Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 238999
تاریخ انتشار : 28 اردیبهشت 1397 19:30
تعداد مشاهدات : 210

کارکردهای نشانه های ظهور

در میان مجموعه روایات مهدوی، روایات نشانه های ظهور از پرتعدادترین روایات به شمار می روند. صدور این حجم وسیع از روایات، منشأ طرح این پرسش می شود که پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور چه اهدافی داشته اند؟ در پاسخ به این پرسش می توان از دشواری های عصر غیبت که طبیعتاً از نظر پیشوایان معصوم دور نبوده کمک گرفت. در عصر غیبت، جامعۀ شیعه با دشواری های متعددی همچون طولانی شدن دوران غیبت، غفلت، مدعیان دروغین، قیام های باطل و دشواری شناسایی امام مهدی(عج) در هنگام ظهور روبه روست. بر این اساس، حل این دشواری ها می تواند مقاصد پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور باشد و نشانه های ظهور می توانند کارکردهای ایجابی و سلبی داشته باشند. در کارکرد ایجابی می توانند باعث امیدبخشی، غفلت زدایی و شناخت امام مهدی(عج) شوند و در کارکرد سلبی می توانند معیاری برای شناسایی قیام های باطل و مدعیان دروغین باشند.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


کارکردهای نشانه های ظهور

نصرت الله آیتی

چکیده
در میان مجموعه روایات مهدوی، روایات نشانه های ظهور از پرتعدادترین روایات به شمار می روند. صدور این حجم وسیع از روایات، منشأ طرح این پرسش می شود که پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور چه اهدافی داشته اند؟ در پاسخ به این پرسش می توان از دشواری های عصر غیبت که طبیعتاً از نظر پیشوایان معصوم دور نبوده کمک گرفت. در عصر غیبت، جامعۀ شیعه با دشواری های متعددی همچون طولانی شدن دوران غیبت، غفلت، مدعیان دروغین، قیام های باطل و دشواری شناسایی امام مهدی(عج) در هنگام ظهور روبه روست. بر این اساس، حل این دشواری ها می تواند مقاصد پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور باشد و نشانه های ظهور می توانند کارکردهای ایجابی و سلبی داشته باشند. در کارکرد ایجابی می توانند باعث امیدبخشی، غفلت زدایی و شناخت امام مهدی(عج) شوند و در کارکرد سلبی می توانند معیاری برای شناسایی قیام های باطل و مدعیان دروغین باشند.
واژگان کلیدی
امام مهدی(عج)، نشانه های ظهور، کارکردهای نشانه های ظهور، قیام های باطل.
مقدمه
احادیث نشانه های ظهور بخش درخور توجهی از روایات مربوط به امام مهدی(عج) را به خود اختصاص داده اند. دربارۀ این حجم گسترده از روایات _ که از قضا مورد توجه مؤمنان نیز هست _ همچنان ابهامات، پرسش ها و دشواری های بسیاری وجود دارد که حل آن نیازمند تأملات و ژرف نگری های بیشتری است. در میان فهرست این ابهامات و پرسش ها می توان مواردی را یافت که متأسفانه دربارۀ آن ها پژوهشی صورت نگرفته است. برخی از این پرسش ها به قرار زیرند:
1
- جایگاه نشانه های ظهور در هندسۀ معرفت دینی؛
2
-زبان روایات نشانه های ظهور (سمبلیک یا واقعی بودن آن)؛
3
-معیار تطبیق نشانه های ظهور و مشکلات آن؛
4
-کارکردهای نشانه های ظهور.
در گذشته به برخی از این ها پرداخته شد (نک: آیتی، 1390؛ همو: 1391) و در این جا به تبیین کارکردهای نشانه های ظهور و بررسی زوایای آن خواهیم پرداخت.
طرح مسئله
پرسش از کارکردها و مقاصدی که پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور داشته اند، طبیعی ترین پرسش در رویارویی با بحث نشانه های ظهور است. نفس وجود روایات نشانه های ظهور آن هم با این حجم گسترده به صورت طبیعی این پرسش را در ذهن ایجاد می کند که پیشوایان معصوم از طرح این بحث چه هدفی داشته اند و به دنبال چه مقاصدی بوده اند؛ به ویژه طرح این مسئله در این حجم نسبتاً گسترده از روایات را چگونه می توان توضیح داد و تحلیل کرد؟ بر این اساس حل این پرسش خودبه خود موضوعیت دارد و برای پاسخ به آن باید تلاش کرد. گذشته از آن، پاسخ به پرسش یادشده در حل برخی دیگر از ابهام های مربوط به بحث نشانه های ظهور _ که به دو مورد آن در ادامه اشاره می شود _ تأثیرگذار است. از این رو پرداختن به آن اهمیتی دوچندان می یابد، از جمله:
الف) از جمله مسائل مهم نشانه های ظهور، تطبیق و معیارهای آن است؛ یعنی تعریف ضوابطی که بتوان بر اساس آن نشانه های ظهور را بر مصادیق واقعی آن تطبیق کرد و راه را بر مدعیانی که گاه و بی گاه به دروغ برای نشانه های ظهور مصداق تراشی می کنند بست. پیش از ورود به این بحث و تعیین ضوابط تطبیق، با این پرسش روبه روییم که اساساً آیا تطبیق نشانه های ظهور بر مصادیق ضرورت دارد تا به دنبال تعریف ضوابط آن باشیم؟ روشن است که اگر کسی بر این باور باشد که تطبیق نشانه های ظهور بر مصادیق آن هیچ ضرورتی ندارد و ما همواره با مصادیق محتمل روبه رو هستیم، دیگر جایی برای بحث از تطبیق و معیارهای آن وجود نخواهد داشت. حل این پرسش که آیا تطبیق ضرورت دارد یا نه، در گرو پاسخ به چیستی کارکردهای نشانه های ظهور است. اگر بتوانیم برای نشانه های ظهور کارکردهایی تعریف کنیم که بدون تطبیق نیز قابل دستیابی باشند، می توانیم از نظریۀ عدم ضرورت تطبیق دفاع نماییم، اما اگر نشانه های ظهور کارکردهایی داشته باشند که تنها در صورت تطبیق محقق گردند، در این صورت به منظور پیش گیری از محذور لغویت نشانه ها، باید از ضرورت تطبیق و در نهایت معیارهای تطبیق سخن گفت.
ب) از دیگر مسائل مربوط به بحث کارکردهای نشانه های ظهور، بحث بدا در علائم حتمی است؛ زیرا دیدگاهی که معتقد به امکان بدا در همۀ نشانه های ظهور است، بایه این پرسش پاسخ دهد که چگونه می توان میان کارکردهای نشانه های ظهور و بدا آشتی برقرار کرد؟ و به بیان دیگر، بدا با چه کارکردهایی قابل جمع است و با چه کارکردهایی جمع نمی شود؟ یا این که بدا چه مقدار از کارکردها را تضعیف می کند؟ روشن است که پاسخ به این پرسش در گرو تصویری درست از کارکردهای نشانه های ظهور است.
دشواری های عصر غیبت
برای پاسخ به این پرسش که پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور چه هدفی را تعقیب می کرده اند، افزون بر روایات و تصریحات و اشاراتی که در آن ها نسبت به این موضوع شده است، می توان از مسیر تحلیل مشکلات و دشواری های عصر غیبت نیز پیش رفت، با این توضیح که دوران غیبت به دلیل در دسترس نبودن امام معصوم و نیز طولانی شدن آن و وجود زمینۀ مناسب برای مدعیان و... با مشکلات و دشواری های فراوانی همراه است و این مشکلات و دشواری ها از دید آینده نگر پیشوایان معصوم که از آغاز غیبت تا پایان آن را می دیده اند و از طولانی شدن این دوران پرمحنت و مشکلات و دشواری هایی که شیعه در این مسیر پرپیچ و خم به آن ها مبتلا خواهد شد، آگاهی داشته اند. بنابراین طبیعی است که حداقل بخشی از سخنانشان ناظر به حل این مشکلات باشد و برای رویارویی درست با این دشواری ها، راهکارهایی را برای شیعیانشان بیان فرمایند. بر این اساس می توانیم برای پاسخ به این پرسش که پیشوایان معصوم از طرح بحث نشانه های ظهور چه مقاصدی داشته اند، به مشکلات و دشواری های عصر غیبت نیز توجه نماییم و با تحلیل آن ها به پرسش پیش گفته پاسخ دهیم. این مشکلات عبارتند از:
1
-یأس و ناامیدی
یکی از مهم ترین دشواری های عصر غیبت مشکل یأس و ناامیدی است. این مشکل عمدتاً ریشه در به درازا کشیده شدن دوران غیبت دارد. شیعیانی که همیشه از نزدیک بودن ظهور برایشان سخن گفته شده است و به همین دلیل هر روز و شب را به امید آن سپری می کنند، وقتی انتظارشان روزها و ماه ها و سال های بسیار به درازا بکشد و بلکه با نگاه به گذشته ببینند این انتظار قرن ها به طول انجامیده است و از آن چه به انتظارش نشسته اند خبری نشده است، به طور طبیعی از تحقق آن چه در انتظارش نشسته اند مأیوس می شوند و این یأس توان استقامت و ایستادگی دربرابر مشکلات ناشی از عدم حضور امام را سلب می کند، بلکه اصل اعتقاد به مهدی موعود را تهدید می نماید.
2
-غفلت
دشواری دیگری که شیعیان عصر غیبت به دلیل به درازا کشیدن این دوران به آن مبتلا هستند غفلت است؛ غفلت از اندیشۀ مهدویت و امام حی و حاضر و نیز از آرمان ها و اهداف و دغدغه هایش. مَثَل ما و به درازا کشیده شدن غیبت امام، مثل بیماری است که در ابتدا از بیماری خود بسیار بی تابی می کند و برای درمان آن خود را به آب و آتش می زند، اما اگر بیماری اش طولانی شود آرام آرام با آن کنار می آید و به عنوان واقعیتی اجتناب ناپذیر با آن خو می گیرد و گاه حتی از بیماری خود غافل می شود. شیعیان نیز در مواجهه با غیبت امام زمانشان در معرض چنین مشکلی هستند؛ مشکل خو گرفتن با غیبت و غفلت از امام زمان و بنا نهادن زندگی ای دوباره که در آن زندگی، امام هیچ جایگاهی ندارد و باید بدون او وبدون توجه به او گذران عمر کرد. این مشکل نیز مشکلی است که غیبت امام و به درازا کشیده شدن آن به همراه دارد و البته اثبات وجود چنین مشکلی نیاز به آیه و روایت ندارد و مظاهر آن را می توان در زندگی خود و دیگران به وفور مشاهده کرد.
3
-مدعیان دروغین
از دیگر مشکلات عصر غیبت _ که از مهم ترین مشکلات این عصر به شمار می رود _ وجود مدعیان دروغین است؛ مدعیانی که به دلیل جایگاه رفیع امام مهدی(عج) در نظام اعتقادی اسلام و عظمتی که شخصیت آن وجود مقدس در نظر مسلمانان دارد همیشه وسوسۀ به چنگ آوردن آن را در سر می پرورانند و باعث غبارآلوده شدن فضا و مشتبه شدن امر بر مؤمنان می شوند. توجه به نمونه های فراوان تاریخی این دسته از مدعیان و انحرافاتی که در دنیای اسلام به وجود آوردند، اهمیت این مشکل را به خوبی نمایان می کند.
4
-قیام های باطل
ازدیگر مشکلاتی که شیعیان با آن دست به گریبان بودند و البته این مشکل هم در زمان حضور ائمه(ع) وجود داشت و هم در زمان غیبت، قیام هایی بود که از گوشه و کنار دنیای اسلام شکل می گرفت. این قیام ها با اهداف مختلفی برپا می شد؛ گاه انگیزۀ جاه طلبی و به چنگ آوردن حکومت بر مسلمین بود، گاه خصومت های قبیله ای، گاه نهی از منکر و اصلاح امور مسلمین، گاه به دست گرفتن قدرت و سپردن آن به امامان اهل بیت(ع) و... . این قیام ها از سوی برخی شیعیان که در فشار و تنگنا بودند، به ویژه آن وقت که به نام دعوت به اهل بیت انجام می شد مورد توجه قرار می گرفت. اما صرف نظر از قیام هایی که با نیت های پلید همراه بود، آن قیام هایی هم که نیت خیرخواهانه داشت معمولاً به دلیل فراهم نبودن زمینه ها و عدم توجه به اقتضائات قیام، نتیجه ای جز سوءاستفاده از احساسات شیعیان و در آخر، هدر رفتن مال و عرض و خون شیعیان و به مشقت افتادن پیشوایان معصوم نداشت. بنابراین ضروری بود که ائمه(ع) برای حل این مشکل تدبیری بیندیشند و دستورالعملی را در اختیار شیعه قرار دهند که از همان زمانِ حضور ائمه تا زمان ظهور امام مهدی(عج) بتوانند بر اساس آن دستورالعمل در هر موقعیتی وظیفۀ خود را نسبت به چنین قیام هایی بدانند.
5
-شناسایی امام زمان(عج)
دشواری دیگری که مؤمنان به آن مبتلا هستند مربوط به شناسایی امام مهدی(عج) است. در زمان حضور امامان پیشین به رغم مشکلات موجود، شناسایی امام برای کسانی که دغدغۀ این کار را داشتند میسور بود، لیکن در زمان ظهور امام مهدی(عج) با توجه به غیبت طولانی مدت آن حضرت و فقدان سابقۀ شناخت چهرۀ مبارک ایشان، شناخت آن حضرت به هنگام ظهور با دشواری هایی همراه خواهد بود و به همین دلیل پیشوایان معصوم برای رویارویی درست با این مشکل و شناسایی امام مهدی(عج) باید راهکارهایی استوار و خدشه ناپذیر فراهم کرده باشند.
کارکردهای نشانه های ظهور
آن چه گذشت، فهرستی از مشکلات عصر غیبت بود و در طرحی که پیشوایان معصوم برای این دوران ریخته اند، حتماً باید راهکارهایی برای حل این مشکلات در نظر گفته شده باشد. در جایی دیگر (نک: آیتی، 1390) توضیح داده شد که عمده ترین تکیه گاه مؤمنان برای عبور از دشواری های یادشده، باید بیّنات، هدایت ها و معیارهای دینی باشد. به عنوان نمونه، توجه به قدر و اندازۀ وجودی انسان و افق های بلند پیش رویش و جایگاهی که امام در نظام آفرینش دارد و اضطراری که آدمی به امام برای به فعلیت رساندن توانمندی هایش دارد، او را از غفلت از امام می رهاند و عطش نیاز به او را در دل آدمی می کارد و او را هر لحظه و آن، منتظر و چشم به راه امام می گرداند. آموزه هایی از این دست درمان درد غفلت از امام و آرمان های اوست. با این وجود نشانه های ظهور نیز می توانند به عنوان متمم و مکمل در کنار بیّنات، هدایت ها و ضوابط دینی تکیه گاه مؤمنان برای عبور از دشواری های پیش گفته باشند. بر این اساس برای نشانه های ظهور کارکردهایی را می توان برشمرد که به کارکردهای ایجابی و سلبی تقسیم می شوند:
1
-کارکردهای ایجابی
وقتی نشانه های ظهور اثبات کنندۀ چیزی باشند و بر وجود چیزی دلالت کنند، کارکردشان ایجابی است و وقتی که نشانه ها بر نفی و سلب چیزی دلالت داشته باشند، از کارکرد سلبی برخوردارند. کارکردهای ایجابی عبارتند از:
الف) امیدبخشی
یکی از اهداف پیشوایان معصوم در طرح بحث نشانه های ظهور می تواند مقابله با مشکل یأس و ایجاد امید در دل مؤمنان باشد و شاید یکی از دلایل پراکنده بودن نشانه های ظهور در بستر زمان، همین باشد که در هر دوره ای نشانه ای رخ دهد و چراغی افروخته گردد و نور امید را همچنان در دل منتظران روشن و پرفروغ نگه دارد. به تعبیر دیگر، خداوندی که از منظر بالا هستی را می نگرد و قرن ها انتظار و چشم به راهی مؤمنان و یأس و ناامیدی ناشی از این انتظار طولانی را می بیند، باید در طول این دوران متمادی منبعی سرشار از انرژی در اختیار مؤمنان قرار دهد که به هنگام سیطرۀ تردید و دودلی ها با پمپاژ نیرو مؤمنان را از چمبرۀ تردید ها برهاند و نشانه های ظهور می تواند یکی از این منابع نیروبخش باشد و البته اگر نشانه ها در بستر زمان پراکنده نبودند و همگی در آستانۀ ظهور مجتمع بودند، نمی توانستیم امیدبخشی را از مقاصد پیشوایان معصوم در طرح نشانه های ظهور برشمریم، اما با وجود چنین پراکندگی ای می توان امیدبخشی را از اهداف پیشوایان معصوم محسوب کرد.
ب) غفلت زدایی
حل مشکل غفلت نسبت به امام زمان(عج) را می توان از دیگر اهداف پیشوایان معصوم در طرح نشانه های ظهور دانست؛ چرا که نشانه های ظهور همچون آینه ای که بیش از نشان دادن خود، منعکس کنندۀ تصویر چیز دیگری است، نظر ها و قلب ها را از خود به سمت امام زمان(عج) و نزدیک شدن ظهور آن حضرت معطوف می نماید و عاملی برای جلب توجه مؤمنان به سوی حضرت و در نتیجه، زدوده شدن غفلت نسبت به آن وجود نورانی می شود.
ج) شناخت امام مهدی(عج)
آخرین کارکرد ایجابی نشانه های ظهور که دشواری شناخت امام مهدی(عج) را حل می کند، این است که آن ها می توانند ابزاری مناسب برای شناسایی امام مهدی(عج) باشند؛ یعنی به کمک آن ها بتوان مطمئن شد کسی که پس از تحقق این نشانه ها در کنار خانۀ خدا ظهور می کند، امام مهدی واقعی است. در برخی روایات به چنین کارکردی تصریح شده است:
در روایتی از امام صادق(ع)آمده است:
أمسك بيدك هلاك الفلاني (اسم رجل من بني العباس) و خروج السفياني و قتل النفس، و جيش الخسف، و الصوت، قلت: وما الصوت أهو المنادي ؟ فقال: نعم، و به يعرف صاحب هذا الامر، ثم قال: الفرج كله هلاك الفلاني (من بني العباس)؛ (نعمانی، 1422: 266)
هلاک فلانى (نام مردى از بنی عبّاس) را با دستت داشته بشمار، و خروج سفیانى را، و كشته شدن نفس زكیّه را، و سپاهى را كه در زمین فرو مى‏روند، و آن آواز را. عرض كردم: آواز چیست؟ آیا همان نداكننده است؟ پس فرمود: آرى و صاحب این امر بدان وسیله شناخته مى‏شود. سپس فرمود: فرج كامل در نابودى فلانى (از بنی عبّاس‏) است.
امام باقر(ع)نیز فرمود:
...
والقائم _ يا جابر _ رجل من ولد الحسين يصلح الله له أمره في ليلة، فما أشكل على الناس من ذلك _ يا جابر _ فلا يشكلن عليهم ولادته من رسول الله(ص) ووراثته العلماء عالماً بعد عالم، فإن أشكل هذا كله عليهم فإن الصوت من السماء لا يشكل عليهم إذا نودي باسمه و اسم أبيه و أمه؛ (همو: 291)
...
و قائم _ اى جابر _ مردى از فرزندان حسین است كه خداوند كار او را یک شبه برایش اصلاح مى‏فرماید. پس هرچه از آن جمله بر مردم مشكل نماید، دیگر زاده شدن او از نسل رسول خدا(ص) و ارث بردن او از علما، هر عالمى پس از دیگرى بر ایشان مشكل نخواهد بود و باز اگر این ها هم بر ایشان مشكل باشد آن آواز كه از آسمان برمى‏خیزد هنگامى كه او به نام خودش و پدر و مادرش خوانده مى‏شود، دیگر مشكلى را برایشان باقى نمى‏گذارد.
2
- کارکردهای سلبی
الف) شناسایی قیام های باطل
چنان که گذشت، یکی از دشواری های شیعیان در زمان حضور و غیبت، این است که کسانی با این ادعا که ما همان قائم آل محمد هستیم، دست به قیام می زنند یا این که خود ادعای مهدویت ندارند، اما قیامشان با شعار دعوت به اهل بیت(ع) است و مدعی سپردن حکومت به اهل بیت(ع) پس از سرنگونی طاغوت زمان هستند. این دشواری در زمان حضور پیشوایان معصوم نمود بیشتری داشت و می توان نمونه های متعددی از این دست قیام ها را در تاریخ مشاهده کرد که فرصت طلبان سودجو از گوشه و کنار دنیای اسلام، گاه با ادعای مهدویت و گاه سپردن حکومت به اهل بیت(ع) جمعی از شیعیان را با خود همراه می ساختند و در نتیجه هم موجبات فشار هرچه بیشتر حاکمان جور بر امامان معصوم را فراهم می کردند و هم سبب به هدر رفتن مال و جان شیعیان می شدند. این مشکل در زمان غیبت نیز می تواند وجود داشته باشد و چه بسا کسانی مدعی شوند که ما همان مهدی موعود(عج) هستیم؛ نظیر آن چه در قیام فاطمیین وجود داشت، یا این که عده ای مدعی شوند زمان ظهور نزدیک است و ظهور آن حضرت در شرف وقوع است و ما می خواهیم با قیام مسلحانه، طاغوت را سرنگون کرده و حکومت را به امام زمان(عج) بسپاریم و از این راه عده ای را با خود همراه نمایند. از این رو پیشوایان معصوم برای حل این مشکل باید تدبیری می اندیشدند و مؤمنان را برای رویارویی درست با جنبش هایی از این دست مهیا می کردند. در تدابیری که پیشوایان معصوم برای حل این دشواری اندیشیده بودند، دست کم به دو نکته توجه شده بود: 1. معیارها، 2. نشانه های ظهور.
1
-معیارها
مقصود از معیار ها، ضوابی است که توسط ائمه(ع) برای همراهی یا کناره گیری شیعیان از قیام ها بیان شده بود. در این باره به عنوان نمونه می توان به این روایت اشاره کرد:
امام صادق(ع)فرمود:
عليكم بتقوى الله وحده لا شريك له وانظروا لأنفسكم، فوالله إن الرجل ليكون له الغنم فيها الراعي فإذا وجد رجلاً هو أعلم بغنمه من الذي هو فيها يخرجه ويجئ بذلك الرجل الذي هو أعلم بغنمه من الذي كان فيها، والله لو كانت لاحدكم نفسان يقاتل بواحدة يجرب بها ثم كانت الأخرى باقية فعمل على ما قد استبان لها. ولكن له نفس واحدة إذا ذهبت فقد والله ذهبت التوبة، فأنتم أحق أن تختاروا لأنفسكم. إن أتاكم آت منا، فانظروا على أي شئ تخرجون؟ ولا تقولوا خرج زيد فإن زيدا كان عالماً وكان صدوقاً ولم يدعكم إلى نفسه، إنما دعاكم إلى الرضا من آل محمد(ع)، ولو ظهر لوفي بما دعاكم إليه، إنما خرج إلى سلطان مجتمع لينقضه، فالخارج منا اليوم إلى أي شئ يدعوكم؟ إلى الرضا من آل محمد(ع)؟ فنحن نشهدكم أنا لسنا نرضى به، وهو يعصينا اليوم وليس معه أحد، وهو إذا كانت الرايات والألوية أجدر أن لا يسمع منا، إلا مع من اجتمعت بنو فاطمة معه، فوالله ما صاحبكم إلا من اجتمعوا عليه. إذا كان رجب فأقبلوا على اسم الله عز وجل، وإن أحببتم أن تتأخروا إلى شعبان فلا ضير، وإن أحببتم أن تصوموا في أهاليكم فلعل ذلك أن يكون أقوى لكم، وكفاكم بالسفياني علامة؛ (کلینی، 1363: ج8، 264)
بر شما باد به تقوا و ترس از خداى يگانه‏اى كه شريک ندارد، و خود را واپایيد كه به خدا سوگند مردى از شما كه رمۀ گوسفند دارد و براى آن ها چوپانى داناتر به وضع گوسفندان از او بيايد آن چوپان نخستين را بيرون كند و اين مردى را كه داناتر به وضع گوسفندان اوست به جاى او گذارد. به خدا سوگند اگر براى يک نفر از شما دو جان بود كه با يكى از آنها نبرد می كرديد و تجربه مى‏آموختيد، و ديگرى به جاى می ماند و با آن بدان چه براى او آشكار شده بود كار می كرد ولى يک جان بيشتر نيست، و چون آن يک جان بيرون رفت به خدا قسم كه توبه از دست خواهد رفت. پس شما خود بهتر می توانيد براى خويش [رهبر] انتخاب كنيد. اگر يكى از ما خاندان به نزد شما آمد بنگريد تا روى چه منظور و هدفى می خواهيد خروج و شورش كنيد، و نگویيد: زيد خروج كرد؛ زيرا زيد مرد دانشمند و راستگویى بود و شما را به خويشتن دعوت نمی كرد، بلكه او شما را به رضایت آل محمد دعوت می كرد، و اگر پيروز شده بود به طور مسلم به همان كه شما را بدو دعوت كرده بود وفادارى می نمود. جز اين نبود كه او به حكومتى شوريد كه از هر جهت فراهم و آمادۀ دفاع از او بود و می خواست آن را در هم بكوبد ولى آن كس كه امروز خروج كند آيا به چه چيز شما دعوت كند؟ آيا به رضایت آل محمد(ص) دعوت كند؟ كه ما شما را گواه می گيريم كه به چنين كسى راضى نيستيم و او امروزه كه كسى با وى همراه نيست، نافرمانى‏ ما كند و هنگامى كه پرچم ها و بيرق ها را پشت سر خود ببيند سزاوارتر است كه سخن ما را نشنود، مگر كسى كه همۀ فرزندان فاطمه گرد او جمع شوند. به خدا سوگند آن كس را كه شما می خواهيد نيست مگر كسى كه همه  [بنى فاطمه] بر گرد او جمع شوند، همين كه ماه رجب شد به نام خداى عزوجل رو آوريد، و اگر خواستيد تا ماه شعبان هم عقب اندازيد زيانى نيست و اگر بخواهيد ماه رمضان هم فريضۀ روزه را در ميان خاندان خود بگيريد شايد اين كار موجب نيروى بيشترى براى شما باشد، و همان خروج سفيانى [براى علامت و نشانه] شما را بس است.
امام صادق(ع)در این روایت شریف با نام بردن از «زید» و قیام او در واقع معیارهایی را بیان فرموده اند که توجه به آن در مواجهه با مدعیان ضرورت دارد و تصریح فرموده اند که نمی توان خروج زید را بهانه ای برای قیام یا همراهی با قیامی قرار داد، بلکه باید دید آیا معیارهایی که در قیام زید وجود داشت در دیگر قیام ها نیز وجود دارد یا نه؟ آن حضرت در ادامه معیارها را بیان فرموده اند، از جمله این که کسی که می خواهد دست به قیام زند و آن را به امام بسپارد، باید عالم و دین شناس باشد (کان عالماً)و صدوق باشد و اگر می گوید: «من می خواهم حکومت را به امام بسپارم» در این ادعایش صادق باشد (صدوقاً)و دعوت به خود نکند (لم یدعکم الی نفسه)و بلکه به رضایت امام زمانش دعوت کند و امام هم باید این رضایت را تأیید نماید (انما دعاکم الی الرضا من آل محمد)و اقدامش همراه با برنامه و هدف باشد (انما خرج الی سلطان مجتمع لینقضه). بنابراین طبق فرمایش امام صادق(ع)از یک سو زید خود را قائم آل محمد نمی دانست و قیامش به عنوان قیام مهدی موعود نبود و از سوی دیگر قیام او معیارهای لازم برای قیام مشروعی که با هدف سپردن حکومت به امام معصوم انجام می گیرد را داشت.
آن چه در این روایت و دیگر فرمایشات ائمه(ع) وجود دارد معیارهایی است که برای حل مشکل قیام های باطل طرح شده است و مؤمنان با توجه به آن می توانند در رویارویی با قیام هایی که به ادعای قائم آل محمد یا سپردن حکومت به امام معصوم انجام می پذیرد موضعی درست اتخاذ کنند.
2
-نشانه های ظهور
دومین عنصری که ائمه(ع) بر آن تأکید فرموده اند تا مؤمنان در مواجهه با قیام هایی که به نام مهدی موعود یا به ادعای سپردن حکومت به امام معصوم انجام می پذیرد، موضعی درست اتخاذ کنند، نشانه های ظهور است؛ یعنی به مؤمنان توصیه فرموده اند که اگر با قیامی روبه رو شدید که رهبر آن مدعی است قائم آل محمد است یا مدعی است ظهور در شرف وقوع است و من می خواهم بعد از پیروزی حکومت را به امام زمان بسپارم، بدانید تا فلان نشانه از نشانه های ظهور اتفاق نیفتاده، زمان به حکومت رسیدن امام نرسیده است. بنابراین با قیام هایی که چنین ادعایی دارند همراه نشوید. به عنوان نمونه، در پایان روایت پیش گفته امام صادق(ع)پس از بیان معیارها فرموده اند: «و كفاكم بالسفياني علامة.» یعنی شما به کمک این نشانه از نشانه های ظهور می توانید قیام های باطل را شناسایی کنید و بدانید پیش از تحقق این نشانه هر کسی که مدعی است قائم آل محمد است یا می خواهد پس از شکست طاغوت حکومت را به امام زمان بسپرد در ادعایش صادق نیست. در توضیح مطلب یادشده باید توجه کرد که قیام های به ظاهر مصلحانه را از یک منظر می توان به دو قسمت تقسیم کرد: یک بار قیام با هدف انجام وظیفۀ دینی و امر به معروف و نهی از منکر و... انجام می پذیرد و یک بار با این ادعا که ظهور امام زمان(عج) در شرف وقوع است و ما می خواهیم طاغوت را سرنگون کرده و حکومت را به آن حضرت بسپاریم. آن چه از روایت پیش گفته استنباط می شود، این است که تا پیش از ظهور سفیانی، زمینه ها برای حکومت امام معصوم فراهم نیست. بنابر این قیام های کسانی که مدعی قائم آل محمد بودن هستند یا می خواهند حکومت را به امام زمانشان بسپارند و به این بهانه قیام می کنند، بی ثمر و باطل است، اما اگر کسی با هدف نهی از منکر و اصلاح جامعۀ اسلامی و جلوگیری از ظلم حاکمان جور جنبشی را پی ریزی کند، روایت یاد شده از چنین قیام هایی نهی نکرده است. مؤیّد مطلب پیش گفته، تعابیر صریحی است که در روایت وجود دارد؛ این که امام می فرماید: «اگر زید پیروز می شد به وعدۀ خود وفا می کرد» و این که تصریح می فرماید: «کسانی که مدعی اند اکنون که در ضعف هستند از ما حرف شنوی ندارند، چه رسد به این که به قدرت برسند» نشان می دهد در آن زمان کسانی مدعی بوده اند: ما می خواهیم پس از پیروزی حکومت را به دست امام بسپاریم، و برای مشروعیت اقدام خود به قیام زید استناد می کرده اند و امام بر این نکته تأکید می فرماید که زید در ادعایش صادق بود و اگر به پیروزی می رسید به وعدۀ خود عمل می کرد، اما این مدعیان در ادعای خود صداقت ندارند؛ چرا که در زمان ضعف از ما تبعیت نمی کنند، چه رسد به زمان قدرتشان! بنابر این اساساً روایت درصدد قرار دادن نشانه های ظهور به عنوان معیاری برای شناسایی قیام های باطلی است که با هدف تحویل دادن حکومت به امام زمان انجام می پذیرد.
از دیگر روایاتی که نشان می دهد یکی از کارکردهای نشانه های ظهور، شناسایی قیام های باطل است، این روایت است:
عن الفضل الكاتب، قال: كنت عند أبي عبدالله(ع)فأتاه كتاب أبي مسلم فقال: ليس لكتابك جواب اخرج عنا، فجعلنا يسار بعضنا بعضاً، فقال: أي شئ تسارون؟ يا فضل، إن الله _ عز ذكره _ لا يعجل لعجلة العباد، و لإزالة جبل عن موضعه أيسر من زوال ملك لم ينقض أجله. ثم قال: إن فلان بن فلان حتى بلغ السابع من ولد فلان، قلت: فما العلامة فيما بيننا و بينك جعلت فداك؟ قال: لا تبرح الأرض يا فضل، حتى يخرج السفياني، فإذا خرج السفياني فأجيبوا إلينا _ يقولها ثلاثاً _ وهو من المحتوم؛ (همو: 274)
فضل كاتب گويد: خدمت امام صادق(ع)بودم كه نامۀ ابومسلم خراسانى براى او آمد. حضرت فرمود: نامۀ تو جواب ندارد؛ از نزد ما بيرون شو! ما شروع كرديم با يکديگر آهسته سخن گفتن. فرمود: اى فضل، چه سخنى آهسته با هم می گویيد؟ همانا خداى عزوجل براى شتاب بندگان شتاب نمی كند، و به راستى كه كندن كوهى از جاى خويش آسان تر است از واژگون كردن حكومتى كه عمرش به آخر نرسيده. سپس فرمود: همانا فلان پسر فلان تا به هفتمين فرزند فلان (يعنى عباس) رسيد (يعنى اين ها به خلافت رسند) من عرض كردم: پس قربانت گردم! چه نشانه‏اى ميان ما و شماست؟ فرمود: اى فضل، از جاى خود حركت نكن تا سفيانى خروج كند، و چون سفيانى خروج كرد به سوى ما روآوريد _ و سه بار اين كلام را تكرار كرد _ و اين جريان از نشانه‏هاى حتمى است.
این روایت نیز مانند روایت پیشین دربارۀ قیام هایی است که با هدف سپردن حکومت به امام انجام می پذیرد؛ زیرا ابومسلم خراسانی در آغاز مدعی بود می خواهد پس از شکست بنی امیه حکومت را به امام صادق(ع)تحویل دهد و با این ادعا می خواست شیعیان را با خود همراه نماید. امام صادق(ع)در چنین فضایی به راوی می فرمایند: تا سفیانی خروج نکرده دست به اقدامی نزنید و با قیامی همراه نشوید؛ زیرا تا سفیانی خروج نکرده زمان به حکومت رسیدن ما فرانرسیده است. بنابراین هر کس پیش از خروج سفیانی ادعایی همچون ابومسلم داشت و مدعی بود می خواهد حکومت را به امام زمان تحویل دهد، بدانید که دروغ گوست.
معلی بن خنیس در روایتی دیگر می گوید: وقتی پرچم های سیاه آشکار شد، پیش از آن که بنی عباس آشکار شوند تعدادی از اصحاب امام صادق(ع)نامه ای با این مضمون خطاب به آن حضرت نوشتند: «ما چنین گمان می کنیم که امر حکومت به دست شما می رسد؛ چه می فرمایید؟» حضرت نامه را بر زمین زده، فرمود:
أف أف، ما أنا لهؤلاء بإمام، أما علموا أنه إنما يقتل السفياني؛ (همو: 331)
اف اف من امام اینان نیستم. آیا اینان نمی داند که او (امام قائمی که صاحب حکومت است) کسی است که سفیانی را می کشد؟
از این روایت نیز چنین برداشت می شود که اصحاب حضرت صادق(ع)روایات «رایت سود» را شنیده بودند و با مشاهدۀ رایات سود به امام نامه می نویسند که اگر این همان رایات سودی است که پیش از به حکومت رسیدن اهل بیت برافراشته می شود، ما امید داریم جهت حرکت در نهایت به سمت شما باشد و امر حکومت به شما سپرده شود؛ بنابر این نظر خود را بیان فرمایید. امام(ع)در پاسخ، به مسئلۀ سفیانی اشاره می کنند و این که آن امامی که به حکومت می رسد امامی است که سفیانی _ که قبل از ظهور خروج کرده است _ را می کشد. بنابراین هنوز زمان به حکومت رسیدن ما نرسیده است و با توجه دادن به این نشانه از نشانه های ظهور، معیاری را برای شناسایی قیام های باطل ارائه می فرمایند.
ب) نفی مدعیان
از دیگر کارکردهای سلبی نشانه های ظهور که از مهم ترین کارکردهای نشانه های ظهور به شمار می رود، نفی مدعیان دروغین مهدویت است؛ یعنی نشانه های ظهور ابزاری هستند که می توان به کمک آن ها مدعیان دروغین را شناسایی کرد؛ زیرا وقتی که ظهور امام زمان(عج) مسبوق به نشانه هایی باشد که بدون تحقق آن ها امام ظهور نمی فرماید، به راحتی می توان مهدویت را از کسانی که پیش از تحقق این نشانه ها دعوی مهدویت دارند نفی نمود. این کارکرد سلبی گرچه به نظر ساده می آید، اما توجه به این نکته، اهمیت نشانه های ظهور را نمایان می کند که نشانه های ظهور می توانند مشکل مدعیان را در طول تاریخ حل کنند و ده ها مورد ادعای مهدویتی که در طول تاریخ وجود داشته را به کمک همین نشانه ها می شد نفی کرد و چه بسا همین نشانه های ظهور راه را بر هزاران موردی که می خواسته اند مدعی مهدویت شوند بسته است و ما نمی دانیم اگر این نشانه ها نبودند چه تعداد مدعیان دروغین سر برمی آوردند و چه تعداد از مؤمنان ساده دل در دام فریبشان گرفتار می شدند. این کارکرد و کارایی آن در طول تاریخ غیبت به خوبی اهمیت نشانه های ظهور را نشان می دهد، به اندازه ای که اگر نشانه های ظهور کارکردی جز این نمی داشتند باز سزاوار بود که پیشوایان معصوم با همین اهتمام دربارۀ نشانه های ظهور با مؤمنان سخن گویند. بر آن چه گفته شد می توان از روایات نیز شاهد آورد که پیشوایان معصوم خود برای اثبات دروغ بودن ادعای برخی از مدعیان به نشانه ها تمسک جسته اند. به عنوان نمونه می توان به این روایات اشاره کرد:
معلی بن خنیس می گوید: «وقتی پرچم های سیاه آشکار شد، پیش از آن که بنی عباس آشکار شوند تعدادی از اصحاب امام صادق(ع)نامه ای با این مضمون خطاب به آن حضرت نوشتند: ما چنین گمان می کنیم که امر حکومت به دست شما می رسد چه می فرمایید؟ حضرت نامه را بر زمین زده، فرمود:
أف أف، ما أنا لهؤلاء بإمام، أما علموا أنه إنما يقتل السفياني؛ (همو)
اف اف من امام اینان نیستم. آیا اینان نمی داند که او (امام قائمی که صاحب حکومت است) کسی است که سفیانی را می کشد؟
امام رضا(ع)می فرماید:
قبل هذا الامر السفياني واليماني والمرواني و شعيب بن صالح، فكيف يقول هذا هذا؟ (نعمانی، 1422: 262)
پيش از اين امر، سفيانى و يمانى و مروانى و شعيب بن صالح بايد ظاهر شوند. پس چگونه اين شخص چنين ادّعا مى‏كند؟
علامه مجلسی در شرح این روایت چنین می نویسد:
یعنی چگونه این شخص که خروج کرده _ یعنی محمد بن ابراهيم یا دیگری _ مدعی است که همان قائم است؟ (مجلسی، 1403: ج52، 233)
عمر بن حنظله از امام صادق(ع)چنین روایت کرده است:
خمس علامات قبل قيام القائم: الصيحة، والسفياني، والخسف، وقتل النفس الزكية، واليماني. فقلت: جعلت فداك! إن خرج أحد من أهل بيتك قبل هذه العلامات أنخرج معه؟ قال: لا، فلما كان من الغد تلوت هذه الآية: إن نشأ ننزل عليهم من السماء آية فظلت أعناقهم لها خاضعين، فقلت له: أهي الصيحة ؟ فقال: أما لو كانت خضعت أعناق أعداء الله عز وجل؛ (کلینی، 1363: ج8، 310)
پنج نشانه پيش از قيام حضرت قائم صورت خواهد گرفت: صيحۀ آسمانى، خروج سفيانى، فرو رفتن [لشكر سفيانى در بيداء]، كشته شدن نفس زكيه و خروج يمانى. من عرض كردم: قربانت شوم! اگر يكى از خاندان شما پيش از وقوع اين نشانه‏ها خروج كند، با او همراه شویم؟ فرمود: نه. و چون فردا شد اين آيه را براى آن حضرت خواندم: «اگر بخواهيم بر ايشان نشانه‏اى از آسمان نازل كنيم كه گردن هايشان در مقابل آن خاضع گردد» و عرض كردم: آيا اين نشانه همان صيحۀ آسمانى است؟ فرمود: آگاه باش كه اگر آن باشد گردن دشمنان خدا در برابرش خاضع گردد.
برای تکمیل بحث، تذکر این نکته ضروری است که کارکرد سلبی اخیر منحصراً برای نشانه های حتمی ظهور است؛ زیرا چنان که توضیح داده شد برای شناسایی مدعیان دروغین ما از مسیر محقق نشدن نشانه ها پیش می رویم و عدم تحقق نشانه ها را دلیل دروغ گو بودن مدعی مهدویت می گیریم. روشن است که چنین کارکردی ویژۀ نشانه هایی است که حتماً باید پیش از ظهور امام مهدی(عج) اتفاق بیفتند. چنین نشانه هایی این خاصیت را دارند که با نبودنشان می توان دریافت کسی که مدعی مهدویت است دروغ می گوید، اما نشانه های غیرحتمی این خاصیت را ندارند و نمی توانیم از نبودنشان چنین استنباط کنیم که فلان شخص مدعی دروغ گوست؛ چرا که او می تواند بگوید من مهدی هستم و اگر پیش از ظهور من فلان علامت اتفاق نیفتاد، دلیلش این است که آن نشانه، حتمی نبود. بنابراین از راه عدم تحقق آن چه که حتماً باید محقق شود می توان مدعیان دروغین را شناخت، اما عدم تحقق آن چه که تحققش حتمی نیست نمی تواند دلیل نفی مهدویت از کسی باشد.
تطبیق نشانه های ظهور بر مصادیق
آن چه گذشت کارکردهای نشانه های ظهور بر اساس روایات و نیز با توجه به مشکلات و دشواری های عصر غیبت بود. حال به منظور تکمیل بحث با توجه به کارکردهای یادشده به دو پرسشی که در ابتدای نوشتار طرح شد نیز پاسخ می گوییم.
پرسش نخست این بود که با توجه به کارکردهای یادشده آیا تطبیق نشانه های ظهور بر مصادیق ضرورت دارد؟
در پاسخ باید گفت که این پرسش به تناسب هر یک از کارکردهای پیش گفته پاسخ های متفاوتی بدین قرار خواهد داشت:
الف) امیدبخشی
اگر امیدبخشی را یکی از اهداف طرح بحث نشانه ها بدانیم، برای دستیابی به آن نیازی به تطبیق قطعی نشانه های ظهور بر مصادیقش نیست؛ چرا که حتی اگر مصادیق احتمالی هم باشند، باز هم با تحقق آن ها نور امید در دل مؤمنان پرفروغ می شود، بلکه هرچه مصادیق محتمل بیشتری وجود داشته باشد به هدف نزدیک تر است؛ زیرا به تعداد مصادیق محتمل پراکنده شده در عصرهای مختلف، مؤمنان به امید می رسند و این هدف معصومین در طرح بحث نشانه ها را بیشتر تأمین می کند.
ب) غفلت زدایی
برای دستیابی به این هدف نیز نیازی به تطبیق قطعی نیست؛ چرا که حتی اگر مؤمنان با پدیده هایی مواجه باشند که احتمال دهند مصادیق واقعی نشانه های ظهور هستند، نفس همین احتمال باعث توجه آنان به وجود مقدس امام مهدی(عج) می شود و احتمال قریب بودن ظهور را در ذهن آنان تقویت می کند، در نتیجه خود را برای درک ظهور مهیاتر می نمایند. بنابراین دومین کارکرد نشانه های ظهور نیز نیازی به تطبیق قطعی ندارد، بلکه همچون کارکرد نخست، هرچه با مصادیق محتمل بیشتری مواجه باشیم، به همان اندازه به هدف ائمه(ع) نزدیک تر خواهیم بود.
ج) شناخت مدعیان و قیام های باطل
به نظر می رسد برای دستیابی به این هدف هم نیازی به تطبیق قطعی نیست؛ زیرا برای تشخیص مهدی واقعی، به نشانه های یقینی نیاز داریم. بنابراین وقتی به نشانه ها یقین پیدا نکردیم، به مهدی نیز یقین پیدا نمی کنیم و در نتیجه حکم به دروغ گو بودن مدعیان مهدویت می دهیم. به عنوان مثال، خروج سفیانی یکی از نشانه های ظهور است و امام مهدی(عج) پس از خروج او ظهور خواهد فرمود. طبق فرض، هدف از بیان این نشانه این بوده است که مؤمنان بدانند اگر کسی پیش از خروج سفیانی ادعای مهدویت کرد دروغ گوست. بنابراین اگر نتوانیم سفیانی واقعی را هم تشخیص دهیم و همیشه با سفیانی های محتمل مواجه باشیم، به هدف یادشده دست می یابیم؛ زیرا از آن جا که مصداق واقعی سفیانی قابل شناسایی نیست، تمام مصادیقی که دربارۀ آنان ادعای سفیانی بودن می شود مصداق احتمالی هستند و نه مصداق قطعی و چون ظهور امام باید پس از خروج سفیانی واقعی باشد، به سخن هیچ یک از کسانی که دعوی مهدویت دارند نمی توان اعتماد کرد. مطلب یادشده با همین توضیح دربارۀ شناسایی قیام های باطل نیز جاری است.
د) شناخت امام مهدی(عج)
این کارکرد برخلاف کارکردهای پیشین، کارکردی است که تنها در صورت امکان تطبیق قطعی نشانه های ظهور بر مصادیق واقعی اش قابل دستیابی است؛ چرا که طبق فرض، شناسایی امام مهدی(عج) منوط به شناخت نشانه های ظهور است و اگر نتوانیم نشانه های ظهور را بر مصادیق واقعی اش تطبیق کنیم و همواره با مصادیق محتمل روبه رو باشیم، تردید در مصادیق نشانه های ظهور به شک در امام مهدی واقعی سرایت خواهد کرد.
بدا در نشانه های ظهور
دومین پرسش مربوط به بحث کارکردها این بود که آیا با توجه به کارکردهای یادشده، امکان بدا در نشانه های حتمی وجود دارد و به تعبیر دیگر، بداپذیر بودن نشانه های ظهور کدام یک از این کارکردها را تعطیل می کند؟
برای پاسخ به این پرسش توجه به این نکته ضروری است که از آغاز غیبت امام مهدی(عج) تا عصر حاضر بیش از یازده قرن می گذرد و در این مدت طولانی بسیاری از نشانه های غیرحتمی ظهور اتفاق افتاده اند و در اثر تحقق این نشانه ها کارکردهای مترتب بر آن ها همچون امیدزایی، غفلت زدایی و...محقق شده اند. از این رو طرح این پرسش که چگونه می توان میان احتمال بدا در همۀ نشانه های ظهور و کارکردهای نشانه های ظهور آشتی برقرار کرد، لغو و بیهوده است؛ زیرا این احتمال _ با توجه به تحقق بسیاری از نشانه های ظهور در طول تاریخ _ لباس واقعیت به تن نکرده است و از این رو پاسخ به آن چندان اهمیتی ندارد. بنابراین پرسش یادشده عمدتاً متوجه نشانه های حتمی است که هنوز زمان تحققشان نرسیده است. بر این اساس، در پاسخ پرسش یادشده چنین می توان گفت که با بدا پذیر بودن نشانه های حتمی، کارکردهایی همچون امیدبخشی و غفلت زدایی تعطیل نمی شوند؛ زیرا اساساً این کارکردها بیشتر مربوط به نشانه های بعید از عصر ظهور هستند. وقتی ما در دورانی زندگی می کنیم که با ظهور فاصله زیادی دارد نیازمند به امید و غفلت زدایی هستیم و نشانه ها عهده دار مسئولیت امیدافزایی و غفلت زدایی هستند و به ما می گویند: مأیوس نشوید! آن چه در انتظارش نشسته اید، سرانجام تحقق خواهد یافت. اما وقتی نشانه های حتمی رخ می دهند از آن جا که به حسب روایات میان آن ها و ظهور فاصلۀ زمانی اندکی وجود دارد، پیام این نشانه ها دیگر امیدواری به ظهور نیست، بلکه پیامشان تحقق ظهور است. بنابراین نشانه های حتمی دیگر از امیدواری و غفلت زدایی سخن نمی گویند، بلکه از اتفاقی که در شرف وقوع است سخن می گویند. بنابراین بداپذیر بودن نشانه های حتمی آسیبی به دو کارکرد نخست نشانه های ظهور نمی زند. به تعبیر دیگر، می توان چنین گفت که کارکردهای یادشده فوایدی هستند که بر مجموعه نشان های ظهور مترتبند و بداپذیر بودن برخی از آن ها باعث تعطیلی این کارکرد نمی شود.
دربارۀ سومین کارکرد نشانه های ظهور که شناسایی امام مهدی(عج) بود، باید میان امکان بدا و تحقق آن تفاوت نهاد. صرف امکان بدا موجب تعطیلی این کارکرد نیست؛ زیرا امکان بدا لزوماً به معنای تحقق بدا نیست بنابراین ممکن است در عین حال که نشانه های حتمی بداپذیرند عملاً بدا رخ نداده و همۀ نشانه های حتمی محقق شوند و در نتیجه کارکرد مورد نظر نیز تحقق یابد، اما اگر عملاً بدا تحقق پیدا کند و نشانه های حتمی محقق نشوند، این کارکرد تعطیل می شود؛ زیرا وقتی که طبق فرض نشانه های حتمی معیار شناسایی امام مهدی(عج) باشد، روشن است که با عدم تحقق این نشانه ها دست مؤمنان از این معیار خالی خواهد شد.
اما در مورد نفی مدعیان به نظر می رسد امکان بدا در این علایم موجب تعطیلی این کارکرد شود؛ زیرا _ چنان که گذشت _ این کارکرد مخصوص نشانه های حتمی است و اگر در این نشانه ها احتمال بدا باشد، دیگر نمی توان برای اثبات دروغ گو بودن مدعیان از راه عدم تحقق نشانه های حتمی وارد شد؛ چرا که مدعیان می توانند با استناد به امکان بدا در نشانه های حتمی عدم تحقق نشانه های حتمی را توجیه کنند. بنابراین اگر در نشانه های حتمی احتمال بدا را جاری بدانیم، هیچ گاه نمی توانیم با استناد به عدم تحقق نشانه های حتمی دروغ گو بودن مدعیان را اثبات نماییم، در حالی که پیشوایان معصوم برای اثبات دروغ گو بودن برخی از مدعیان از این شیوه بهره برده اند و این، حکایت از این دارد که در نظر آنان نشانه های حتمی بدا پذیرنیستند.
به نظر می رسد استدلال یادشده دربارۀ شناسایی قیام های باطل نیز قابل تسری است و از این رو احتمال بدا در نشانه های ظهور این کارکرد را نیز تعطیل می کند و این خود قرینه ای بر بداناپذیر بودن نشانه های حتمی ظهور است.
نتیجه
با توجه به آن چه دربارۀ کارکردها گذشت، شاید بتوان راز تقسیم نشانه ها به حتمی و غیرحتمی را نیز کشف کرد. از آن جا که برخی از نشانه ها عامل شناسایی امام مهدی(عج) و نیز شناخت مدعیان دروغین هستند باید حتماً تحقق یابند تا بتوان به کمک آن ها به این کارکردهای مهم دست یافت و بداپذیر بودن شأن مؤمنان را با مشکل مواجه می کند، اما از سوی دیگر، اگر همۀ نشانه ها حتمی می بودند و ظهور می بایست پس از تحقق همۀ نشانه ها رخ دهد، چه بسا مؤمنان در گذشته تاریخ امید به تحقق ظهور در زمان خودشان را از دست می دادند؛ چرا که تحقق این حجم وسیع از نشانه ها در زمان اندک را بعید می شمردند. بنابراین از یک سو تعداد انگشت شماری از نشانه ها به حتمیت توصیف شدند تا معیاری برای شناسایی امام مهدی(عج) و شناخت مدعیان دروغین باشد و از سوی دیگر اکثریت نشانه ها در زمرۀ علایم غیرحتمی قرار گرفت تا امکان بدا در آن ها برود و مؤمنان هر دوره ای به تحقق ظهور در زمان خودشان امید داشته باشند.

منابع
1
- آیتی، نصرت الله، «جایگاه نشانه های ظهور در هندسۀ دین» فصل نامۀ علمی _ تخصصی پژوهش های مهدوی، قم، مؤسسه آینده روشن، سال اول، ش1، تابستان 1390ش.
2
-، «معیارهای تطبیق نشانه های ظهور» فصل نامۀ علمی _ پژوهشی مشرق موعود، قم، مؤسسه آینده روشن، سال ششم، ش23، پاییز 1391ش.
3
-کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیة، چاپ پنجم، 1363ش.
4
-مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403ق.
5
-نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تحقیق: فارس حسون، قم، انوار الهدی، چاپ اول، 1422ق.

 

: http://www.ayandehroshan.com/vdcd2n0n6yt0x.a2y.html آدرس مطلب

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه ‏السلام :اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ يَشُبُّ نيرانَ اللَّجاجِ

زياده‏ روى در سرزنش كردن، آتش لجاجت را شعله‏ ور مى ‏سازد.

تحف العقول ، حدیث ۸۴