Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 237803
تاریخ انتشار : 7 اردیبهشت 1397 21:12
تعداد مشاهدات : 60

الهي يا بشري بودن کتب مقدس در اديان ابراهيمي

اديان ابراهيمي ادياني متن محصور هستند. دين مداران هميشه در پي اين بوده اند که با استفاده از متد فهم متون و نيز در نظر گرفتن ویژگی های متون وحياني، به فهم مراد و مقصود خداوند از گزاره هاي وحياني دست يابند. يهوديان و مسلمانان به طور سنتي، الهي بودن الفاظ تورات و قرآن را باور داشته اند، اما مسيحيان، عنصرِ بشري را نيز در کتاب مقدس دخيل می دانند. اين ديدگاه، امروزه در ميان برخي ليبرال مسيحيان به گونه اي تبيين می شود که نقش عنصر بشري بسيار پررنگ تر از عنصر الهي می شود. امروزه برخي از نوانديشان مسلمان اين گونه تبیین ها را در مورد قرآن نيز قابل تعميم دانسته اند. در اين مقاله، ضمن بيان ديدگاه هاي مختلف در مورد الهي يا بشري بودن وحي در کتاب مقدس و قرآن نتيجه گرفته شده است که تفاوت اسلوبي کتاب مقدس و قرآن کريم مانع از تبیین های جديد مبني بر بشري بودن الفاظ قرآن است.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  



الهي يا بشري بودن کتب مقدس در اديان ابراهيمي

نويسندگان: محمد کاظم شاکر (1) و مينا شمخي (2)
چکيده
اديان ابراهيمي ادياني متن محصور هستند. دين مداران هميشه در پي اين بوده اند که با استفاده از متد فهم متون و نيز در نظر گرفتن ویژگی های متون وحياني، به فهم مراد و مقصود خداوند از گزاره هاي وحياني دست يابند. يهوديان و مسلمانان به طور سنتي، الهي بودن الفاظ تورات و قرآن را باور داشته اند، اما مسيحيان، عنصرِ بشري را نيز در کتاب مقدس دخيل می دانند. اين ديدگاه، امروزه در ميان برخي ليبرال مسيحيان به گونه اي تبيين می شود که نقش عنصر بشري بسيار پررنگ تر از عنصر الهي می شود. امروزه برخي از نوانديشان مسلمان اين گونه تبیین ها را در مورد قرآن نيز قابل تعميم دانسته اند. در اين مقاله، ضمن بيان ديدگاه هاي مختلف در مورد الهي يا بشري بودن وحي در کتاب مقدس و قرآن نتيجه گرفته شده است که تفاوت اسلوبي کتاب مقدس و قرآن کريم مانع از تبیین های جديد مبني بر بشري بودن الفاظ قرآن است.
کليد واژه ها:
تفسير، مباني تفسير، کتاب مقدس، مباني صدوري، وحي، تجربه ديني

1-طرح مسئله
 
مراد از کتب مقدس در اديان ابراهيمي که در اين مقاله مورد بحث و بررسي قرار می گیرد، کتاب مقدس يهودي - مسيحي (عهدين) و قرآن است.
پرسش اساسي اين است که آيا الفاظ و کلمات کتاب مقدس و قرآن از سوي خداوند است و نويسندگان اين کتاب ها و نيز پيامبراني که اين کتاب ها منسوب به آن هاست، هيچ گونه دخالتي در آن ها نداشته اند؟ يا آن که آنچه از طريق وحي رسيده تنها محتواي متون ديني است و الفاظ آن ساخته خود پيامبران و نويسندگاني است که کتاب ها به آن ها منسوب است؟ اين سؤال درباره ی قرآن کريم نيز از ديرباز در ميان دانشمندان علوم قرآني مطرح بوده است (زرکشي، 323/1). اکنون نيز اين مسئله مورد توجه منتقدان و نوانديشان ديني است و ديدگاه هاي خاصي را درباره الفاظ قرآن و کلام الهي مطرح کرده اند.

2- پيشينه بحث
 
از زمان شکل گيري اديان ابراهيمي، پيروان اين سه دين بزرگ در مورد حقيقت کتب مقدس و چگونگي انتساب اين متون به خداوند يکسان نمی اندیشیده اند. اين اختلاف انديشه به اختلاف نظر اين اديان در مورد ماهيت وحي و نقش و کارکردِ آن در زندگي بشر باز می گردد. غالب مسلمانان و يهوديان و اقليّتي از مسيحيان بر الهي بودن الفاظ کتاب مقدس تأکيد داشته اند (Judaica 1235/15-1239؛ ميشل، 26). آن ها وحي را پيامي ارتباطي بين خدا و انسان های برگزيده اي می دانند که به عنوان پيامبران الهي شناخته می شوند. مسلمانان ضمن اذعان به پيامبري پيامبران بزرگي چون نوح، ابراهيم، اسحاق، اسماعيل، يعقوب و پيامبران بني اسرائيل از جمله موسي و عيسي و ايمان به کتب وحي شده به آن ها، پيامبر اسلام را آخرين پيام آور الهي می دانند. ليکن به عقیده ی يهوديان، وحي و نبوت حدود چهار قرن قبل از ميلاد منقطع شده است.
ديدگاه هاي گوناگوني درباره ی منشاء و خاستگاه کتاب مقدس يهودي - مسيحي وجود دارد. گروهي از مسيحيان، کتاب مقدس را «کتابي الهي» و برخي ديگر آن را «کتابي بشري» می دانند. کساني که اعتقاد به وحياني بودن دارند، نيز بر يک نظر نيستند؛ بلکه می توان گفت که دو ديدگاه در اين زمينه وجود دارد. بنابراين، در مجموع، سه نظريه در مورد الهي يا بشري بودن کتاب مقدس وجود دارد.
در کتب علوم قرآني در مورد نحوه ی انتساب قرآن کريم به خداوند نيز سه ديدگاه مطرح شده است. هر سه ديدگاه بر اين نکته تأکيد دارند که جوهر معاني و حقايق قرآني از جانب خداوند است. محور اختصاصي در هر يک از اين سه ديدگاه، پديدآورنده ی الفاظ قرآن کريم است. اين سه ديدگاه عبارتند از:
الف. حضرت محمد (ص) محتوا و معناي نازل شده از جانب خدا در قالب الفاظ و کلمات بيان فرموده است؛
ب. حضرت جبرئيل محتواي قرآن را از خداوند گرفته و آن را در قالب الفاظ براي حضرت محمد (ص) بيان کرده است؛
ج. الفاظ و کلمات قرآن از سوي خدا نازل شده است و پيامبر و فرشته وحي هيچ نقشي در آن نداشته اند.
البته نظریه ی دوم نه طرفدار قابل توجّهي دارد و نه آثار خاصي بر آن مترتب است. بنابراين می توان گفت که امروزه بحث و گفتگوها حول دو ديدگاه است؛ ديدگاه اول، که همان ديدگاه سنتي و پيش فرض قاطبه ي مسلمانان و مفسّران قرآن کريم است، الفاظ قرآن کريم را عين کلام خدا می داند و براي شخص پيامبر و يا حتي فرشته ی وحي هيچ نقش مستقلي قائل نيست. ديدگاه دوم، که نقش خداوند را در پديد آوردن متن فرو می کاهد و براي شخصيت بشريِ پيامبر در ايجاد الفاظ و محتواي قرآن نقش قائل است.
در اين مقاله سه ديدگاه موجود در مورد کتاب مقدس و دو ديدگاه مورد اشاره در مورد قرآن همراه با ادله آن ها تجزيه و تحليل و مقايسه می شوند.

3-ديدگاه هاي مختلف در مورد وحياني بودن کتب مقدس
 
همان طور که اشاره شد، در مجموع سه ديدگاه در مورد کتب مقدس مطرح شده است که در اين بخش اين دیدگاه ها به طور جداگانه بحث و بررسي می شود.

1-3- الهي بودن الفاظ کتب مقدس
 
مطابق اين ديدگاه، کتب مقدس به صورت کلمه به کلمه و حرف به حرف از سوي روح القدس املا شده است. يهوديان معتقدند که تورات با الفاظش به طور کامل توسط خداوند بر حضرت موسي وحي شده است و حتي برخي از دانشمندان يهودي به قديم بودن آن سخت پايبندند. (Judaica، 1235/15-1239)
ظاهر عبارت هایی از کتاب مقدس، هم در عهد قديم و هم در عهد جديد نيز بر اين امر دلالت دارد که وحي خدا به حضرت موسي و ديگر پيامبران، وحي زباني بوده است. در سفر خروج آمده است: «پس موسي تمام سخنان پروردگار را نوشت» (خروج، 4/24) و در کتاب ارميا می خوانیم: «خداوند، خداي اسرائيل به من فرمود: هر آنچه به تو گفته ام در طوماري بنويس، ... پس خداوند درباره ی اسرائيل و يهودا چنين فرمود:...» (ارميا، 1/30-2). عبارت هایی چون «کلامِ خداوند» و «خدا فرمود»، «خداوند می گوید»، «کلام خدا را بشنويد»، و «خدا به موسي خطاب کرد»، و «با تو سخن خواهم گفت» و مانند این ها در کتب عهد عتيق زياد تکرار شده است. براي مثال: «و خدا به موسي خطاب کرده وي را گفت: من يهوه هستم و با ابراهيم و اسحاق و يعقوب به نام خداي قادر مطلق ظاهر شدم، ليکن به نام خود، يهوه، نزد ايشان معروف نگشتم» (خروج، 2/6-3). اين کلامي است که از جانب خداوند به ارميا نازل شده، گفت: «کلام اين عهد را بشنويد و به مردان يهودا و ساکنان اورشليم بگوييد» (ارميا، 1/11-2)
برخي از نويسندگان عهد جديد نيز آشکارا ادعا کرده اند که تمام نوشته هاي کتاب مقدس از جانب خداوند الهام (وحي) شده است، (نک: کتاب اول تيموتائوس، 16/3؛ کتاب اول پطرس، 20/1-21) که منظورشان کتاب های عهد عتيق است و نه رساله هاي خودشان. (7 ,Lofmark)
عده اي از مسيحيان، الهي بودن الفاظ را به تمام متن کتاب مقدس، اعم از عهد قديم و جديد تعميم داده اند. آن ها بر اين اعتقاد هستند که خداوند واژه هاي مقدّس را عيناً در ذهن نويسندگان قرار داده است. يک مبلّغ مسيحي به نام بيلي گراهام (3) کتاب مقدّس را اين گونه توصيف می کند: «کتابي که خدا با استفاده از سي منشي نوشته است.» (7, Lofmark)
از آغاز قرن هفتم، بسياري از پروتستان ها، کتاب مقدس را چونان مخزن معارف لدّني، «معصوم» يا مصون از خطا، مشتمل بر مسائل علمي که از جانب خداوند صادر شده تلقي کردند. يعني به جاي آن که کتاب مقدس را روايت رويدادهايي بدانند که خداوند خود را در آن ها متجلي ساخته است، آن را مجموعه معارف بي خدشه و خطاناپذيري در نظر آوردند که گزارش گونه و گزارش گويانه، لفظ به لفظ از سوي خداوند نازل شده است (باربور، 34-35)
ميشل توماس، از نويسندگان مسيحي، اعتقاد مسيحيان در مورد الهي بودن الفاظ کتاب مقدس را چنين گزارش می کند:
اقليتي از مسيحيان نيز گمان می کنند که کتاب های مقدس با همين الفاظ الهام شده اند و خدا پيام خود را کلمه به کلمه به کاتب بشري منتقل کرده است و وي چيزهايي را که خدا املا نموده، با امانت ثبت کرده است. اين نظريه با اعتقاد ربانيون قديمي يهود شباهت دارد و تا اندازه زيادي با نظر مسلمانان پيرامون وحي شدن قرآن مطابق است و از نتايج منطقي آن اين است که وجود حتي يک اشتباه در کلمات کتاب مقدس محال باشد (ميشل، 26-27)
«کولز»، استاد الهيات و يکي از نويسندگان جهان بايبل می گوید:
کتاب مقدس را بايد کتابي الهي دانست که هر چه در آن است، منحصراً کلمات و سخنان خداست و از بيان و قلم نويسنده اي که به او اين کلمات و آيات الهام شده هيچ اثري در کتاب وجود ندارد (آشتياني، 15).
به باور او نويسندگان کتاب مقدس از عقل خويش تنها براي درک آيات و کلام خدا استفاده کرده و در ساير زمینه ها مانند ابزاري بي اراده به نوشتن آيات الهي پرداخته و آيات را روي کاغذ می نوشتند؛ بنابراين کلمه کلمه کتاب مقدس کلام الهي است از آ (4)، تا مکاشفه يوحنا و در آن اثري از سخن و تفکر بشري نمی توان يافت (همان جا)
ديدگاه مقبول و مشهور در ميان انديشمندان اسلامي، الهي بودن الفاظ قرآن است (نک: زرقاني، 74/1-75، زرکشي، 22/1-23؛ سيوطي، 1-125/2؛ طباطبايي، الميزان، 317/15؛ جوادي آملي، 48). گذشته از باور مسلمانان از صدر اسلام تاکنون، در تأييد اين نظريه می توان به ادلّه و شواهد زير استناد کرد.

الف. تحدي قرآن کريم به همانندآوري:
 
تحدي قرآن، که در آيات متعدد مطرح شده است، بيش از هر چيز ناظر به اعجاز بياني و ساختار لفظي قرآن است، و دامنه اين تحدي نه تنها کافران و مشرکان بلکه تمام انسان ها و حتي پيامبر (ص) را نيز در برمي گيرد، بنابراين خود پيامبر نيز به عنوان يک انسان توان آوردن چنين کتابي را ندارد. (نک: زرقاني، همان جا؛ معرفت، 24/4-23). بنابراين، عجز بشر از پديد آوردن کلامي مانند قرآن حاکي از آن است که الفاظ قرآن و ساختار ظاهري آن از خداست و هيچ انساني در آن نقش ندارد. يکي از قرآن پژوهان در اين باره چنين می گوید:
آيات شريفي را که به بيان دلايلِ از سوي خدا بودنِ قرآن پرداخته، می توان در دو دسته کلي با عنوان های «آيات بيانگر دليل عقلي» و «آيات بيانگر دليل نقلي» قرار داد. مجموعه ی آيات بيانگر دليل عقلي را آيات تحدّي (آيات دعوت کننده به همانندآوري) می نامند (مصباح يزدي، 109/1-110).

ب. مقايسه واژگان قرآن کريم با احاديث قدسي و نبوي:
 
نکته ديگري که الهي بودن الفاظ قرآن را تأييد می کند، تفاوت قرآن و حديث نبوي از لحاظ سبک بيان و شیوه ی ترکيب کلمات و جملات است. اين تفاوت و دوگانگيِ انکارناپذير بيانگر عدم تأثيرپذيري وحي از انديشه و تعبير پيامبر است. زرقاني تحت عنوان «اسلوب القرآن و اسلوب الحديث النبوي» بر اين امر تأکيد کرده است (نک: زرقاني، 393/2-394)
آيت الله معرفت نيز می نویسد: اعراب عصر پيامبر (ص) که سال ها با آن حضرت معاشرت نموده و با سخنان وي آشنايي کامل داشتند، پس از شنيدن اولين آيات قرآن از زبان پيامبر به يکباره خود را با اقيانوسي از مضامين بلند در قالب الفاظ و اسلوبي به مراتب برتر از قالب های انساني مواجه ديدند و آشکارا بر الهي بودن آن اعتراف نمودند. (معرفت، 11/4-12)

ج. دلالت واژگان و عبارات قرآني بر وحياني بودن الفاظ قرآن:
 

در قرآن کريم به واژگان و عباراتي بر می خوریم که دلالتي روشن بر اين نکته دارد که اين متن ساخت خداوند است و پيامبر تنها انتقال دهنده ی اين کلام به بشر است. در ميان اين واژگان و عبارت ها، می توان سه گروه به شرح ذيل را بيش از همه قابل توجه دانست.
گروه اول مربوط به واژه «قول» است. در چند آيه، از قرآنِ وحي شده بر پيامبر به عنوان «قول» ياد شده است. تعبير قول بر مجموع دال و مدلول اطلاق می شود نه مدلول تنها. به عبارت ديگر، قول همان لفظ همراه با معناست، مانند: «إنا سنلقي عليک قولا ثقيلا» (المزمل، 5) و يا «إنه لقول فصل» (الطارق، 13)
گروه دوم، واژگان «تلاوت»، «قرائت» و «ترتيل» است. واژه ی «تلاوت» در آيات متعددي در مورد قرآن کريم به کار رفته است (يوسف، 2؛ الطارق، 113؛ فصلت، 3؛ الشوري، 7؛ زخرف، 3؛ شعراء، 195) در استعمال اين واژه، لفظ نيز مورد نظر می باشد؛ زيرا «تلاوت» به معناي پيروي و دنباله روي کردن است و به قرائت قرآن از اين رو «تلاوت» اطلاق شده است که آيات آن در پي يکديگر خوانده می شود. علاوه بر اين، کلمه ی «تلاوت» به معناي «قرائت» است، با اين تفاوت که تلاوت تنها در مورد خواندن دو کلمه و بیش تر به کار می رود، اما قرائت، در تلاوت يک کلمه نيز جايز و جاري است (ابن فارس، 1/ 351؛ فيّومي، 1-76/2؛ ابن منظور، 48/1؛ طبرسي، 1-462/2؛ طباطبايي، 334/1). البته برخي تنها تفاوت آن دو را در اين می دانند که تلاوت به کتاب های آسماني اختصاص دارد، به خلاف قرائت که اعم است (راغب اصفهاني، 75)
در آيات ديگري در مورد آنچه بر پيامبر اکرم (ص) از سوي خداوند نازل شده واژه ی «تلاوت» به کار رفته است، مانند: «تِلک آياتُ الله نتلوها عليک بالحق» (البقره، 252) نتيجه آن که از کاربرد «تلاوت» (که در آن لفظ نيز مورد نظر است) در اين گونه آيات، الهي بودن لفظ قرآن استفاده می شود.
اين حکم بر تعبيرات «قرائت» و «ترتيل» (5) که در آياتي از قرآن آمده است، قابل اطلاق است. قرآن تصريح دارد که الفاظ و عبارات قرآن، از آنِ خداست؛ زيرا استعمال واژه هاي قرائت، تلاوت و ترتيل از نظر وضع لغت عرب تنها به معناي بازگو کردن سروده ی ديگران است، که الفاظ و معاني هر دو از آن ديگري باشد و بازگو کننده صرفاً آن را تلاوت می کند. از اين رو فقها گفته اند: قرائت، عبارت است از حکايت لفظ، در مقابل تکلم که عبارت است از حکايت معنا (معرفت، 58). بنابراين الفاظ و عبارات قرآن از پيامبر (ص) نبوده و ايشان تنها آن ها را قرائت يا تلاوت کرده است.
گروه سوم، مربوط به واژه «عربي» است. اين واژه در آيات متعددي در مورد قرآن کريم به کار رفته است؛ مانند «إنا أنزلناه قرآناً عربياً لعلکم تعقلون» (يوسف، 2). اين آيه، نزول قرآن را به زبان عربي و از سوي خدا می داند. علامه طباطبايي در تفسير اين آيه می نویسد: «معناي اين آيه اين است که خداوند خود در مرحله نزول، بر آيات اين کتاب لباس عربي پوشانده است تا اندیشه ی بشر بتواند آن را دريابد و اگر خداوند خود معاني قرآن را در قالب الفاظ و عبارات درنياورده بود، فهم قرآن به پيامبر (ص) اختصاص پيدا می کرد و قوم و امت او به اسرار آيات راه نمی یافتند. اين نشان می دهد که وحياني و عربي بودن الفاظ قرآن کريم، در ضبط اسرار آيات و حقايق معارف آن نقش دارند» (طباطبايي، 87/11-79)
در آيات ديگري لسان قرآن، «عربي» معرفي شده است (الشعراء، 193-195؛ النحل، 103). در برخي آيات نيز واژه ی «عربي» به عنوان وصف قرآن کريم آمده است (الزمر، 28؛ فصلت، 3؛ الزخرف، 3)
البته واژه هاي ديگري از قبيل قرآن، کلام الله، حديث، کتاب و ... در قرآن مطرح شده اند که همگي آن ها نشان می دهند، علاوه بر محتوا، الفاظ و عبارات قرآن نيز از سوي خداوند بر پيامبر اکرم (ص) نازل شده اند که به جهت اختصار از ذکر آن ها خودداري می کنیم.

د. اشاره به عدم دخالت پيامبر در متن قرآن:
 
پيامبر اسلام (ص) هيچ نقش و دخالتي در الفاظ قرآن نداشته و پس از نزول نيز امکان تغيير و تبديل براي او نبوده است. اين همان چيزي است که در آيات چندي بدان اشاره شده است:
«إنا جعلناه قرآناً عربياً لعلکم تعقلون * و إنه في ام الکتاب لدينا لعلي حکيم» (الزخرف، 3-4) و يا «کتاب فصلت آياته قرآناً عربياً لقوم يعلمون» (فصلت، 3)
از اين آيات استفاده می شود که خداوند متعال قرآن را به عربي فرستاده است و فقط اوست که می تواند در آيات قرآني تصرفي انجام دهد: «و لئن شئنا لنذهبن بالذي أوحينا إليک» (الاسراء، 86)
سنت الهي بر حفظ اين متن آسماني است و خود متعهد حفظ آن شده است: «لا مبدل لکلماته» (الانعام، 115)
در آياتي از قرآن، خداوند پيامبر (ص) را در صورت هر گونه تغيير، تهديد به خواري و مرگ می کند (الحاقه، 45-46).
کلمه «قل» در قرآن 332 بار تکرار شده که حاکي از آن است که خود پيامبر (ص) هيچ دخالتي در کار وحي نداشته است و الفاظ قرآن بر ساخته ی ذهن او نيست. علاوه بر واژه «قل» واژه هایی نظير «اِقرء» يا «اُتلُ» نيز همين دلالت را دارند. بنابراين او در بسياري از آيات قرآن تنها نقش يک مخاطب را دارد و بديهي است که در اين گونه آيات او خود نمی تواند متکلم نيز باشد. به گفته ی برخي قرآن پژوهان، ظاهر قرآن آشکارا نشان می دهد که حتي يک بار هم پيامبر سخنگو نيست و حتي يک آيه هم در سراسر قرآن نمی یابیم که گوینده اش رسول مکرم باشد! البته، در مواردي با ذکر «قال الرسول»، «اذ تقول» و جز آن ها گفتار او نقل شده است، ولي گوينده آن خداست نه پيامبر! و اين حقيقتاً شگفت آور است (نک: عبدالعلي بازرگان، هوي يا هدي، در پاسخ به دکتر عبدالکريم سروش)

2-3-الهي و بشري بودن کتب مقدس
 
مطابق اين نظريه، به رغم آن که الفاظ کتاب مقدس، بشري است، محتواي آن ها، الهام الهي است؛ يعني معاني از سوي خدا بر نويسندگان الهام شده و آن ها آن معاني را در قالب کلمات بشري درآوردند. بسياري از الاهي دانانِ ترقي خواهِ کنوني، بر اين باورند که نويسندگان، الفاظ کتاب مقدّس را خودشان خلق کرده اند؛ اما اين در زماني بوده که روح خدا بر آن ها القا می شده است؛ زماني که پرده ها به کناري رفته، حضور خدا را درک می کرده اند. (7 ,Lofmark)
مارتين لوتر (1483-1546)، می نویسد: «روح القدس نويسندگان را به آنچه سزاوار است انبيا بيان کنند ارشاد می نمود و آن ها نيز معاني را با الفاظي که خود می ساختند عرضه می کردند» (عزيز، 86).
فهيم عزيز از مفسران مسيحي در اين باره می نویسد: «ما درباره ی کتاب مقدس بر اين باور نيستيم که از لوح محفوظ آمده و از آسمان نازل شده است، آن طوري که مسلمانان معتقدند. بلکه مطمئن هستيم که خدا اين کتاب را به اندازه توان بشري از زبان و فکر و علم مناسب با شرايط تاريخي کتابت عرضه کرده است» (عزيز، 163)
تفکر غالب در ميان مسيحيان در قرون وسطي و امروز نيز در صورت های سنتی تر مذهب کاتوليک و محافظه کاران پروتستان آن است که خداوند حقايق گزاره اي به پيامبران الهام کرده است (نک: هيک، 56)
براساس اين نظر، وحي مجموعه اي از حقايق است که به صورت احکام يا قضايا بيان گرديده است وحي حقايق اصيل و معتبر الهي را به بشر انتقال می دهد. به نوشته دائره المعارف کاتوليک، «وحي را می توان انتقال برخي حقايق از سوي خداوند به موجودات عاقل از طريق وسائطي که وراي جريان معمول طبيعت است نام نهاد» (هيک، 119)
مسيحيان معتقدند که خداوند کتاب های مقدس را به وسيله مؤلفان بشري نوشته است و براساس اين اعتقاد می گویند که کتاب های مقدس يک مؤلف الهي و يک مؤلف بشري دارند. به عبارت ديگر مسيحيان معتقدند که خدا کتاب مقدس را به وسيله الهامات روح القدس تأليف کرده و براي اين منظور مؤلفاتي از بشر را براي چنين نوشته هایی برانگيخته و آنان را در نوشتن به گونه اي ياري کرده است که فقط چيزهايي را که او می خواسته، نوشته اند (ميشل، همان جا)
به عقيده اين گروه از مسيحيان، اصل پيام از خدا آمده و در نتيجه حق است؛ اما شکل پيام تنها به خدا مربوط نمی شود؛ بلکه به عامل بشري نيز ارتباط پيدا می کند. اين عامل بشري نويسنده کتاب است که مانند همه مردم محدود و در معرض خطاست و اين خطاها بر اصل پيام تأثيري ندارد (همان جا).
نويسنده ديگري در اين باره چنين می نویسد: «وحي فقط القاي معاني است نه املاي الفاظ، و اين ويژگي، يک شخصيت والايي به گيرنده وحي می دهد که فقط ابزار نباشد، از اين رو دست او باز است که کجا موضوع را بيشتر توضيح دهد و با روش کلامي مناسب آن را تفهيم کند» (غرديه، 392/2).
مهم ترین مشکلي که اين ديدگاه در مباني تفسير دارد آن است که چگونه می توان مرز الهي بودن را از بشري بودن مشخص کرد. چگونه می توانیم امري را مقصود الهي بدانيم و امر ديگري را برخاسته از شرايط فکري و فرهنگي حاکم بر ذهن و زبان گوينده متن بدانيم.
طبق اين ديدگاه، الفاظ قرآن نيز بشري است؛ يعني ساخته و پرداخته ی خود پيامبر (ص) است که معاني دريافتي را در قالب اين الفاظ موجود بيان کرده است. اين نظريه در طول تاريخ چندان مورد توجه نبوده است؛ اما به هر حال در حوزه ی اندیشه ی ديني حضور داشته است.
منشاء اين ديدگاه به «ابن کلّاب (6)» متکلم قرن سوم هجري بر می گردد (نک: کلانتري، 88). مطابق نظریه ی ابن کلّاب، حقيقت کلام خداوند را که اساس دين اسلام است در وراي معقول و مفهوم قرار دارد و قرآن را تنها يک تعبير عربي با محدودیت های بشري از آن کلام به شمار می آورد. به نظر وي مسلمانان به حقيقت کلام خدا دسترسي ندارند. همچنين طبق ديدگاه وي تورات و انجيل نيز تعبيرات ديگر از همان حقيقت وراي معقول و مفهوم اند و باطن هر سه دين اسلام و يهوديت و مسيحيت عبارت است از يک «حقيقت واحد» که همان کلام قديم خداوند است (دائره المعارف بزرگ اسلامي، 521/4)
در قرن اخير نيز برخي از نويسندگان نوگرا در جهان اسلام با گرايش به اين ديدگاه درصدد تقويت و ترويج آن برآمده اند. شاه ولي الله دهلوي، سيد احمد خان هندي و سيد اميرعلي هندي، که هر يک در نهضت اصلاح ديني در شبه قاره هند نقشي بر عهده داشته اند، بر اين باور بوده اند که تنها معاني قرآن بر پيامبر وحي شده ولي الفاظ و متن قرآن از شخص پيامبر (ص) است (کلانتري، 89)
نصر حامد ابوزيد، از متفکران دگرانديش مصري، نيز چنين ديدگاهي را قبول دارد (ابوزيد، 18-19). در نظر وي بازنگري و قرائتي جديد از مفهوم وحي امري قابل انديشه است. ابوزيد درباره ی آیه ی 51 سوره ی شوري (7) که در تحليل وحي به آن استناد می شود، چنين می گوید: «اين آيه نه از وحي، بلکه از کلام الله سخن می گوید. بايد اين دو را از هم تفکيک کرد. بنابراين آيه، کلام الهي سه گونه است: الف. وحي به پيامبران: در اين آيه، کلمه ی وحي به همان معناي لغوی اش يعني، الهام به کار رفته است؛ ب. سخن گفتن از پس حجاب که تنها نمونه ی آن را در ماجراي موسي سراغ داريم؛ ج. فرستادن رسول [فرشته] تا او بر اذن خدا مطلبي را الهام کند» (همان، 516-517).
او نوع سوم کلام خدا را همان وحي معهودي می داند که در آن رسول (فرشته) چيزي را ابلاغ نکرده، بلکه وحي و الهام می کند. وي با تفکيک ميان وحي و کلام الهي نتيجه گرفته است که جبرئيل کلمات را به پيامبر (ص) تحويل نداده، بلکه آن ها را الهام (وحي) کرده است (نک: همان).
طرفداران اين ديدگاه در اثبات نظریه ی خود به آياتي از قرآن استناد کرده که «قلب پيامبر را مهبط وحي معرفي کرده است»، مانند: آيه «نزل به الروح الأمين * علي قلبک لتکون من المنذرين» (الشعرا، 193-194) و آيه: «قل من کان عدواً لجبريل فإنه نزله علي قلبک» (البقره، 97). با توجه به اين که اين آيات دلالت بر نزول قرآن بر قلب پيامبر می کند، نتيجه گرفته شده است که آنچه وحي می شده تنها معاني بوده است و نه الفاظ، زيرا نزول وحي بر قلب نياز به الفاظ نداشته و قلب جايگاه معاني است.
ابوزيد فهم خود را از آيه 51 سوره ی شوري با اين آيات سازگار می داند و می گوید: چنين است که می توانیم قرآن را وحيِ خدا و در عين حال، کلامِ پيامبر بدانيم. وي اين ديدگاه را به حقيقت نزدیک تر می داند و علت آن را چنين بيان می کند: «اگر معتقد باشيم که الفاظ قرآن عين کلام الهي است، در آن صورت تعدد و اختلاف قرائات چه می شود؟ آيا می توان پذيرفت که در نفس کلام الهي انحراف پديد آمده است؟ اگر بپذيريم که وحي همان کلام اللهِ حرفي و ملفوظ است، لاجرم يکي از اين دو قرائت اشتباه است. بر این ها بيفزاييد روايات فراواني که می گوید قرآن بر هفت حرف نازل شده است و اين روايات را اهل سنت و بسياري از شيعيان پذیرفته اند. پس نتيجه می گیریم وحي کلام الله حقيقي است؛ اما در بيان و تعبير آن تا اندازه اي به بشر اجازه داده اند؛ هم در اعراب، هم در واژگان و هم در ترکيب جملات» (همان، 17-518)
در پاسخ به اين اشکال می توان گفت که الهي بودن الفاظ قرآن منافاتي با نزول قرآن بر قلب پيامبر (ص) ندارد؛ زيرا نزول معارف قرآن در قالب اين عبارات، گرچه مورد عنايت قرآن و مسلمانان است، اما به اين معنا نيست که در تحقق وحي به حواس ظاهري و ابزار مادي نياز است. چنان که علامه طباطبايي بر اين اعتقاد است که «قلب» در آیه ی مذکور عبارت است از نفس انساني که صاحب شعور، ادراک و اراده است و نزول وحي بر قلب را در آیه ی مذکور ناظر به کيفيت تلقي و دريافت وحي توسط پيامبر می داند. وي تصريح می کند که دريافت وحي توسط نفس شريف پيامبر صورت می گرفته و هيچ يک از حواس ظاهري در آن دخالت نداشته اند. پيامبر (ص) در هنگام وحي فرشته ی وحي را می دید و سخن او را می شنید، بدون آن که در اين ديدن و شنيدن، چشم و گوش و حواس ظاهري خود را به کار گيرد (طباطبايي، 317/15)
برخي از نويسندگان معاصر، از «وحي» پيامبر، به «تجربه ديني» تعبير می کنند و می نویسند: «به همين سبب، بزرگان ما به تجربه ديني و تجربه وحياني پيامبر تکيه کرده اند و پيامبر را کسي دانسته اند که می تواند از مجاري ويژه اي به مدرکات ويژه اي دست پيدا کند که ديگران از دست يافتن به آن ها ناتوان و ناکام اند. پس مقوم شخصيت و نبوت انبيا و تنها سرمايه آنان همان وحي يا به اصطلاح امروز، تجربه ديني است (نک: سروش، 3).
گرچه سروش در کتاب بسط تجربه نبوي اين موضوع را که قرآن حاصل تجربه نبوي است، به طور مبهم برگزار کرده، اما در گفتارها و نوشتارهاي اخيرشان به رغم باقي ماندنِ برخي ابهامات، به صورت شفاف تری آن را مطرح کرده است. از سخنان اخير وي فهميده می شود، قرائت ديگري از تجربه ی ديني عرضه کرده است که از آنچه در غرب توسط دانشمندان مسيحي همچون شلاير ماخر و جان هيک مطرح شده کاملاً متفاوت است. اين ديدگاه را می توان نگاهي به وحي به عنوان پديده اي الهي - بشري دانست که بر پایه ی مباني عرفان اسلامي استوار گشته است. در واقع، نامبرده با استفاده از عرفانه ي وحدت وجوديه ي محيي الدين بن عربي و نيز آموزه هاي عرفانيِ مولانا جلال الدين رومي، اين نظريه را سامان بخشيده است. البته می توان گفت که محرک اصلي براي اين نظريه پردازي، گزاره هایی از قرآن است که به نظر وي به هيچ روي نمی توان آن ها را خداييِ محض دانست و بر درستي و واقعي بودنِ آن ها مهر صحّت نهاد. به هر روي، در ديدگاه او قرآن در عين آن که کلام خداست، کلام محمد (ص) نيز هست؛ يعني در عين آن که کلامي الهي است، بشري نيز هست و بايد به لوازم بشري بودن آن نيز پايبند بود. او می گوید:
اين که بگوييم قرآن کلام محمد (ص) است، درست مانند اين است که بگوييم قرآن معجزه ی محمد (ص) است. هر دو به يک اندازه به محمد (ص) و به خدا انتساب دارند و تأکيد بر يکي به معناي نفي ديگري نيست. هرچه در عالم رخ می دهد، به علم و اذن و اراده ی باري است. يک موحد در اين شکي ندارد. با اين حال همه می گوییم آلبالو، میوه ی درخت آلبالو است. آيا بايد بگوييم خدا میوه ی آلبالو می دهد تا موحد باشيم؟ اين اشعريت کهن را جامه تقدس نوين نپوشانيم و سخن به قاعده بگوييم و معناي سخنان دقيق و رازآلود را نيز نيکو دريابيم. قرآن میوه ی شجره ی طیبه ی شخصيت محمد (ص) بود که به اذن خدا ثمر بخشي می کرد (تؤتي اکلها کل حين به اذن رب ها) و اين عين نزول وحي و تصرف الهي است (نک: سروش، کارگزاران، 86/11/20)
از نظر وي وحي پيامبرانه صد در صد بشري و صد در صد الهي است! يعني ماوراي طبيعتي است که مقدّر به اقدار طبيعت شده است و فرا تاريخي است که تاريخمند شده است و امري متعالي است که «نازل» شده است، و بحري است در کوزه و جيحوني است در خم، و نفسي است دميده در ني و از خدايي است در ميان آدميان نشسته و از آدميي است پر از خدا شده (نک: همان جا).
بر طبق اين تعريف از وحي که به صراحت به تجربه ديني بودن تعبير شده است؛ قرآن، که تجربه پيامبر است، از خود او سرچشمه گرفته است و در واقع «ترجمان تجربه وحي» است، نه خود وحي، به عبارت ديگر قرآن کريم از ضمير ناخودآگاه پيامبر سرچشمه گرفته و به شخصيت خودآگاه او رسيده است. نامبرده حضرت محمد را هم فاعل و هم قابل وحي می داند؛ البته با اين توضيح که او بشري است مؤيّد و مطهّر و از شجره ی طیبه ی وجود او جز ميوه اي طيب برنخواهد خاست (نک: همان جا).
نکته ی قابل توجه در ديدگاه وي نسبت به وحي آن است که او لزومي نمی بیند که در فرايند وحي به وجودي مستقل به نام جبرئيل اعتقاد ورزيم که پيامي را از سوي خدا بر پيامبر نازل کند؛ بلکه آن را نيز مرتبه اي از وجود و نفس شريف پيامبر می داند. ايشان با استشهاد به برخي از اشعار مولانا می نویسد:« (مولانا) روح القدس را از مراتب وجود صدتوي آدمي می شناسد و مي شناساند و آدمي را چون دريايي عميق می بیند که لایه ها دارد، و لايه اي در گوش لايه ديگر راز می گوید و اين را عين رازگويي روح القدس مي شمارد و حتي گفتگو با ديگري در خواب را سخن گفتن خود با خود می داند و از اين راه پنجره اي به روي درک مکانيزم وحي و الهام می گشاید. گويي در تلقي وحي تلاطمي و جوششي در شخصيت پيامبر رخ می دهد و خود برتر پيامبر با خود فروتر او سخن می گوید و البته همه این ها به اذن الله و به عين الله صورت می گیرد که او همه جا حاضر و به همه چيز محيط است» (همان جا)
استاد مطهري اين ديدگاه را تحت عنوان «نظریه ی روشن فکرانه» چنين تقرير می کند که بعضي خواسته اند تعبيراتي از قبيل «وحي از جانب خدا»، «نزول فرشته»، «سخن خدا» و «کانون آسماني» را تعبيراتي مجازي بدانند؛ تعبيراتي که جز با آن نمی توان با مردم عوام صحبت کرد. اين افراد روح القدس را نيز همان روح باطن پيامبر می دانند که الهام بخش اوست (نک: مطهري، 21-22)
با عنايت به قرآن مجيد اين نظريه پذيرفتني نيست؛ زيرا خداوند آورنده قرآن را جبرئيل معرفي کرده است. علامه طباطبايي در کتاب قرآن در اسلام در پاسخ به اين گونه افکار می گوید: «قرآن مجيد اين نظر را تأييد نمی کند؛ زيرا قرآن القا کننده آيات را جبرئيل می نامد. آیه ی 97 سوره ی بقره پاسخ يهود است که از پيامبر پرسيدند: اين آيات قرآن را که بر تو نازل می کند؟ فرمود: جبرئيل، گفتند: ما با جبرئيل دشمنيم؛ زيرا به ما بني اسرائيل محدودیت ها را او نازل می کرد و چون دشمن او هستيم به کتابي که وي آورده ايمان نمی آوریم. خداي متعال در اين آيه به سخن شان پاسخ می دهد که جبرئيل قرآن را به اذن خدا به پيغمبر اکرم نازل نمود، نه از پيش خود و بالاخره قرآن سخن خداست و بايد ايمان آورد نه سخن جبرئيل. بديهي است يهود دشمني با يک موجود آسماني داشتند که متصدي رساندن وحي الهي و از حضرت کليم و حضرت محمد (ص) جدا بود، نه با روان پاک ايشان» (طباطبايي، 77-79)
نکته ی ديگري که در مورد نظريه سروش مطرح است، اين است که همان طور که جبرئيل به عنوان مرتبه اي از وجود پيامبر پايين آمده است، ممکن است کسي خود خداوند را نيز به عنوان مرتبه اي برتر در وجود آدمي فروکاهد و به نظریه ی انسان خدايي منجر شود. مطلب آخر در مورد اين نظريه آن است که ايشان و نيز آقاي نصر حامد ابوزيد روشن نکرده اند که چرا نمی توان وحي را عين کلام خداوند دانست. به تعبير روشن تر، چرا نمی توان پيامبر را به قول خود سروش، ضبط صوتي فرض کرد که عين کلام خدا را پس از ضبط براي مردم پخش می کند. آيا اين اتفاق از نظر فلسفي داراي مشکلاتي است يا خير؟
به هر حال اين امري است که نمی توان درباره ی آن پيش داوري کرد. بايد منتظر بود تا تبیین های نصر حامد ابوزيد و سروش در اين باره به رشته ی تحرير درآيد.
خلاصه آن که ممکن است نظرياتي چون گزاره اي بودن و يا تجربه ديني بودن در مورد بخش هایی از متون کتاب مقدس يهودي مسيحي صادق باشد، اما اسلوب بياني قرآن اين اندیشه ها را بر نمی تابد. مطالعه پيشينه اين اندیشه ها نشان می دهد که طرح اين گونه اندیشه ها در مورد قرآن کريم بي تأثير از نظرياتي نيست که در غرب در مورد کتاب مقدس مطرح شده است؛ گرچه بايد اذعان کرد که وجود برخي پرسش ها و اشکالات مشترک در مورد کتاب مقدس و قرآن به طرح اين فرضيات مشترک نيز انجاميده است. زرقاني در اين باره تعبير تندي دارد و می نویسد: «اندیشه هایی که قرآن را عين کلام خدا نمی داند، به طور صحيح با خود قرآن و سنت و اجماع مخالف است و حتي به اندازه ی مدادي که آن را می نویسد، ارزش ندارد و به نظر من اين نوع اندیشه ها در اصل از مسلمانان نيست وگرنه چگونه می توان آن را کلام خدا و معجزه اش دانست، در حالي که الفاظ و عبارات آن ساخته ی پيامبر است!» (همو، 49/1)

3-3- بشري بودن کتب مقدس
 
در مقابل دو ديدگاه ياد شده، که هر يک به نوعي کتاب مقدس را حاصل وحي الهي می دانستند، گروهي ديگر کتاب مقدس را الهي نمی دانند و قداستي براي کتاب مقدس قائل نيستند. اين ديدگاه که می توان آن را ديدگاهي غير گزاره اي از وحي دانست، در مسيحيت پروتستان طي قرن حاضر به طور گسترده رواج يافته است. مطابق اين ديدگاه نه لفظ کتب مقدس از خداست و نه معنا و محتواي آن، بلکه هر دو ساخته و پرداخته ذهن و انديشه مؤلفان بشري است که اين متون را پديد آورده اند.
بولتمان را می توان از اين دسته به شمار آورد. وي در سال 1926 ميلادي کتاب کوچکي به نام «عيسي» انتشار داد که در آن، عيسي به عنوان واعظي معرفي شده است که مردم را به تصميم گيري دعوت می کند و بدين طريق، ما را قادر می سازد که وجود خود را تفسير نماييم. مطابق ديدگاه بولتمان، کتاب مقدس وحي نيست و از اين بالاتر، چيزي به نام کلام عيني خدا وجود ندارد (براون، 190)
در دو سده ی اخير، اين ديدگاه به عنوان تجربه ديني (8) يا ديدگاه غيرزباني مطرح شده است. اين نوع نگرش نسبت به کتاب مقدس، در پرتو علل و عوامل مختلفي از جمله تعارض علم و دين و نقادي کتاب مقدس شکل گرفت. به دنبال چنين انتقادها و مناقشه هایی بود که بحث تجربه ديني براي اولين بار توسط شلايرماخر (9) مطرح شد.
حقيقت آن است که نه تعريف مورد اجتماعي از تجربه ديني وجود دارد و نه ارتباط آن با متون مقدس به روشني تبيين شده است. طبق برخي از تعاريف، تجربه ديني انگاشتنِ وحي هيچ مغايرتي با گزينش پيامبران از سوي خدا و املاي الفاظ يا الهام حقايق بر آن ها ندارد. تنها در بعضي تئوري پردازي ها از تجربه ديني، اين قسم در مقابل دو قسم پيشين قرار می گیرد.
بر طبق ديدگاه غير زباني از نظريه تجربه ديني، مضمون وحي به معني مجموعه اي از دانش ها و حقايق غيبي نيست که به پيامبر القا شده باشد؛ بلکه حضور خداست که از طريق تأثيرگذاري در تاريخ وارد قلمرو تجربه بشر می گردد. به حسب اين ديدگاه، وحي از مقوله فعل و حادثه (Event) است، نه از مقوله سخن و گفتار، بنابراين ما با اقوال وحياني مواجه نيستيم؛ بلکه صرفاً با حوادث و وقايع وحياني رو به رو هستيم (سعيدي روشن، 119). به بيان ديگر، مطابق اين نظرگاه، وحي مجموعه اي از حقايق درباره خدا نيست؛ بلکه خدا از راه تأثير گذاشتن در تاريخ به قلمرو تجربه بشري وارد می گردد (هيک، 64). بنابراين، خداوند بر آن نبود که يک کتاب معصوم از خطا و ريب فرو فرستد؛ بلکه او می خواست وقايعي را در حيات افراد و جوامع به منصه ظهور درآورد. وقايع وحياني، هرچه هستند، هم پاي بشر را به ميان می کشند و هم خداوند را؛ از اين رو، هيچ وحيِ تعبير ناشده اي وجود ندارد (نک: ايان باربور، 267-269؛ ميشل، 18؛ فعالي، درآمدي، 355-356)
پرادفوت می نویسد: «بیش تر متون مشتمل بر عهد عتيق، گزارش تلاش هایی است براي تفسير اعمال مردماني خاص و تفسير حوادثي که براي آن ها رخ داده و درک مقاصدي که وراي اين اعمال و حوادث بوده است» (همو، 69)
ميشل توماس در توجيه وحي در کتاب مقدس می گوید: «خدا ذات خود را در تاريخ بشر وحي می کند (منکشف می سازد) و اسفار کتاب مقدس اين وحي ذاتي را آشکار و تفسير می کند. خدا وحي می کند که او کيست، چگونه خدايي است و چه اوصاف و ویژگی هایی دارد» (همو، 28)
با توجه به تبیین های مختلفي که الهي دانان مسيحي عرضه کرده اند، می توان به اين نتيجه رسيد که به طور کلي، درباره چيستي و ماهيت تجربه ديني، سه ديدگاه مطرح شده است:
1
- «تجربه ديني، نوعي احساس است». اين نظريه را اولين بار، فردريک شلاير ماخر در کتاب «ايمان مسيحي» ذکر کرد (نک: وين پرا دفوت، تجربه ديني نوشته، ترجمه ی عباس يزداني؛ فعالي، تجربه ديني، مکاشفه عرفاني؛ schleiermacher friedrich، ) 1996، on religion  و کساني مانند «رودلف اتو» از او پيروي کردند (نک: رودلف اتو، مفهوم امر قدسي، ترجمه همايون همتي). شلايرماخر ادعا کرد که تجربه ديني، تجربه اي عقلي يا معرفتي نيست؛ بلکه از مقوله احساسات است. اين تجربه، تجربه اي شهودي است که اعتبارش را از جاي ديگر نمی گیرد و اعتبار قائم به ذات دارد. از آن رو که اين تجربه نوعي احساس يا عاطفه است و از حدّ تمايزات مفهومي فراتر می رود؛ از اين رو، نمی توانیم آن را توصيف کنيم.
از ديدگاه اُتُو، کتاب مقدس را می توان [به نوعي] بازتابي از امر قدسي در پيامبران بني اسرائيل دانست. او می گوید: دين شريف موسي نشانگر آغاز يک فرآيند است که از آن نقطه به بعد با نيرويي دائماً فزاينده رشد می کند و از طريق آن امر قدسي، عقلي و اخلاقي می شود. اوج اين فرآيند را می توان در کتاب های انبيا و انجیل ها يافت (اُتُو، 153). براساس اين فرضيه، نويسندگان کتاب مقدس هر يک تبيين و تفسيري مناسب با احساس خود از امر قدسي را عرضه کرده اند. به طور مثال، انعکاس بيش از حد «احساس مخلوقيت» باعث ترويج عقيده قضا و قدر در آثار پولس رسول شده است (اُتُو، 176)
2
-«تجربه ديني، نوعي ادراک حسي است». براي نمونه، ويليام آلستون معتقد است: همان گونه که ادراک حسي از سه رکن «مدرک» (شخصي که مثلاً کتابي را می بیند)، «مدرَک» (کتاب) و «پديدار» (جلوه ظاهري که کتاب براي شخص دارد) تشکيل می شود، در تجربه ديني هم سه جزء وجود دارند؛ «شخصي که تجربه را از سر می گذراند»، «خداوند که به تجربه در می آید» و «ظهور و تجلي خداوند بر آن شخص تجربه گر» (نک: ويليام آستون «تجربه ديني ادراک خداوند است»، ترجمه مالک حسيني، کيهان، ش 50؛ ويليام آلستون، «تجربه ديني»، ترجمه رضا حق پناه، انديشه حوزه، ش 35-36)
3
-«تجربه ديني، ارائه نوعي تبيين مافوق طبيعي است». وين پرادفوت (همو، 224- 253) چنين رويکردي به تجربه ديني دارد. به نظر او، تجربه ديني تجربه اي است که صاحبش آن را ديني تلقّي کند؛ چرا که اين تجربه براساس امور طبيعي براي او تبيين پذير نيست (عباسي، 79-80)
واقعيت آن است که تنوع مطالب و سبک های بياني در مجموعه نوشته هاي موسوم به کتاب مقدس يهودي مسيحي به قدري متفاوت است که به هيچ روي نمی توان يک نظريه از نظريات پيشين را در مورد آن ها منطبق دانست. از اين رو می توان گفت که اين نظريات مانعه الجمع نيستند. به طور قطع نمی توان کلامي را که در تورات به عنوان سخن خداوند به حضرت موسي آمده با آنچه که در کتاب اعمال رسولان به عنوان گزارش کارهاي حواريون حضرت عيسي آمده است، يکسان انگاشت. از اين رو ديدگاه هاي مطرح شده در ميان مسيحيان در مورد کتاب مقدس هر يک با توجه به بخشي از مطالب اين کتاب است و نمی توان هيچ کدام از اين نظريات را به تمام متن تعميم داد.
4
-نتايج
با بحث هایی که در مورد الهي يا بشري بودن کتاب مقدس و قرآن کريم آورديم، نتايج زير به دست می آید:
1
-بررسي تاريخي ديدگاه هاي مختلف در ميان يهوديان، مسيحيان و مسلمانان نشان می دهد که اندیشه ی بشري بودن متون مقدس در اديان ابراهيمي از سوي مسيحيان پديدار گشته است. يهوديان و مسلمانان به طور سنتي بر الهي بودن تورات و قرآن تأکيد داشته اند و نظريات ديگر در ميان پيروان اين اديان را می توان متأثر از مباحثي دانست که از سوي ليبرال مسيحيان در سده هاي اخير به دنبال مباحث هرمنوتيک جديد و تجربه ديني در غرب مطرح شده است.
2
- حقيقت آن است که تنوع اسلوب بياني در ميان مباحث گوناگون موجود در نوشته هاي عهد عتيق و جديد به گونه اي است که ادعاي الهي بودن تمام اين نوشته ها را امري بسيار مستبعد می نماید. از اين رو، متفکران و الاهيات دانان مسيحي در سده هاي اخير در پي طرح نظرياتي بوده اند تا پاسخ گوي پرسش هایی باشند که خوانندگان اين متون مطرح کرده اند. آنها به اين نتيجه رسيدند که مشکلات موجود در اين متون سبب شده است تا نظریه ی الهي بودن الفاظ با چالشي جدّي روبه رو شود. در واکنش به اين چالش، ديدگاه هاي موسوم به گزاره اي بودن وحي و نيز تجربه ی ديني در غرب مطرح شده است. داوري منصفانه اقتضا می کند که اين دیدگاه ها در مورد بسياري از بخش های کتاب مقدس صائب هستند. اما ویژگی های بياني قرآن، که به برخي از آن ها در متن مقاله اشاره شد، مانع از آن است که اين دیدگاه ها را برتابد. در برخي از بخش های کتاب مقدس به جنبه بشري بودن آن تصريح شده است. اما قرآن کريم در آيات متعددي تصريح می کند که آن، نه تجربه باطني و شخصي پيامبر، بلکه کلام خداست.
کتاب شناسي
قرآن کريم
کتاب مقدس (عهد عتيق و عهد جديد)
ابن فارس، احمد، معجم مقاييس اللغه، بيروت، دارالجيل، 1991 م.
ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1408-1988 م.
اُتو، رودلف، مفهوم امر قدسي، ترجمه و توضيح همايون همتي، تهراني، انتشارات نقش جهان، 1380.
آشتياني، جلال الدين، تحقيقي در دين مسيح، تهران، نشر نگارش، 1379.
آلستون، ويليام، تجربه ديني ادراک خداوند است، ترجمه مالک حسيني، کيهان، ش 50.
اميني، ابراهيم، وحي در اديان آسماني، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، 1377.
انطونيوس نجيب و نياقه المطران، معجم اللاهوت الکتابي، بيروت، دارالمشرق.
باربور، ايان، علم و دين، ترجمه بهاء الدين خرمشاهي، مرکز نشر دانشگاهي، 1374.
بجنوردي، سيد کاظم، دائره المعارف بزرگ اسلامي، تهران، 1370.
براون، کالين، فلسفه و ايمان مسيحي، ترجمه طاطه وس ميکائيليان، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي.
پرادفوت، وين، تجربه ديني، ترجمه عباسي يزداني، قم، مؤسسه فرهنگي طه.
توفيقي، حسين، آشنايي با اديان بزرگ، تهران، سمت، 1384.
جوادي آملي، عبدالله، شريعت در آيينه وحي، تهران، مرکز نشر فرهنگي رجاء، 1373.
راغب اصفهاني، حسين، المفردات في غريب القرآن، مصر، نشر الکتاب، 1404 ق.
زرکشي، بدرالدين، البرهان في علوم القرآن، بيروت، دارالمعرفه، 1410 ق.
زرقاني، عبدالعظيم، مناهل العرفان في علوم القرآن، بيروت، دارالفکر، 1988 م.
سروش، عبدالکريم، بسط تجربه نبوي، تهران، مؤسسه فرهنگي صراط، 1378.
سليماني، عبدالرحيم، درآمدي بر الهيات تطبيقي اسلام و مسيحيت، قم، کتاب طه، 1382.
سعيدي روشن، محمد باقر، تحليل وحي از ديدگاه اسلام و مسيحيت، انديشه، 1375.
سيوطي، جلال الدين، الاتقان في علوم القرآن، مؤسسه الکتب الثقافيه، 1416 ق.
طباطبايي، محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، بيروت، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، 1391 ق.
طباطبايي، محمد حسين، قرآن در اسلام، تهران، دفتر انتشارات اسلامي، 1370 ش.
طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البيان في تفسير القرآن، بيروت، داراحياء التراث العربي، 1406 ق.
عباسي، ولي اله، قبضي در بسط تجربه نبوي، علوم اسلامي رضوي (الهيات و حقوق)، ش 7-8.
طوسي، نصير الدين محمد بن الحسن، کشف المراد في شرح تجريد الاعتقاد، بيروت، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، 1399 ق.
عزيز، فهيم، علم التفسير، دارالثقافه، قاهره.
غرديه، لويس، فلسفه الفکر الديني بين الاسلام و المسيحيه، ترجمه به عربي توسط صبحي صالح و فريد جبر، بيروت، درالعلم للملايين، 1979 م.
فعالي، محمد تقي، درآمدي بر معرفت شناسي ديني و معاصر، قم، انتشارات معارف، 1379.
فعالي، محمد تقي، تجربه ديني و مکاشفه عرفاني، تهران، مرکز نشر پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1379.
قائمي نيا، عليرضا، تجربه ديني و گوهر دين، قم، مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامي، 1381 ش.
قائمي نيا، عليرضا، وحي و افعال گفتاري، قم، انجمن معارف اسلامي ايران، 1381 ش.
فيومي، احمد بن محمد، المصباح المنير، قم، دارالهجره، 1405 ق.
کلانتري، ابراهيم، قرآن و چگونگي پاسخگويي به نيازهاي زمان، قم، پژوهشکده فرهنگ و معارف، 1382 ش.
مصباح يزدي، محمد تقي، قرآن شناسي، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1384 ش.
مطهري، مرتضي، نبوت، تهران، انتشارات صدرا، 1373 ش.
معرفت، محمد هادي، التمهيد في علوم القرآن، مؤسسه النشران الاسلامي، 1416 ق.
معرفت، محمد هادي، علوم قرآني، قم، مؤسسه فرهنگي تمهيد، 1378.
مير محمدي، سيدابوالفضل، تاريخ و علوم قرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامي، 1375 ش.
ميشل، توماس، کلام مسيحي، ترجمه حسين توفيقي، قم، مرکز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب، 1377 ش.
ابوزيد، نصر حامد، مفهوم النص، بيروت، المرکز الثقافي العربي، 1996 م.
ابوزيد، نصر حامد، معناي متن، ترجمه مرتضي کريمي نيا، تهران، طرح نو، 1380 ش.
هيک، جان، فلسفه دين، ترجمه بهرام راد، تهران، انتشارات بين المللي الهدي، 1372 ش.
Hick, Jojn, Philosophy of Religion, (fourth eidition), new Jersey: prentice - hall, Inc, 1990.
Encyclopaedia Judaica (Jerusalem 1978-1982).
Schleiemacher, friedrich, on Religion: speeches to its cultured Despisers, translated and Edited by Richard crouter: Cambridge university press.
The interpreters bible, the holy scriptures in the king james and........... version 12 vols. Abringdon press, 1995.
The Cathloice Encyclopedia, new york: rebert appletonco 1912.
Lofmark, Carl, What is the Bible, Londan, Rational Publication, 1990.
Reader's Digest Great Illustraed Dictionary, New York, The Reader's Digest Associated Limited, 1984.

پي نوشت ها :
1- دانشيار دانشگاه قم
2
-دانشجوي دکتري دانشگاه قم.
3. Billy Graham.
4
-مقصود حرف اول کتاب مقدس، رساله آفرينش تا انتهاي کانن مسيحيت است، پاورقي ص 15.
5
-ترتيل، بيان کردن سخني منظم، پايدار و همراه با فاصله را گويند و نيز هرگاه سخني پايدار به آساني و راحتي بيان شود، آن را ترتيل گويند. مفردات، 187.
6
-ابومحمد عبدالله بن سعيد بن کلّاب القطان بصري، متکلم معروف سده سوم قمري وي از تدوين کنندگان عقايد کلامي سلف است که بعدها کساني چون ابوالحسن اشعري آراء و روش وي را دنبال کردند و «کلام اشعري» را بنياد گذاشتند. ابن کلّاب يکي از مخالفان معروف و معتبر معتزله بود و بر ضد آراي آنان مصنفاتي پرداخته است. عقايد و آراي کلامي ابن کلّاب در شکل گيري کلام اسلامي اثر مهمي داشته است. پيروان آراي وي «کلابيه» ناميده شده اند (دائره المعارف بزرگ اسلامي، 520/4).
7
-و ما کان لبشر أن يکلمه الله إلا وحيأ أو من وراء حجاب أو يرسل رسولا فيوحي بإذنه ما يشاء إنه علي حکيم.
8. Religious Experience.
9. Schleiermacher.

منبع:فصلنامه فلسفه سال 36 تابستان 1387

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امیر المؤمنین علی علیه السلام : مَن يَطلُبِ الهِدايَةَ مِن غَيرِ أهلِها يَضِلَّ

هر كس هدايت را از كسى كه اهل آن نيست بخواهد، گمراه شود.

غرر الحكم ، حدیث 8501