخر كتاب و خاصه فصل «اقامه ی دلایل شرعی بر اینكه امام قائم به حق كه طاعتش بر همه واجب است، در زمان ما (=زمان مؤلف) امام المستظهر بالله است» (باب نهم)، از نظر برهانی ضعیف است و با قوت استدلال غزّالی، و قدرتی كه در احتجاج در باب های گذشته نشان می داد متناسب نیست.
***
نخست بار گلدزیهر با انتشار بخشی از این كتاب، بالغ بر ثلث آن، به سال 1916 آن را به جهانیان معرفی كرد. این نسخه را موزه ی بریتانیا در سال 1912 خریداری كرده بود و چهار سال بعد گلدزیهر بخش های مهم و حساس آن را در جزء انتشارات چاپخانه ی معروف بریل (در لیدن هلند) انتشار داد.
تنها نسخه ی دست نویسی كه گلدزیهر از این كتاب می شناخت و چاپ كتاب خود را بر آن اساس قرار داده بود نسخه ای است كه به نشانه ی
Or.7782 در موزه ی بریتانیا نگاهداری می شود.
این نسخه به جز افتادگی هایی كه دارد، نسخه ای است بسیار درست و مضبوط كه نوشتن آن در روز شنبه ی 17 ربیع الاول 665/ 15 ژانویه ی 1267م به پایان آمده و نام نسخه بردار در آن یاد نشده است.
در چاپ كامل كتاب، كه در سال 1964 در مصر و به اهتمام عبدالرحمان بدوی صورت گرفته نیز همین نسخه اساس قرار داده شده و نقص ها و افتادگی های آن به اتكاء نسخه ای كه در شهر فاس در جامع قرویین نگاهداری می شود اصلاح شده است. مصحح كتاب اعلام می دارد كه به سال 1961 هنگام اقامت در دمشق از وجود نسخه ای دیگر از این كتاب آگاه شده، اما جز نگاهی شتاب زده و گذرا بر آن نیفكنده و در همان نظر آن را نسخه ای نونویس و دارای افتادگی های بسیار و در نتیجه كم ارزش یافته است.
این، خلاصه ی مطالبی است كه پیش از آغاز مطالعه ی كتاب، دانستن آن لازم می نمود. اما چنان كه مذكور افتاده است فضایح الباطنیه در ده باب تنظیم شده و عنوان باب های آن بدین قرار است:
باب نخست: در بیان روشی كه در تألیف این كتاب برگزیده ام.
باب دوم: در بیان لقب ها و آشكار ساختن انگیزه ی ایشان در این دعوت. این باب دارای دو فصل است:
فصل نخست: در بیان لقب هایی كه در اعصار و زمان های گوناگون به آنان داده شده است.
فصل دوم: در بیان سببی كه ایشان را بدین دعوت و نشر این بدعت برانگیخته است.
باب سوم: در درجات حیله های ایشان و سبب آنكه مردم- با وجود آشكار بودن فساد عقیده ی آنان- بدیشان فریفته شده اند. این باب نیز دارای دو فصل است:
فصل اول: در مراتب حیله های ایشان: 1.زرق و تَفرس؛ 2.تأنیس؛ 3.تشكیك؛ 4.تعلیق؛ 5.ربط؛ 6.تدلیس؛ 7.تلبیس؛ 8.خلع؛ 9.سلخ.
فصل دوم: در بیان سبب رواج حیله و انتشار دعوت ایشان، با آنكه دلایلشان سست و روش ایشان فاسد است.
باب چهارم: در نقل مذهب ایشان به اجمال و تفصیل:
بخش نخست: اعتقاد ایشان در الهیات.
بخش دوم: اعتقاد ایشان درباره ی پیامبران.
بخش سوم: اعتقاد ایشان درباره ی امامت.
بخش چهارم: اعتقاد ایشان درباره ی قیامت و معاد.
بخش پنجم: درباره ی اعتقاد ایشان در تكلیف های شرعی.
باب پنجم: در باز نمودن فساد تأویل های ایشان از ظواهر آشكار و استدلال ایشان به امور عددی. این باب نیز دارای دو فصل است:
فصل نخست: در تأویل آنان از ظواهر.
فصل دوم: در استدلالشان به اعداد و حروف.
باب ششم: در آشكار كردن فریب كاری های ایشان كه به گمان خود آنها را برای باطل كردن نظر عقلی و اثبات واجب بودن تعلیم از امام معصوم، به صورت برهان آراسته اند. این باب نیز دارای دو بخش است:
بخش نخست: و آن شرح اجمالی است.
بخش دوم: و آن شرح تفصیلی است.
باب هفتم: در باطل ساختن تمسك آنان به نص درباره ی اثبات امامت و عصمت، در دو فصل:
فصل اول: در تمسك آنان به نص درباره ی امامت.
فصل دوم: در باطل ساختن گفتار ایشان در آنكه امام ناگزیر باید از گناهان صغیره و كبیره و خطا و لغزش معصوم باشد.
باب هشتم: در باز نمودن فتوای شرع در حق ایشان و درباره ی تكفیر و ریختن خون آنان، در چهار فصل:
فصل نخست: در تكفیر یا اثبات گمراهی (تضلیل) یا خطاكاری (تخطئه) ایشان دارای دو مرتبه:
مرتبه ی اول: در گفته هایی كه موجب تخطئه و تضلیل و بدعت گزاری آنان می شود.
مرتبه ی دوم: در گفته هایی كه موجب تكفیر ایشان است.
فصل دوم: در احكام كسی كه به كفر ایشان رأی داده است.
فصل سوم: در قبول و رد توبه ی ایشان.
فصل چهارم: در راه ها و حیله های خروج از سوگند و عهدهای ایشان هرگاه با مستجیب بسته باشند.
باب نهم: در اقامه ی دلایل شرعی بر اینكه امام قائم به حق، كه پیروی از او بر خلق واجب است، در عصر ما امام المستظهر بالله است.
صفات امام:
صفت نخست: نجدت و برجستگی.
صفت دوم: كفایت.
صفت سوم: پرهیزكاری.
صفت چهارم: علم.
باب دهم: در وظایف دینی كه با مواظبت بر آنها شایستگی امامت پایدار می ماند:
1.وظایف علمی.
2.وظایف عملی.
شرح این ابواب ده گانه در حدود 226 صفحه بر قطع وزیری را دربرمی گیرد و بدیهی است كه در گفتاری كوتاه جز خلاصه ای از آن را نمی توان به دست داد. اما در مطالعه ی خویش می كوشیم- به نظر خود- آنچه را كه مهم ترین و جالب توجه ترین مطالب باب های ده گانه است به اختصار به دست بدهیم، گو اینكه این كار خوانندگان علاقه مند را از دیدن سراسر كتاب بی نیاز نمی كند و گفتار ما اگر بتواند شوق مطالعه ی تمام كتاب را در خواننده برانگیزد، نویسنده به مقصود خویش دست یافته است، و اینك مرور در باب های ده گانه ی كتاب:

1

مؤلف در این باب از روش های گوناگون تصنیف (تفصیل و اختصار و میانه روی) سخن در میان می آورد و فایده ی هریك از آنها را شرح می دهد و سرانجام درباره ی روش كتاب خود می گوید:
ما در كتاب خود به همان قدر اكتفا می كنیم كه به روشنی ویژگی های مذهب باطنیان را بازگوید و خواننده را بر حیله های آنان آگاه كند. سپس باطل بودن شبهه های ایشان را آشكار می كنیم. چنان كه برای جست و جوگر شكی در آن نماند، و تیرگی تقلب و تزویر را از رخسار حق خواهیم زدود.
این برنامه ی ما در باب جدل با اسماعیلیان است: درباره ی باب های پایانی كتاب (نهم و دهم) نیز چنین توضیح می دهد:
سپس كتاب خود را با آنچه غرض و هدف اصلی آن است پایان می دهیم و آن اقامه ی برهان های شرعی بر درستی امامت مواقف قدسی نبوی مستظهری به موجب دلیل های عقلی و فقهی ... است.

2

این باب، در بیان لقب های ایشان، و باز نمودن سببی است كه ایشان را به این دعوت برانگیخته است. ناگزیر، باب مذكور دو فصل خواهد داشت:
فصل نخست در شرح القاب ایشان است. غزّالی نخست ده لقب را «كه در عصرهای گوناگون بر سر زبان ها بوده است» بدین شرح یاد می كند: باطنیه، قرامطه، قرمطیه، خرمیه، خرم دینیه، اسماعیلیه، سبعیه، بابكیه، محمره و تعلیمیه. سپس ادامه می دهد:
«و هر لقبی را سببی است اما باطنیه، آنان را بدین لقب خوانده اند زیرا مدعی هستند كه ظواهر قرآن و اخبار، باطن هایی دارند كه در برابر ظاهر در حكم مغز در برابر پوست است. و جاهلان گمان می برند كه این صورت ها كاملاً روشن و آشكار است و حال آنكه در نظر خردمندان و تیزهوشان هریك از آنها رمزی و اشارتی است به حقایقی معین، و كسی كه خرد خویش را از وارد شدن و غوطه زدن در خفایا و رازها، و بواطن و غورها باز دارد، و به ظواهر خرسند شود مقید به دستبندها و پایبندهایی خواهد ماند كه او را به ارتكاب گناهان و تحمل بارها خواهد كشید. مراد ایشان از پایبندها (=اغلال) تكلیف های شرعی است و كسی كه به علم باطن راه یابد تكلیف از او برداشته خواهد شد و از رنج آن خواهد رست و مراد از گفته ی خداوند «تكلیف گرانشان را با قیدهایی كه بر آنها بوده است برمی دارد» (11). همین است.»
«گاه نیز متقلبانه گویند جاهلانی كه منكر باطن هستند همان كسانند كه مراد خداوند تعالی از گفته ی خود: «و میانشان دیواری برآرند كه دری دارد كه اندرون آن رحمت است و برون آن از روبه رویش عذاب» (12) ایشانند.»
«نظر نهایی ایشان باطل كردن شرایع است، چه اگر بتوانند موجبات ظاهری را از عقاید جدا كنند، سپس با دعوی كردن به حكم بر باطن می توانند به چیزهایی حكم كنند كه مایه ی جدا شدن از قواعد دینی شود. چه هرگاه اطمینان به موجبات صریح الفاظ از میان برود، دیگر برای شرع دستاویز و تكیه گاهی باقی نمی ماند كه بدان رجوع و بر آن تكیه كند.»
اما آنان را قرامطه نامیده اند از این روی كه ایشان را به مردی نسبت می دهند كه او را حمدان قرمط می گفتند. وی در آغاز یكی از داعیان ایشان بود و كسانی را كه به دعوت وی پاسخ گفتند قرامطه و قرمطیه خواندند. این حمذان قرمط مردی بود اهل كوفه و متمایل به زهد. روزی به روستای خود می رفت و گاوانی را با خود می برد. یكی از داعیان باطنی بدو باز خورد. حمدان- كه این داعی را نمی شناخت و احوال او را نمی دانست- بدو گفت: می بینم كه از راهی دور می آیی. مقصدت كجاست؟ وی جایی را در روستای حمدان نام برد. حمدان وی را گفت: یكی از این ماده گاوها را برنشین تا از رنج راه پیمودن برآسایی. چون داعی وی را به زهد و دیانت مایل یافت از همان در درآمد و او را گفت: من بدین كار مأمور نیستم. حمدان گفت: گویا تو كاری را جز به امر، نمی كنی. گفت: آری. حمدان گفت: به فرمان كه كار می كنی؟ داعی گفت: به امر مالك من و تو، و كسی كه دنیا و آخرت از اوست. حمدان گفت: بنابراین او خدای عالمیان است. داعی گفت: راست گفتی، اما خدای ملك خود را به هركس كه خواست می بخشد. حمدان گفت: در آنجا كه به سوی آن می روی چه غرض داری؟ گفت: مأمور شده ام كه اهل آن را از نادانی به دانش، و از گمراهی به هدایت و از بدبختی به خوشبختی بخوانم، و آنان را از ورطه های ذلت و فقر رهایی دهم، و ایشان را مالك چیزی سازم كه بدان از رنج و تعب بی نیاز شوند. حمدان گفت: مرا رهایی ده، خدا تو را رهایی بخشد، و بر من از آن دانشی كه آن را دوست دارم فیضی بخش، كه سخت بدانچه گفتی نیازمندم. داعی او را گفت: من مأمور نیستم كه سرّ پنهان خود را به كسی فاش كنم مگر پس از اطمینان یافتن از او و عهد كردن با او، كه راز امامی را كه با او می گویم بروز ندهد و سرّ مرا نیز فاش نكند.
پس حمدان ملتزم شد كه سرّ او را نگاهدارد، و داعی فنون جهل خود را بدو بیاموخت و او را خوب در دام حیله ی خویش آورد و گمراه ساخت، و حمدان در تمام چیزهایی كه او خلق را بدان فرا می خواند وی را اجابت كرد. سپس داعی در دعوت به حمدان نیابت داد و او ركنی از اركان این دعوت شد و پیروان او را قرمطیه خواندند.
* غزّالی درباره ی سایر لقب ها نیز از همین گونه توضیحات می دهد كه بعضی از آنها تازگی ندارد. مثلاً درباره ی خرمیه گوید: آن نسبت دادن به حاصل مذهب ایشان و زبده ی آن است، كه مقصود از آن درنوردیدن بساط تكلیف و برداشتن رنج های شرع از متعبدان و مجاز ساختن مردم در رفتن از پی لذت ها و طلب شهوات و بهره گرفتن از مباحات و محرمات (حلال و حرام) است، و خرم لفظی است عجمی... (سپس آن را معنی می كند) و نیز لقب مزدكیان بود، و مزدكیان اهل اباحه از مجوسانند كه در روزگار قباد پدید آمدند و زنان را- هرچند كه از محارم باشند- حلال كردند و هر حرام و ممنوعی را مجاز شمردند، و آنان را خرم دینیه نیز گویند.
* در توضیح لقب بابكیه گوید: نام طایفه ای است كه با بابك خرمی بیعت كردند. آن گاه مختصری از احوال بابك باز می راند كه در آن چیز تازه ای وجود ندارد. فقط در پایان آن گوید:
"از بابكیّه گروهی بازمانده اند، و گویند آنان را شبی است كه در آن، زنان و مردان فراهم آیند و شمع ها و چراغ های خود را بكشند. آن گاه مردان به زنان درمی آویزند و هر مرد كه بر زنی حمله برد و بدو ظفر یافت از اوست، و گمان می برند كسی كه بر زنی چیره شد، آن زن به موجب قانون صید بدو حلال است، چه صید را از بهترین مباحات می دانند. و با این بدعت مدعی پیغمبری مردی هستند كه پیش از اسلام از پادشاهان ایشان بوده و او را شروین می نامند و گمان دارند كه او برتر از پیغمبر ما (صلی الله علیه و آله و سلم) و تمام پیغمبران پیشین است. (13)"
در توضیح لقب اسماعیلیّه گوید: نسبت ایشان است به پیشوایشان محمد بن اسماعیل بن جعفر، و گمان می برند كه دوران امامت بدو پایان می یابد، چون وی پس از محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) هفتمین است، و نزد ایشان ادوار امامت هفت هفتی است، پس برای بزرگ ترین ایشان مقام نبوت را اثبات می كنند و گویند كه آن در نسب و اعقاب او مستمر است. نسب شناسان در كتاب الشجره گفته اند كه وی درگذشت و فرزندی برجای نگذاشت.
* اما آنان را از دو جهت سبعیّه گفته اند: یكی از آن روی كه عقیده دارند امامت دارای ادوار هفت گانه است و پایان دور هفتم پایان دور است و مراد از قیامت همان است، و نیز این ادوار پیاپی هستند و هرگز پایانی ندارند.
دوم اینكه به نظر آنان، كارهای عالم فُرودین، یعنی آنچه فرود فلك قمر واقع است منوط به ستاره های هفت گانه است كه برترین آنها زحل، سپس مشتری، سپس مریخ، پس خورشید، پس زهره، پس عطارد و سپس ماه است؛ و این مذهب از ستاره شناسان ملحد گرفته شده و متوجه به سوی مذهب ثنویه است كه گویند نور اجزای خود را كه با ظلمت آمیخته شده به واسطه ی این ستارگان به خود بازمی گرداند. این است سبب این لقب.
اما محمره: گویند ایشان را بدین لقب خوانده اند، چه آنان در روزگار بابك لباس خود را سرخی رنگ می كردند و می پوشیدند و این شعار ایشان بود. نیز گفته اند آنان با خود قرار داده بودند كه هركس با ایشان مخالفت ورزد خر است، اما تأویل نخستین درست تر است.
* اما آنان را تعلیمیّه لقب داده اند چه آغاز مذهب ایشان ابطال رأی و ابطال تصرف عقول، و دعوت خلق به تعلیم گرفتن از امام معصوم است، و اینكه برای علوم هیچ مدركی جز این تعلیم وجود ندارد و در آغاز جدل خود گویند: حق یا باید به رأی شناخته شود یا به تعلیم. اما تكیه كردن بر رأی باطل است زیرا رأی ها و نظرها و ثمره ی نظر خردمندان با یكدیگر تعارض و اختلاف دارند. بنابراین ناچار باید به تعلیم و تعلم رجوع كرد، و برای باطنیان این روزگار این لقب از همه شایسته تر است، زیرا بیشتر تكیه ی ایشان بر روی دعوت به تعلیم و ابطال رأی و وجوب پیروی از امام معصوم و تصدیق او و پیروی از او به عنوان جانشین (نازل منزله ی) رسول خدا است.
فصل دوم از این باب در بیان «سببی است كه مایه ی ایجاد این دعوت و گذاشتن این بدعت» شد:
آنچه از گفتار تمام ناقلان مقالات برمی آید این است كه هیچ كس كه منتسب به دین و معتقد به مكتبی وابسته به نبوت باشد این دعوت را افتتاح نكرد. بلكه مقصد اصلی از این روش، بیرون كشیدن مردم از دین مانند بیرون كشیدن موی از ماست است.
گروهی از مجوس و مزدكیان، و تنی چند از ملحدان ثنوی مذهب و گروهی انبوه از فیلسوفان ملحد با هم رأی زدند و سرانجام بدان رسیدند كه باید تدبیری اندیشید تا قدری از مصائبی كه در نتیجه ی چیرگی اهل دین بر آنان وارد آمده است كاسته شود و غمی را كه از كار مسلمانان بر ایشان چیره و موجب آن شده است كه زبانشان از باز گفتن عقاید خویش- كه انكار صانع و تكذیب پیغمبران و منكر شدن حشر و نشر و بازگشت به خدا در پایان كار است- بازماند، كاهش دهد. آنان گفتند: از آن پس كه دانستیم تمام پیامبران حیلتگران و شعبده بازان و متقلبانی بیش نبوده و با فنون شعبده و زرق مردم را گرفتار پندار ساخته و بنده ی خود كرده اند، و اكنون كار محمد بالا گرفته و دعوت او در اقطار گیتی پراكنده شده و ولایت وی گسترش یافته و شوكت او چندان مستحكم شده كه بر پادشاهان گذشته ی ما چیره شده است؛ و اكنون مسلمانان در شهرستان ها در تنعم غرقه شده اند و خردهای ما را تحقیر می كنند و چنان در طول و عرض پهنه ی گیتی پراكنده شده اند كه ما را یارای ستیز با ایشان نیست، پس ما را هیچ راهی نماند جز آنكه ما با مكر و حیله آنان را از مقامی كه بدان برشده اند فرود آوریم.
اگر ما كسی را به مذهب خویش بخوانیم بر ما خشم می گیرند و سخن ما را نمی شنوند. پس راه ما آن است كه عقیده ی طایفه ای از فرقه های ایشان را كه دارای ضعیف ترین عقل و سخیف ترین رأی هستند و برای قبول محالات از همه آماده تر و برای تصدیق دروغ های آراسته از همه نرم خوترند اختیار كنیم و آنان رافضیانند و خود را با نسبت دادن بدیشان و سوگواری برای اهل بیت از شر آنان نگاه می داریم، و با گفتن آنچه موافق میل ایشان است دوستیشان را به خود جلب می كنیم، و از ستم های گران و خواری های هول انگیز كه بر گذشتگان ایشان رفته است یاد می آوریم. و بر آنچه به آل محمد -صلی الله علیه و سلم- رفته است می گوییم و این مسائل را به درازا كردن زبان در امامان گذشته ای كه رئیس و پیشوای ایشانند می پیوندیم- وقتی احوال آنان و آنچه را كه شرع ایشان به نقل و روایت خودشان از آنان نقل می كند در چشمشان زشت كردیم، ناگزیر درِ بازگشت به شرع بر آنان بسته خواهد شد. آن گاه مكر ما برای برآوردن ایشان از دین آسان خواهد شد و اگر هنوز نزد آنان چیزی از ظواهر قرآن و اخبار متواتر باقی مانده بود ایشان را بدین گمان می اندازیم كه این ظواهر را اسرار و باطن هایی است؛ و نشان مرد احمق آن است كه به ظواهر آن قناعت كند و اعتقاد كردن به باطن آنها نشان خردمندی و تیزهوشی است. آن گاه عقاید خود را با ایشان در میان می نهیم و می گوییم كه مراد از ظواهر قرآن این مسائل است. پس وقتی تعداد ما با پیوستن به اینان فزونی گرفت، آن گاه فریفتن فرقه های دیگر با تكیه به اینان و تظاهر به یاری ایشان بسیار آسان است.
پس گفتند راه ما آن است كه مردی را از میان كسانی كه ما را در این مذهب یاری می كنند برگزینیم و بگوییم كه او از اهل بیت و بر تمام خلق بیعت او واجب و فرمانبرداری از او معین است چه او خلیفه ی رسول خداست و از سوی خداوند تعالی معصوم از خطا و لغزش است. نیز این دعوت را نزدیك جایگاه خلیفه ای كه او را به عصمت توصیف می كنیم آشكار نمی سازیم، چه ممكن است نزدیكی خانه به دریده شدن پرده ها بینجامد. اما اگر مكان دعوت دوردست و راه رسیدن به خلیفه دراز باشد كی دعوت شونده خواهد توانست چیزی از حال او را بازپرسی كند و بر حقیقت كار او آگاهی یابد؟ و مقصد آنان از تمام كارها چیره شدن و فرمانروایی و دست درازی بر اموال مسلمانان و حریم آنان، و انتقام گرفتن از ایشان در باب آنچه بدان معتقدند، و هرچه زودتر عرضه ی قتل و غارت ساختن آنان و باریدن باران بلا بر ایشان است.
این غایت مقصود و مبدأ كار ایشان است، و با آنچه از خبائث مذهب و فضایح اعتقادشان آشكار خواهیم كرد، مصداق آن بر تو روشن خواهد شد.

ادامه دارد...

پی نوشت ها:

1.عنوان و نشان كتاب گلدزیهر این است:
Streitschrifides Ga=ali gegen die Batinijja-Sehte.Verolfentlichungen der De Goeje-Stifting No.3,Leiden,E.J.Brill.1916.112 +81 pp.
2.ابن ندیم در الفهرست بخش قابل ملاحظه از این كتاب را نقل كرده و در صدر آن آورده است:
ابوعبدالله بن رزام در كتابی كه در رد بر اسماعیلیان نوشته و پرده از مذاهب آنان برداشته، گفتاری دارد كه ما آن را با همان الفاظ در اینجا می آوریم و عهده دار صدق و كذب او نیستیم (ترجمه ی فارسی الفهرست از م. رضا تجدید، چاپ دوم، تهران 1346هـ ش، ص348). سپس چند بخش و حكایت از آن كتاب (قریب پنج صفحه از ترجمه ی فارسی) را نقل كرده و در پایان آن آورده است: «این بود آنچه در این باره به دست آورده ایم، و خداوند بهتر از همه به صحت و بطلان آن آگاه است» (353). در این قسمت همان داستان عبدالله بن میمون قداح، گویا برای نخستین بار، نقل شده است و ظاهراً ابن ندیم بدانچه در این كتاب آمده بوده اعتماد كامل و تام نداشته و از این روی درستی آن را برعهده نگرفته است؛ نیز رجوع شود به مقریزی، چاپ بونتس، ص12 س3.
3. معنی آن چنین است: «و ما همانا آن را در كتاب مستظهری، استنباط شده از كتاب كشف الاسرار و هتك الاستار، تألیف قاضی ابوالطیب (باقلانی) در رد انواع رافضیان باطنی آنچه را كه در آن وجه مصلحت اشارت رفته است یاد كرده ایم.» این جمله، در باب پنجم از جلد دوم احیاء (فی ادرارات السلاطین و...)، در «نظر دوم از این باب» (فی قدر المأخوذ و صفة الاخذ) آمده است، كه در نسخه ی چاپی نویسنده ی این سطور، چاپ دار الرشاد الحدیثه، مغرب، دار البیضاء، بدون تاریخ، ص141 است، در سطر اول تا سوم آمده است.
4.ابوسعید، اهل بندر گناوه و ایرانی است. جَنابه معرب گناوه است و از این روی وی را جنابی خوانند. نامش حسن بن بهرام است و به سال 301هـ/ 913م در هَجَر از شهرهای بحرین به دست یكی از غلامانش در حمام به قتل آمد. وی امیر قرمطیان و مؤسس دولت آنان در بحرین بود. یك چند در بصره و شهرهای مجاور به عنوان داعی قرامطه مشغول فعالیت بود. سپس به بحرین رفت و به دعوت مردم و تبلیغ عقاید قرمطی پرداخت. اندك اندك كارش بالا گرفت و بر قطیف و احسا و دیگر شهرهای بحرین دست یافت، و لشكر معتضد خلیفه را بشكست. بعد هَجَر و یمامه را تسخیر كرد و به تهدید بصره پرداخت. مقتدر خلیفه ی عباسی ناچار با او از در دوستی درآمد. وی مردی زیرك و گستاخ و دلاور بود و یارانش او را «سید» می خواندند (دایرة المعارف فارسی، جنابی قرمطی).
دعوت قرمطیان در حدود سال 280هـ/ 893م پدید آمد. از داعیان این فرقه باید زكرویه فرزند مهرویه و ابوسعید را نام برد. آنان معتقد بودند كه محمد بن اسماعیل امام هفتم و صاحب الزمان است. نیز معتقد به قیام به سیف و خرق مخالفان خود از دیگر فرقه های اسلامی بودند. زیارت قبرها و بوسیدن سنگ كعبه و اعتقاد به ظواهر در مذهب آنان حرام بود. در احكام شریعت به تأویل قائل بودند و شعارشان- مانند اسماعیلیان- رایت سفید بود.
ناصرخسرو، در سفرنامه ی خویش گوید كه از احسا گذشته و پیروان ابوسعید را در بحرین دیده است. گفتار ناصرخسرو در باب ایشان بسیار جالب است.
5.المنقذ، چاپ دمشق، 1934م، ص118.
6.ظاهراً باید نوشته ی این مؤلف درباره ی اثر غزّالی انتقاد آمیز باشد، چه امام غزّالی در این فصل گوید: من با آنچه از نظر تاریخی درباره ی حوادث و اخبار و زندگی نامه ی رجال و داعیان ایشان نوشته اند كاری ندارم و آنها را به اهل تاریخ وامی گذارم. كار من بحث و انتقاد درباره ی اصول عقاید ایشان و بازنمودن بد و نیك آن است و سخن خود را در این زمینه دنبال می كنم. از عنوان كتاب شمس الدین سخاوی پیداست كه وی این روش را دوست نمی داشته است.
7.تاریخ الخلفای سیوطی، به تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بدون تاریخ، بدون نام ناشر: 426-430.
8.ابن عماد: شذرات الذهب: 373/3.
9.همان مرجع: 4/4.
10.تاریخ ابن خلدون، چاپ بولاق: 26/5.
11.وَ یَضَعُ عنهُم اِصرَهُم و الاَغلال التی كانت عَلَیهم (قرآن كریم: 157/7).
12.فَضُرِبَ بینَهُمْ بسورٍ لَهُ بابٌ باطنُهُ فیهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ من قِبلَهِ العذابُ (قرآن كریم: 13/57).
13.ابومنصور عبدالقاهر بغدادی در الفرق بین الفرق گوید: بابكیه اصل خود را به امیری كه در عصر جاهلی داشتند نسبت می دهند و نام او شروین است و گمان می برند كه پدر او از جن و مادرش دختر یكی از پادشاهان قدس بوده است و عقیده دارند كه شروین برتر از محمد و دیگر پیامبران است. (الفرق بین الفرق، چاپ قاهره، 1948، ص161)؛ نیز رجوع شود به مختصر الفرق بین الفرق للرسعنی، ص163 كه آن را فیلیپ حتی به سال 1924 در قاهره انتشار داده است.

منبع مقاله :
كرمی، میثم، (1389)، غزالی شناسی، تهران: حكمت، چاپ اول.

 

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه ‏السلام :اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ يَشُبُّ نيرانَ اللَّجاجِ

زياده‏ روى در سرزنش كردن، آتش لجاجت را شعله‏ ور مى ‏سازد.

تحف العقول ، حدیث ۸۴