Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 237801
تاریخ انتشار : 7 اردیبهشت 1397 20:43
تعداد مشاهدات : 55

خاتمیت مبنای کلامی مهدویت

نوشتار پیش رو به دو موضوع خاتمیت و مهدویت و نسبت میان آن دو می پردازد. مطلع بحث با مقدمه ای آغاز شده و بعد از بیان مقدمه، به مفهوم شناسی خاتمیت مبادرت می شود. از آن جایی که مقولۀ خاتمیت دارای اجزای تحلیلیه نظیر جامعیت، جاودانگی، جهانی و کمال بوده و همیشه تبیین کل، متفرع بر تبیین اجزاء است، از این رو پیش از آن که به رابطۀ میان خاتمیت و مهدویت پرداخته شود، به تبیین اجزای تحلیلیۀ خاتمیت و کیفیت رابطۀ آن ها با مهدویت مبادرت می شود. در فرایند بحث به بیان تلازم و ترابط میان باورداشت خاتمیت و مهدویت پرداخته شده و جهت تبیین این تلازم و ترابط، گزینه های چهارگانه ای مانند «خاتمیت، علّت فاعلی مهدویت، »مهدویت، علّت غایی خاتمیت، «خاتمیت، علّت عینی مهدویت و » مهدویت، علّت علمی خاتمیت را پیش کشیده و با نگاه تفصیلی به تحلیل هر یک از آن ها می پردازیم.

خاتمیت مبنای کلامی مهدویت

حسین الهی نژاد

چکیده
نوشتار پیش رو به دو موضوع خاتمیت و مهدویت و نسبت میان آن دو می پردازد. مطلع بحث با مقدمه ای آغاز شده و بعد از بیان مقدمه، به مفهوم شناسی خاتمیت مبادرت می شود. از آن جایی که مقولۀ خاتمیت دارای اجزای تحلیلیه نظیر جامعیت، جاودانگی، جهانی و کمال بوده و همیشه تبیین کل، متفرع بر تبیین اجزاء است، از این رو پیش از آن که به رابطۀ میان خاتمیت و مهدویت پرداخته شود، به تبیین اجزای تحلیلیۀ خاتمیت و کیفیت رابطۀ آن ها با مهدویت مبادرت می شود. در فرایند بحث به بیان تلازم و ترابط میان باورداشت خاتمیت و مهدویت پرداخته شده و جهت تبیین این تلازم و ترابط، گزینه های چهارگانه ای مانند «خاتمیت، علّت فاعلی مهدویت، «مهدویت، علّت غایی خاتمیت، «خاتمیت، علّت عینی مهدویت و «مهدویت، علّت علمی خاتمیت را پیش کشیده و با نگاه تفصیلی به تحلیل هر یک از آن ها می پردازیم.
واژگان کلیدی
خاتمیت، مبانی دین شناختی، جامعیت، جاودانگی، جهانی، کمال دین.

مقدمه
اندیشۀ مهدویت در آغاز تولد خود به عنوان یک باور و اعتقاد بسیط از طرف اسلام مطرح شده و در طول تاریخ بر اساس بحث و گفت وگوی بین الادیانی و بین المذاهبی همواره بر گسترۀ مسائل محیطی آن افزوده شده و به مرور زمان با گذر از فراز و فرود تاریخی به صورت یک حوزۀ پرگستره و پردامنه با انبوهی از مسائل درونی و پیرامونی ظهور کرده است و به جایگاه مهم و شایستۀ خود در میان آموزه های دینی دست یازیده است. به بیان دیگر، اندیشۀ مهدویت برای نخستین بار به صورت یک باور اصیل اسلامی از طرف شارع اسلامی با مسائل محدود مطرح شده است و دین اسلام به عنوان خاستگاه و بسترساز مهدویت، عهده دار تکوین، تبیین و تفسیر آن است. یعنی دین اسلام افزون بر این که در اصل پیدایش مهدویت و تداوم و استمرار آن نقش ایفا می کند، در تکوین اصول و مبانی مهدویت نیز نقش دارد. پس از آن جا که باورداشت مهدویت به عنوان یک اندیشۀ اعتقادی _ دینی خاستگاه و پایگاه اسلامی دارد، انتظار می رود بسترها، مبانی، پیش فرض ها و اصول توجیهی آن نیز از آموزه ها، گزاره ها و گزارشات اسلامی برداشت شود. با این نگاه و رویکرد، فرایند شکل گیری اصول و مبانی کلامی و دین شناختی مهدویت پژوهی توجیه شده و باورداشت مهدویت بر اساس آن ها سامان یافته و استمرار و تدوام آن تضمین می شود. پس عرصۀ مهدویت با نگرش بیرونی و با رویکرد فلسفۀ مضافی دارای مبانی و اصول مختلفی است که با رویکردهای دین شناختی، هستی شناختی، انسان شناختی، جامعه شناختی و... توجیه می شوند.
در این نوشتار، در میان رویکردهای گوناگون فوق، تنها به رویکرد کلامی و دین شناختی توجه می شود و نیز در میان گونه های مختلف کلامی و دین شناختی که متشکل از امامت، خاتمیت، سنت استخلاف، وجود حجت در هر زمان، سنت پیروزی حق بر باطل و... است، تنها به خاتمیت پرداخته می شود و در این باره پرسش های گوناگونی مطرح است که می طلبد در فرایند بحث با پژوهش و تحقیقات مناسب پاسخ های درخور به آن ها داده شود. مثلاً: 1. رابطۀ مهدویت با خاتمیت چگونه است؟ 2. آیا رابطۀ مهدویت و خاتمیت یک سویه است یا دوسویه؟ 3. چگونه خاتمیت مبنای مهدویت، و مهدویت غایت خاتمیت شناخته می شود؟ به بیان دیگر، چگونه خاتمیت علّت فاعلی مهدویت و مهدویت علت غایی خاتمیت قلمداد می شود؟ 4. شاخصه های خاتمیت نظیر کمال، جامعیت و جاودانگی چگونه توجیه گر اندیشه مهدویت هستند؟
ضرورت بحث
به طور کلی همۀ باورها و اندیشه ها دارای یک سری بسترها و زمینه هایی هستند تا وجود و بقای خویش را تضمین نمایند. برخی از این بسترها در تحقق بخشی باورها نقش مهم و خطیری دارند، به طوری که وجود و بقای باورها متفرع بر آن هاست. این نوع بسترها با این شاخصه ها، مبانی و اصول نام دارند که برای تحقق باورها نقش علت فاعلی را بازی می کنند و در دو جایگاه علت محدثه و علت مبقیه ایفای نقش می نمایند. بی تردید این قاعده و قانون _ که همۀ باورها و اندیشه ها مبانی دارند _ به عنوان یک قاعده و قانون کلی و فراگیر در همۀ باورها از جمله باورداشت مهدویت ساری و جاری است. پس باورداشت مهدویت نیز به سان باورهای دیگر دارای یک سری مبانی و اصول است که توجیه و تثبیت آن ها، موجب توجیه و تثبیت مهدویت، و فقدان و تضعیف آن ها موجب فقدان و تضعیف مهدویت می شود. پس در بیان ضرورتِ مباحثِ مبانی شناسی برای مهدویت، همین بس که اصل وجود باورداشت مهدویت و بقای آن متفرع بر آن است و همچنین بررسی و تبیین مبانی، زمینه ساز تعمیق و قوت مهدویت در میان باورمندان مهدوی می گردد. در آخر و برآیند بحث گفته می شود: نخست، مبانی شناسی برای مهدویت ضروری است؛ دوم، مهدویت دارای تعدد مبانی است؛ سوم، مبانی مهدویت به گونه های مختلفی تقسیم می شوند. برخی رویکرد کلامی دارند و برخی دیگر رویکرد هستی شناختی دارند و بعضی رویکرد انسان شناختی دارند و برخی دیگر رویکرد جامعه شناختی دارند؛ چهارم، همچنین هر کدام از این رویکردها دارای تنوعات مختلفی هستند. مثلاً مبانی کلامی مهدویت دارای اقسام مختلفی نظیر «ضرورت وجود حجت در هر زمان، »سنت استخلاف، «سنت پیروزی حق بر باطل، «امامت، »خاتمیت و... هستند که در نوشتار حاضر، در میان رویکردهای مختلف، تنها به رویکرد کلامی و نیز در میان تنوعات رویکرد کلامی، تنها به بحث خاتمیت پرداخته می شود.
خاتمیت اسلام
دین اسلام در میان ادیان آسمانی به عنوان آخرین، کامل ترین، جامع ترین دین با وصف جاودانگی و جهانی مطرح است. پنج شاخصۀ خاتمیت، جامعیت، جهانی، جاودانگی و کمال از جمله شاخصه های اختصاصی اسلام بوده و تنها اسلام ادعای داشتن آن ها را دارد، چنان که قرآن دربارۀ کمال دین اسلام می فرماید:
الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتی‏ وَ رَضیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دیناً. (مائده: 3)
برای جامعیت اسلام می فرماید:
وَ نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیَاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ. (نحل: 89)
دربارۀ جهانی بودن اسلام می فرماید:
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشیراً وَ نَذیراً. (سبأ: 28)
و همچنین دربارۀ خاتمیت دین اسلام می فرماید:
ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ. (احزاب: 40)
البته با اثبات خاتمیت، چهار شاخصۀ جامعیت، جهانی، جاودانگی و کمال ضرورتاً به اثبات می رسند؛ زیرا میان مقولۀ خاتمیت با چهار شاخصۀ مورد نظر رابطه و تلازم وجودی و عدمی برقرار است؛ یعنی با اثبات هر کدام، اثبات دیگری و با نفی هر کدام نفی دیگری ثابت می شود. پس وقتی ادعا می کنیم اسلام، دین کامل، جامع و جاودانه است، باید خاتمیت آن نیز اعلان شود؛ زیرا همیشه ادعای کمال، جامعیت و جاودانگی یک پدیده، ادعای نهایت و منتهی الیه آن را به اثبات می رساند. نهایت و منتهی الیه یک پدیده نیز خودبه خود خاتمیت آن را به منصۀ ظهور می رساند. همچنین برعکس، وقتی نهایت و خاتمیت یک پدیده اعلان شد، یعنی آن پدیده در فرایند تکاملی به حد جامعیت، کمال و جاودانگی رسیده است وگرنه اگر فرایند تکاملی آن هنوز ادامه داشته باشد، اعلان خاتمیت، کاری لغو و بیهوده خواهد بود. پس میان مقولۀ خاتمیت با چهار شاخصۀ جامعیت، جهانی، کمال و جاودانگی به نوعی ترابط و رابطۀ دوسویه برقرار است. حال باید به اصل بحث توجه کرد و آن بحث، رابطه و نسبت میان خاتمیت و اندیشۀ مهدویت است که آیا میان آن دو رابطه ای وجود دارد یا خیر؟ در صورت وجود رابطه، چه نوع رابطه ای میان آن ها برقرار است؟ و نیز آیا میان آن ها رابطۀ یک سویه حاکم است یا دوسویه؟ آیا میان آن ها تلازم وجودی برقرار است یا تلازم وجودی و عدمی؟
در راستای پاسخ به پرسش های مورد نظر، ابتدا لازم است مقولۀ خاتمیت از حیث لغت و اصطلاح مفهوم شناسی شود و سپس در مقام مواجهۀ مهدویت با خاتمیت، از آن جا که خاتمیت در فرایند تجزیه و تحلیل مفهومی در قالب مقولاتی چون جامعیت، کمال و جاودانگی خود نمایی می کند، لازم است اندیشۀ مهدویت را با تک تک اجزای تحلیلیه خاتمیت به بحث گذاشت.
پیش از ورود به بحث، نکته ای لازم است در این جا بیان گردد. مقولۀ خاتمیت بر اساس تنوع نبوت به نبوت تشریعی و تبلیغی، به خاتمیت تشریعی و تبلیغی تقسیم می شود؛ یعنی منظور اسلام از ادعای خاتمیت، خاتمیت مطلق است که افزون بر نبوت تشریعی، نبوت تبلیغی را نیز دربر می گیرد. علت فراگیری و اطلاق خاتمیت به وجود شاخصه ها و آموزه هایی همچون جامعیت، کمال، جاودانگی، امامت و مهدویت بازمی گردد که به شریعت اسلام اختصاص دارد؛ زیرا با وجود شاخصه هایی چون جامعیت، کمال و جاودانگی، از آیین و شریعت جدید بی نیاز می شویم، پس نیاز به پیامبر تشریعی نیست؛ و با وجود آموزه های امامت و مهدویت از صیانت، تبلیغ و تبیین دین بی نیاز می شویم، پس نیاز به پیامبر تبلیغی نیست. به بیان دیگر، پیامبر گرامی اسلام(ص) دارای سه مقام اخذ وحی، ابلاغ وحی و اجرای وحی بوده است. دو مقام اول که مربوط به نبوت و رسالت بوده و به نوعی نبوت تشریعی و تبلیغی را پوشش می دهد، مختومه اعلام شده است. اما مقام سوم که اجرای وحی باشد با وجود امامت و مهدویت توجیه پذیر می شود. پس فلسفۀ وجودی امامت و مهدویت، صیانت، تبلیغ و تبیین دین است که در قالب مرجعیت دینی تبلور دارد.
مفهوم شناسی خاتمیت
واژۀ «خاتم از مادۀ »ختم به دو وضع كسر و فتح تاء استعمال شده، دارای معانی گوناگونی است كه نتیجۀ همۀ آن معانی، به معنای پایان و نهایت چیزی است. مثلاً در قرآن، واژۀ ختم به معنای «منع به كار رفته است (راغب اصفهانی1412: 275). الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى‏ أَفْوَاهِهِمْ (یس: 65) یعنی آن ها را از سخن گفتن منع می كنیم، كه در واقع بر پایان سخن گفتن آن ها دلالت می كند.
ابن فارس _ كه از علمای بزرگ لغت در قرن چهارم هجری است _ در كتاب لغت خود می گوید:
ختم یک معنای اصلی بیشتر ندارد و آن رسیدن به پایان چیزی است و این كه مهر زدن به چیزی را نیز ختم می گویند از همین باب است؛ زیرا همیشه بعد از پایان دادن چیزی بر آن مهر می نهند. (ابن فارس، 14120: ج1، 329)
خاتم به كسر تاء و فتح تاء، از جمله اسماء پیامبر اكرم(ص) است (ابن منظور، 1416: ج2، 222)، چنان که خداوند در قرآن، پیامبر گرامی اسلام(ص) را خاتم پیامبران معرفی می کند:
مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّین؛ (احزاب: 40)
محمد هرگز پدر هیچ یک از مردان شما نیست، بلكه پیامبر خدا و خاتم پیامبران است.
همچنین روایات متعدّد و متواتری که از فریقین نقل شده و برخی تعداد آن ها را به 135 روایت تخمین زده اند (سبحانی، 1369: ج3، 148 - 179) به قطعیت و اثبات این موضوع می پردازد. مثلاً در حدیث منزلت پیامبر گرامی اسلام(ص) به امیر مؤمنان علی(ع)فرمود:
أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی؛ (کلینی، 1362: ج8، 107؛ بخاری، صحیح: ج3، 1359، کتاب فضائل الصحابة، باب مناقب علی، ج3، 350)
منزلت تو پیش من، منزلت هارون است به موسی، لکن تو پیغمبر نیستی، زیرا پس از من دیگر پیغمبری نمی آید.
 
در بیان این حدیث می نویسد:;امام خمینی  این حدیث از طرق شیعه و سنی از متواترات احادیث است، و معنای «تواتر آن است که به قدری راویان آن زیاد است که یقین داریم آن از پیغمبر وارد شده است. متواتر بودن این حدیث پیش شیعه معلوم است و نزد سنیان نیز متواتر است، چنان که حاکم نیشابوری _ که از بزرگان و مشایخ اهل سنت است _ و سیوطی _ که از محققان نامدار آن طایفه است _ تصریح به تواتر آن کرده است، و تنوخی _ که از مشایخ بزرگ سنیان است _ کتابی مخصوص در اثبات آن نوشته و این حدیث را در صحیح بخاری و صحیح مسلم و صحیح ترمذی و صحیح ابن داوود و صحیح ابن ماجه، معروف به سنن ابن ماجه و صحیح نسایی، معروف به سنن نسایی و در مسند احمد بن حنبل _ امام سنیان _ نقل نموده و در نزد شیعه این حدیث از متواترات، بلکه فوق آن است و در این حدیثِ مسلّم، پیغمبر اسلام(ص) نیامدن پیغمبر دیگر و ختم شدن قانون الهی را به همین قانون اسلام اعلان نموده. پس هر کس پیغمبری او را باور دارد، خاتمیت او را نیز باید باور کند. (خمینی، بی تا:  310)
پس مقصود از خاتمیت این است که پس از رسول گرامی(ص) دیگر پیامبری نخواهد آمد و باب وحی تشریعی به روی بشر بسته شده است و همچنین بر هیچ انسانی، وحی ای که حامل تشریع حکمی و تعیین تکلیفی و تحلیل حرامی یا تحریم حلالی باشد، فرود نخواهد آمد (سبحانی، 1384: 7)
رابطۀ مهدویت با جامعیت و کمال دین
الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتی‏ وَ رَضیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دیناً؛ (مائده: 3)
امروز دین شما را برایتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را براى شما [به عنوان‏] آیینى برگزیدم.
در آیۀ مورد نظر _ که از آخرین آیات نازل شده بر پیامبر گرامی اسلام(ص) است _ بحث کمال دین و تمامیت نعمت به میان آمده است. برای فهم بهتر آیه، لازم است دو واژۀ «اکمال و »اتمام از نظر واژگانی و اصطلاحی مورد بحث و بررسی قرار گیرند. به طور کلی واژگان تمام و کمال هر دو از آغازی چون نقص شروع می شوند و در فرایند سیر صعودی از یکدیگر جدا شده، یکی با طی مراتب و دیگری با تجمیع اجزا به نهایت و منتهی الیه سیر خود می رسند؛ زیرا واژۀ تمام آن کلی است که همۀ اجزای آن به وجود آمده باشند و واژۀ کمال آن چیزی است که همۀ مراحل و درجات آن طی شده باشد و به تعبیر دیگر «تمام بیشتر در مقولات کم و کمیّات کاربرد دارد، ولی »کمال بیشتر در مقولات کیف و کیفیات به کار می رود (جوادی آملی، 1388ش _ ب : 296)
به بیان دیگر، در آیۀ فوق واژۀ کمال دلالت بر کمال دین و واژۀ تمام دلالت بر جامعیت دین می کند؛ چنان که شهید مطهری در این زمینه می نویسد:
یک شیء اگر مرکب باشد از یک سلسلۀ اجزاء، چنان چه فاقد یک یا چند جزء از اجزاء لازم باشد، می گوییم ناقص است، و اگر همۀ اجزاء را داشته باشد، می گوییم تمام است. مثلاً یک خانه برای این که خانه بشود به اجزایی نیاز دارد، از پایه و دیوار و سقف گرفته تا لوازم اولیه مثل لوله کشی و سیم کشی. تا وقتی که یک یا چندتا از این ها نباشد، می گوییم هنوز ساختمان ناقص است، وقتی که همۀ اجزا به آخر رسید می گوییم این ساختمان تمام است. پس واژۀ تمام را در جایی می گوییم که یک کل موجود باشد مرکب از اجزاء، وقتی که جامع همۀ اجزاء باشد، به آن می گوییم تمام؛ اگر فاقد باشد می گوییم ناقص(در مقابل تمام). اما کامل در مقابل ناقص، معنای دیگری دارد. یک شیء که از نظر اجزاء تمام است از این نظر نقصی ندارد، ولی بالقوه می تواند چیز دیگری بشود؛ یعنی می تواند متحول بشود از مرتبه ای و درجه ای به مرتبه و درجۀ بالاتری، مادامی که آن مراتب را طی نکرده به آن می گوییم ناقص، وقتی که مراتب ممکن را طی کند، به آن می گوییم کامل. پس واژۀ تمام در مقایسه با اجزاء است و واژۀ کمال در مقایسه با مراتب و درجات.
رابطۀ تمامیت دین و مهدویت
در بیان واژۀ تمامیت و جامعیت دین در آیۀ فوق گفته می شود که دین اسلام به سان یک مجموع و کلی است که آموزه های مختلفی دارد. زمانی می توان دین اسلام را دین جامع و تمام دانست که همۀ آموزه های آن از ناحیۀ شارع مقدس در راستای نیاز های بشر نازل شده باشد؛ چنان که قرآن می فرماید:
نَزَّلْنا عَلَیْكَ الْكِتابَ تِبْیاناً لِكُلِّ شَیْ‏ءٍ؛ (نحل: 89)
اين کتاب را که روشن گرِ هر چيزى است بر تو نازل کرديم.
مَا كَانَ حَدیثاً یُفْتَرَى‏ وَ لَكِنْ تَصْدیقَ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ تَفْصیلَ كُلِّ شَیْ‏ءٍ؛ (یوسف: 111)
سخنى نیست كه به دروغ ساخته شده باشد، بلكه تصدیق آن چه [از كتاب هایى‏] است كه پیش از آن بوده و روشن گر هر چیز است.
به گفتۀ علّامه طباطبایی در تفسیر آیۀ مزبور، مراد از «مِن شی‏ء كوتاهی‏های گوناگونی است كه نفی شده و معنای آن این است كه چیزی نیست كه رعایت حال آن واجب و قیام به حق آن و بیان آن لازم باشد، مگر این که ما آن را در این كتاب رعایت كرده و در امر آن كوتاهی نكردیم، پس كتاب تام و كامل است (جوادی آملی، 1389 _ الف: 106). آری، از آن جا كه قرآن، كتاب هدایت است و برای رشد و كمال انسان ها نازل شده، لذا مراد از »تفصیل كُلّ شَی‏ء محتوای برنامه پیامبر است، یعنی هر آن چه را كه بشر برای تكامل خود لازم دارد در قرآن آمده است.
البته بیان هر چیزی در قرآن به این معناست كه این كتاب آسمانی، اصول كلی نیازهای مادی و معنوی و نیز چارچوب اصلی برای تأمین آن‏ها را با بهره‏گیری از قوۀ تعقل ارائه كرده است (همو: 108). چنان‏كه امام صادق(ع)فرمود:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى أَنْزَلَ فِی الْقُرْآنِ تِبْیَانَ كُلِّ شَیْ‏ءٍ حَتَّى وَ اللَّهِ مَا تَرَكَ اللَّهُ شَیْئاً یَحْتَاجُ إِلَیْهِ الْعِبَادُ حَتَّى لَا یَسْتَطِیعَ عَبْدٌ یَقُولُ لَوْ كَانَ هَذَا أُنْزِلَ فِی الْقُرْآنِ إِلَّا وَ قَدْ أَنْزَلَهُ اللَّهُ فِیه؛ (کلینی، 1362: ج1، 59)
همانا خداوند متعال در قرآن بیان هر چیزی را مطرح فرمود؛ حتی هیچ نیاز بنده‏اش را فروگذار نكرد؛ به حدّی كه كسی نمی‏تواند بگوید اگر این مطلب در قرآن نازل می‏شد، بهتر بود.
پس همۀ نیازمندی انسان که مربوط به سعادت دنیا و آخرت است در دین اسلام آمده است. مثلاً آموزۀ نماز به عنوان یکی از اجزای دین، توجیه گر ارتباط خلق با خالق است و آموزۀ روزه جزء دیگر دین است که رابطۀ انسان با انسان را تسهیل می کند. همچنین از دیگر آموزه های مهم اسلام، حج، جهاد، امامت، مهدویت و... است که یکی پس از دیگری از سوی خدا نازل شده اند تا نعمت را بر مردم تمام کرده و جامعیت دین اسلام را به منصۀ ظهور برسانند و آخرین جزئی که در واقع تمام کننده و تکمیل کنندۀ این نعمت بود نزول آموزه امامت است که این آموزه و در راستای آن، آموزۀ مهدویت از مهم ترین و تأثیرگذار ترین آموزه های اسلام به شمار می روند. از این روست که بر اساس مفهوم آیه، موضوع امامت تمام کنندۀ نعمت خدا و تمام کنندۀ دین است. پس زمانی می توان به واقعیت ادعای جامعیت و تمامیت دین پی برده و بدان توجه کرد که همۀ نیازمندی های هدایتی، تربیتی و رستگاری انسان در آن دیده شده باشد؛ یعنی هر آن چه مایۀ فلاح و رستگاری انسان در دنیا و آخرت است، در دین جامع برای آن فضا و جایگاهی در نظر گرفته شده باشد. بی شک از جمله نیازهای اساسی و فطری بشر، برنامه و قانون برای آینده و فرجام تاریخ بشر و نیز پاسخ گویی به پرسش هایی است که در این باره مطرح است. مثلاً آیا اصلاً بشر آینده و فرجامی دارد یا خیر؟ آیا فرجام و آیندۀ بشر مثبت است یا منفی؟ سیر فرایند تاریخ بشریت چگونه سپری می شود و چگونه بشر به میعادگاه امن و امان که همان جامعۀ ایده آل منجی است می رسد؟ و نیز بشر برای رسیدن به آینده و فراسوی تاریخ به چه برنامه و راهکاری نیاز دارد؟ و رهبر و منجی بشریت در این فرایند خطیر چه کسی است و چه شاخصه هایی باید داشته باشد؟ این قبیل پرسش ها باید در دین جامع و تمام مورد توجه قرار گیرد و برای همه آن ها پاسخ مناسب و در خور وجود داشته باشد.
رابطۀ کمال دین و مهدویت
در بیان واژۀ اکمال گفته می شود: اکمال دین فرع بر اتمام دین است؛ یعنی اگر اجزای دین تمام نباشند، یعنی دین جامعیت و تمامیت نداشته باشد، به طور قهری طرح اکمال دین خودبه خود بی معنا می شود. اما برعکس، این طور نیست. به تعبیر دیگر، رابطۀ میان اکمال دین با اتمام دین رابطۀ عام و خاص است؛ یعنی در فرض اکمال دین، اتمام دین را به همراه دارد، ولی در فرض اتمام دین، اکمال دین به صورت امکانی مطرح می شود. اکمال دین یعنی دین در چینش آموزه های خود، نخست، رعایت ترتب میان آموزه ها را مد نظر قرار می دهد؛ دوم، بهترین برنامه و آموزه ها را ارائه می دهد؛ سوم، میان همۀ آموزه ها ترابط و رابطه وثیقی برقرار می کند؛ چهارم، دقیق ترین و عالی ترین هدف را فراروی بشر ترسیم می کند. بر همین اساس، در جریان غدیر با نزول آیۀ «الیوم اکملت... آموزۀ امامت، اولاً به عنوان عالی ترین هدف و غایت بشر، و ثانیاً به عنوان بهترین طریق سعادت بخشی بشر، و ثالثاً به عنوان مصداق بارز کمال بشر تلقی شده است.
امام رضا(ع)دربارۀ جامعیت و کمال دین و نیز امامت به عنوان مصداق اتم اکمال دین می فرماید:
إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَقْبِضْ نَبِیَّهُ حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ الدِّینَ وَ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنَ فِیهِ تَفْصِیلُ كُلِّ شَیْ‏ءٍ بَیَّنَ فِیهِ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ الْحُدُودَ وَ الْأَحْكَامَ وَ جَمِیعَ مَا یَحْتَاجُ النَّاسُ إِلَیْهِ كَمَلًا فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: ما فَرَّطْنا فِی الْكِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ وَ أَنْزَلَ فِی حِجَّةِ الْوَدَاعِ وَ هِیَ آخِرُ عُمُرِهِ(ص) الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً وَ أَمْرُ الْإِمَامَةِ مِنْ تَمَامِ الدِّینِ؛ (صدوق، 1400: 674)
به راستى خداى عز و جل پیغمبرش را قبض روح نكرد تا دین او را كامل كرد و قرآن را به او نازل كرد كه تفصیل هر چیز در آن است، حلال و حرام و حدود و احكام و آن چه مردم بدان نیاز دارند در آن بیان كرد و فرمود: «ما در این كتاب چیزى فروگذار نكردیم و در سفر حجة الوداع كه آخر عمر پیغمبر(ص) بود فرمود: «امروز دین را براى شما كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را براى شما پسندیدم تا دین شما باشد و امر امامت تمامیت دین است.
مهدویت اندیشۀ مترقی اسلام است. با اندیشۀ مهدویت جامعیت و کمال دین اسلام به منصۀ ظهور می رسد و رابطۀ میان اندیشۀ مهدویت با شاخصۀ جامعیت و کمال اسلام رابطۀ دوسویه است؛ زیرا از یک سو فلسفۀ وجودی اندیشۀ مهدویت از طریق جامعیت و کمال اسلام توجیه می شود؛ یعنی خاستگاه و اساس وجودی مهدویت جامعیت و کمال دین است و از سوی دیگر، اندیشۀ مهدویت است که به عنوان نقشه و نموداری روشن، تمامیت و کامل بودن اسلام را به تصویر می کشد؛ یعنی اگر در میان آموزه های اسلام، اندیشۀ مترقی مهدویت مطرح نبود، به طور قهری ادعای جامعیت و کمال اسلام نیز بی دلیل و بی منطق جلوه می کرد و از طرفی اگر دین اسلام ادعای جامعیت و کامل بودن را مطرح نمی کرد، طرح اندیشۀ مهدویت از ناحیۀ اسلام ضرورت پیدا نکرده و دین اسلام در عدم ارائۀ برنامۀ جامع برای آینده (تحت عنوان مهدویت) مورد اشکال واقع نمی شد؛ زیرا فرض بر این است که اسلام ادعای جامعیت و کامل بودن را ندارد. پس نقش اندیشۀ مهدویت به عنوان نمایش گر تمامیت و کمال اسلام و نقش تمامیت و کمال اسلام به عنوان خاستگاه و توجیه گر ضرورت وجودی اندیشۀ مهدویت، نقش دوسویه و طرفینی است.
رابطۀ مهدویت با ابدیت و جاودانگی دین
چنان که بیان شد، برای بیانِ رابطه میان خاتمیت و مهدویت و تحلیل آن، نخست لازم است مقولۀ خاتمیت مورد تجزیه و تحلیل مفهومی قرار گرفته و اجزای تحلیلیۀ آن تفکیک و مشخص شود تا در مقام رویارویی مهدویت با خاتمیت و در فرایند بیانِ نسبت میان آن دو و تحلیل و تعلیل آن ها، گام های موثرتر و دقیق تری برداشته شود. اجزای تحلیلیۀ خاتمیت افزون بر جامعیت و کمال که پیش از این بیانش گذشت، شاخصه هایی همچون ابدیت و جاودانگی اسلام است که از خاتمیت و تحلیل مفهومی آن برداشت می شود. بر این اساس، پیش از آن که اندیشۀ مهدویت را رو در روی خاتمیت قرار داده و نظاره گر نتیجۀ آن مانند رابطه، ترابط، تلازم و عدم آن باشیم، بستر مواجهۀ مهدویت با اجزای تحلیلیۀ خاتمیت را همچون ابدیت و جاودانگی اسلام فراهم نموده و با تبیین و تحلیل آن ها بهتر در فرایند مواجهۀ مهدویت با خاتمیت قرار می گیریم.
مفهوم شناسی جاودانگی و ابدیت اسلام
واژۀ جاودانگی به معنای همیشگی، دائمی، ابدی و خلود است (ابن منظور، 1416: ج3، 164؛ راغب اصفهانی، 1412: ج1، 291). جاودانگی و ابدیت اسلام یعنی قوانین و آموزه های اسلام مطابق با فطرت و سرشت انسانی است و بر همین اساس رنگ دائمی، ابدی و همگانی به خود گرفته و در گستره و فرایند تاریخ هیچ گاه تن به نسخ نداده و نمی دهد (مطهری، 1362: ج2، 14). یعنی آموزه ها و تعالیم اسلامی نه محدویت عرضی دارند تا جهانی بودنشان به مخاطره بیفتد، و نه محدودیت طولی دارند تا جاودانگی و ابدیتشان منتفی گردد. با نگاهی دقیق تر، آیین اسلام مرکب از دین و شریعت است و بر همین اساس تعریف از جاودانگی نیز یک بار با محوریت دین و بار دیگر با رویکرد شریعت بازآفرینی می شود. جاودانگی دین یعنی اصول دین و آموزه های مرتبط با آن که فصل مشترک همۀ ادیان الهی است جاودانه و نسخ ناپذیر است؛ یعنی همۀ آموزه های مربوط به دین به صورت موجبۀ کلیه ابدیت و خلود دارد؛ ولی جاودانگی و ابدیت شریعت اسلام در قالب موجبۀ جزئیه معنا دارد. یعنی کلیات و مبانی شریعت ثابت و ابدی است، اما آموزه های جزئی آن غیرثابت بوده و احتمال تغییر و تحول در آن داده می شود. این تعریف، مقصود بسیاری از بزرگان و عالمان اسلامی همچون شیخ انصاری در فرائد الاصول (انصاری، 1419: ج4، 99)، آخوند خراسانی در کفایة الاصول (خراسانی، 1375: ج2، 242)، محقق نایینی در اجود التقریرات (نایینی، 1368: 515) و امام خمینی در الرسائل (خمینی، 1385: 29) است. بی تردید شاخصۀ جاودانگی و جهانی از جمله شاخصه های انحصاری اسلام به شمار می رود و دین اسلام در میان ادیان الهی و آسمانی اولین و آخرین دینی است که این ادعا را مطرح کرده است.
جاودانگی و ابدیت اسلام ضرورت بخش مهدویت
از جمله شاخصه های مهم و انحصاری اسلام جاودانگی وابدیت است. چنان که بیان شد، آیین اسلام و همۀ ادیان آسمانی با نگرش تفکیکی به دو مقولۀ دین و شریعت تقسیم می شوند؛ یعنی برخی احکام و تعالیم آن ها مربوط به اصل دین بوده که از آن به اصول دین تعبیر می کنند و برخی دیگر مربوط به فروعات و جزئیات دین است که از آن به شریعت تعبیر می شود. گفتنی است آیین اسلام در مسائل مربوط به اصل دین و نیز در مبانی و اصول مربوط به فروعات دین جاودانه وابدی است. امام در مسائل جزئی و فرعی که مربوط به شریعت است مشمول زمان شده و بر اساس مقتضیات زمان تغییر و تحول پیدا می کند. در این باره _ یعنی دربارۀ جاودانگی و ابدیت اسلام _ دلایل بسیاری با رویکرد عقلی، نقلی، فطری و... وجود دارد که در این جا برای نیاز بحث، تنها به ذکر دلایل نقلی، آن هم به صورت اجمالی اکتفا می شود.
در حدیثی آمده که فردی یهودی از رسول گرامی اسلام(ص) پرسش هایی می کند، از جمله این که آیا شما فرستادۀ خدا برای عرب، یا عجم، یا به سوی ما هستید؟ (مفید، 1413: 36) آیه نازل شد كه:
قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْكُمْ جَمیعاً؛ (اعراف: 158)
بگو: ای مردم، من رسول خدا به سوی همۀ شما هستم.
با نازل شدن این آیه، جهان شمولی رسالت رسول خدا(ص) تثبیت و تحكیم شد (جوادی آملی، 1389 _ ب: 159).
وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ؛ (انعام: 19)
و این قرآن به من وحى شده تا به وسیلۀ آن، شما و هر كس را [كه این پیام به او] برسد، هشدار دهم.
علامه طباطبایی در ذیل این آیه می نویسد:
یدل علی عموم رسالته(ص) بالقرآن لكل من سمـعه منه او سمـعه من غیره الی یوم القیامة. (طباطبایی، 1374: ج7، 39)
بی تردید عمومیت لفظ «من بلغ شامل همۀ انسان های موجود در زمان پیامبر(ص) و نیز همۀ انسان هایی كه در آینده می آیند، می شود و این به معنای جاودانگی و ابدیت قرآن و دین اسلام است.
در تفسیر برهان است كه ابن بابویه به سند خود از یحیى بن عمران حلبى از پدرش از ابى عبدالله(ع)روایت كرده كه از آن جناب از معناى وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ سؤال شد. حضرت در جواب فرمود: «یعنى اهل هر ملت و زبانى كه باشند (بحرانی، 1416: ج1، 520)
امام صادق(ع)در تفسیر آیۀ فوق فرمود: مقصود از «مَن بَلَغَ همۀ انسان هاست (عروسی حویزی، 1415: ج1، 707)
پس به روشنی می توان جاودانگی و جهان شمولی اسلام را از این آیه برداشت کرد؛ زیرا واژۀ منذر که شاخصۀ همۀ انبیاء از جمله نبی مکرم اسلام(ص) است، با متعلق خود معنا و مفهوم پیدا می کند و متعلق انذار بر اساس رسالت و شریعت انبیاء(ع) مختلف می شود و انذار حضرت موسی(ع)آیین یهودیت بوده است و انذار حضرت عیسی(ع)شریعت عیسوی بوده است و بالتبع، متعلق انذار پیامبر گرامی اسلام(ص) نیز شریعت اسلام خواهد بود. بنابراین منظور از انذاری که در آیۀ فوق آمده، انذار به شریعت اسلامی است و همچنین از واژگان«مَن بَلَغَ بر اساس معنای ظاهری و نیز بر اساس داده های روایی، شمولیت برداشت شده و شامل حال همۀ انسان ها تا روز قیامت می شود.
وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشیراً وَ نَذیراً؛ (سبأ: 28)
و ما تو را جز بشارت گر و هشداردهنده براى تمام مردم، نفرستادیم.
گذشته از آیات فوق كه بر ابدیت و جاودانگی دین اسلام دلالت دارند، عواملی كه باعث عدم جاودانگی دین می شوند، در اسلام و قرآن نفی شده است. مثلاً یكی از علل عدم جاودانگی، تحریف كتاب آسمانی است که تحریف در قرآن وجود ندارد و خداوند تضمین نموده كه این كتاب آسمانی را حفظ می نماید:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ؛ (حجر: 9)
بى‏تردید، ما این قرآن را نازل كرده‏ایم، و قطعاً نگهبان آن خواهیم بود.
باز دلیل دیگر بر جاودانگی اسلام، بطلان ناپذیر بودن قرآن است:
وَ إِنَّه لَكِتابٌ عَزِیزٌ * لاَ یَأتِیهِ البَاطِلُ مِن بَینِ یَدَیهِ وَ لاَ مِن خَلفِهِ تَنزِیلٌ مِن حَكِیمٍ حَمِیدٍ؛ (فصلت: 41 42)
و به راستى كه آن كتابى ارجمند است. از پیش روى آن و از پشت سرش باطل به سویش نمى‏آید وحى[نامه‏] اى است از حكیمى ستوده(صفات‏ )
این آیه صراحت دارد كه هیچ گونه بطلانی دامن گیر قرآن نخواهد بود. علامه طباطبایی در این باره می نویسد:
فالمراد بقوله من بین یدیه و لا من خلفه زمان الحال و الاستقبال ای زمان النزول و ما بعده الی یوم القیامة. (طباطبایی، 1374: ج17، 397)
چنان که زراره در روایتی از امام صادق(ع)دربارۀ حلال و حرام می پرسد؛ حضرت می فرماید:
حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ أَبَداً إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ أَبَداً إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ لَا یَكُونُ غَیْرُهُ وَ لَا یَجِی‏ءُ غَیْرُهُ؛ (کلینی، 1362: ج1، 58)
حلال محمد همیشه تا روز قیامت حلال است و حرامش همیشه تا روز قیامت حرام؛ غیر حكم او حكمى نیست و جز او پیغمبرى نیاید.
رابطۀ مهدویت و جاودانگی با دو رویکرد درونی و بیرونی
آموزه ها و تعالیم اسلامی را می توان با دو نگاه و نگرش ارزیابی نمود: 1. نگاه و نگرش درونی که تنها به ماهیت احکام و آموزه های اسلامی می پردازد؛ 2. نگاه و نگرش بیرونی که ارتباط احکام و آموزه های اسلامی و نسبت میان آن ها را از بیرون بررسی می کند.
البته با مسامحه، می توان طریق اول را رویکرد درونی و طریق دوم را رویکرد بیرونی نام نهاد. آموزۀ مهدویت که از آموزه های اسلامی است نیز از این قاعده و قانون برکنار نبوده و بر همین اساس با دو رویکرد دورنی و بیرونی توجیه پذیر است. اندیشۀ مهدویت با رویکرد دورنی به وصف جاودانگی و ابدیت توصیف می شود و با رویکرد بیرونی، جاودانگی و ابدیت علت وجودی اندیشۀ مهدویت و اندیشۀ مهدویت معلول آن تلقی می شود.
1
-جاودانگی و ابدیت مهدویت با رویکرد درونی
در رویکرد درونی که معیار، ماهیت و چیستی خود آموزه است، نه نسبت و رابطۀ آن با آموزه های دیگر. آموزۀ مهدویت به سان دیگر آموزه های اسلامی ماهیت فطری دارد؛ یعنی اندیشۀ مهدویت و داده های آن در راستای فطرت و امور فطری توجیه می شوند. روشن است که فطرت و امور فطری دارای شاخصه هایی همچون ابدیت و همگانی است که با شاخصۀ ابدیت، جاودانگی و با شاخصۀ همگانی، جهان شمولی آن ها ثابت می شود. بی تردید در هر آموزه ای که رنگ فطرت و امور فطری را به خود بگیرد، ضرورتاً شاخصه های فطرت یعنی جاودانگی و جهان شمولی احیا می شود. بنابراین از آن جا که اندیشۀ منجی گرایی و مهدویت برخاسته از وجدان و فطرت نجات خواهی انسان است و از طرفی وجدان و فطرت نجات خواهی همیشه جاودانه و همگانی است، اندیشه مهدویت نیز جاودانه و همگانی است.
2
- جاودانگی و مهدویت با رویکرد بیرونی
در رویکرد بیرونی، روابط آموزه ها و نسبت میان آن ها مورد توجه است؛ یعنی از بیرون، آموزه های اسلامی را به صورت جمعی مورد نگرش قرار داده و تأثیر و تأثر آن ها را نسبت به یکدیگر مورد مداقه قرار می دهیم. مثلاً وقتی که به ارزیابی و تحلیل دین اسلام و آموزه های آن پرداخته و شاخصه هایی نظیر خاتمیت، جامعیت، تمامیت، کمال و... را به عنوان شاخصه های برجسته و ویژه می نگریم، به این نتیجه می رسیم که دینی با این شاخصه ها که حرف از نهایت و تمامیت آیینی می زند و صحبت از جامعیت و کمال دینی می کند، نمی تواند برای آیندۀ بشر برنامه و راهکار ارائه ندهد؛ یعنی میان شاخصه های مورد نظر و برنامه ها و قوانین فرجامی که تحت عنوان منجی گرایی و مهدویت معروف است، تلازم وجود برقرار است. به تعبیر دیگر، میان آن ها رابطه و نسبت علت و معلولی حاکم است؛ یعنی وقتی از بیرون، دین اسلام را با شاخصه های فوق می بینیم، به این نتیجه می رسیم که چنین دینی به طور حتم برنامه و قوانینی برای فرجام تاریخ بشر دارد. پس با رویکرد بیرونی میان شاخصه های جهان شمولی و جاودانگی با اندیشۀ مهدویت تلازم عِلّی و معلولی برقرار است و جاودانگی و جهان شمولی اسلام به عنوان علت، ضرورت بخش وجود اندیشۀ مهدویت هستند.
رابطۀ خاتمیت با مهدویت
هر باور و اعتقاد با رویکرد تأسیسی و اثباتی دارای علت فاعلی و با رویکرد کارکردی و فایده نگری دارای علت غایی است. ضرورت وجود علت غایی به سان علت فاعلی برای هر اعتقادی مسجل است. بر این اساس نمی توان باوری را تصور نمود که بدون علت و غایت باشد. پس فقدان علت فاعلی، تصور باور را در خلأ ممکن می کند و فقدان علت غایی بیهودگی آن را به منصۀ ظهور می رساند. خاتمیت به عنوان یک باور اصیل اسلامی با شاخصه های کمال و جامعیت (علمی اسلام) به عنوان خاستگاه و علت فاعلی اندیشۀ مهدویت و اندیشۀ مهدویت با شاخصه های کمال و جامعیت (عینی اسلام) به عنوان باعث و علت غایی خاتمیت مطرح است. بی گمان برای بیان و تشریح رابطه میان خاتمیت با مهدویت و تأثیرات متقابل و متکامل آن دو نسبت به یکدیگر لازم است ابتدا گزارۀ مورد نظر (خاتمیت علت فاعلی مهدویت و مهدویت علت غایی خاتمیت) را به گزاره های ریزتری تقسیم نموده و سپس در فرایند تحقیق در مقام تجزیه و تحلیل گزاره ها، به بیان چگونگی و کیفیت رابطۀ آن ها بپردازیم.
1
-خاتمیت علت فاعلی مهدویت
در مفهوم شناسی اصطلاحی، علّت فاعلى، آن چیزی است كه موجودیّت معلول از اوست و او خارج از معلول است (غفارى، 1380: 265). به تعبیر دیگر، علت فاعلی آن موجودی است که موجود دیگر (معلول) از آن پدید می آید (مصباح یزدی، 1384: ج2، 86)
در بیان رابطه و نسبت میان خاتمیت و مهدویت، خاتمیت همیشه نقش خاستگاه و علت را برای مهدویت بازی می کند و مهدویت از خاتمیت تراوش و نشأت گرفته و نقش معلول را برای او ایفا می کند. تلازم و ارتباطی که میان خاتمیت به عنوان علت و مهدویت به عنوان معلول برقرار است تلازم وجودی است نه عدمی. به بیان دیگر، رابطۀ میان آن دو، رابطۀ اثباتی است نه سلبی؛ یعنی با وجود خاتمیت، وجود مهدویت ضرورت پیدا می کند، اما با نفی خاتمیت نفی مهدویت ضرورت پیدا نمی کند. به بیان دیگر، علّیتی که میان خاتمیت و مهدویت برقرار است علّت تامه نیست، بلکه علت ناقصه است؛ زیرا علت تامه با معلول خود ارتباط وجودی و عدمی دارد، ولی ارتباط میان علت ناقصه و معلول تنها ارتباط وجودی است نه عدمی. مثلاً نسبت و ارتباطی که میان خورشید و گرما برقرار است نسبت و ارتباط تامه نیست، بلکه ارتباط میان آن دو ارتباط ناقصه است. به تعبیر دیگر، ارتباط آن ها وجودی است نه عدمی؛ یعنی هرجا خورشید باشد گرما هست، اما این طور نیست که هر جا خورشید نباشد پس گرما هم نباشد؛ زیرا گرما تنها از خورشید به وجود نمی آید، بلکه آتش نیز گرما تولید می کند و اصطکاک دو شیء نیز گرما ایجاد می کند. پس تلازم میان خورشید و گرما تلازم وجودی است نه عدمی. ولی علت تامه با معلول خود همیشه تلازم وجود و عدمی دارد؛ یعنی اگر علت باشد معلول خواهد بود و اگر نباشد معلول نیز نخواهد بود؛ مانند خورشید و روز که اگر خورشید باشد روز نیز خواهد بود و اگر خورشید نباشد، روز نیز نخواهد بود.
حال سؤال می شود: نسبت و رابطۀ میان خاتمیت و مهدویت به چه صورت است؟ آیا میان آن دو رابطۀ تامه برقرار است یا رابطۀ ناقصه؟
در پاسخ گفته می شود: تلازمی که میان آن دو برقرار است تنها تلازم وجودی است نه عدمی. پس خاتمیت علت تامۀ مهدویت نیست. یعنی تنها با وجود خاتمیت، مهدویت ضرورت وجودی پیدا می کند، اما با نفی خاتمیت این طور نیست که مهدویت سلبِ ضرورت پیدا نماید؛ زیرا وقتی که به مفهوم شناسی خاتمیت از نظر لغت و اصطلاح پرداخته می شود و به تبیین ماهیت و چیستی آن نظر افکنده می شود و نیز وقتی که به اجزای تحلیلۀ آن نظیر جامعیت، کمال و جاودانگی نگرش می شود، خاتمیت به عنوان اعلان کنندۀ آخرین و بهترین برنامۀ آسمانی، باید برای همۀ زمان ها از جمله برای تاریخ بشر که در قالب مهدویت تبلور دارد برنامه ارائه دهد. اما نفی خاتمیت و کمال دین، نفی مهدویت را به همراه ندارد؛ زیرا خاتمیت و کمال دین متشکل از مؤلفه های بسیاری است که از جملۀ آن ها مهدویت است که اگر برخی از مؤلفه های خاتمیت و کمال دین تحقق پیدا نمایند، در این صورت نمی توان ادعای خاتمیت و کمال دین را مطرح کرد؛ زیرا خاتمیت و کمال دین به شکل گیری همۀ مؤلفه هاست نه برخی از آن ها.
2
- مهدویت علت غایی خاتمیت
علّت غایى عبارت است از هدف و انگیزه‏اى كه موجب فاعلیّت فاعل براى ایجاد معلول مى‏شود (رازی، 1404: ج2، 31؛ غفارى، 1380: 265). علت غایی در برابر علت فاعلی قرار دارد. چنان که بیان شد، علت فاعلی بر اثبات وجودی فعل و علت غایی بر هدف مندی و هدف داری فعل دلالت می کند و همچنان که هیچ فعلی بدون علت فاعلی نیست، هیچ فعلی نیز بدون علت غایی ممکن نیست. پس اصل علت غایی به سان اصل علت فاعلی سراسری و فراگیر است (جوادی آملی، 1388 _ الف: ج1، 149؛ مطهری، 1382: ج5، 421).
غایت در علت غایی دو تصور و دو کاربرد دارد: یک بار غایت برای فعل در نظر گرفته می شود، یعنی فعل دارای هدف و غایت است و بار دیگر غایت برای فاعل؛ یعنی فاعل در انجام کار هدف و غایتی را در نظر دارد. اگر به فعل نسبت داده شود، معنایش این است كه آن فعل متوجّه به سوی چیزی است كه آن چیز، كمال آن فعل محسوب می شود. به عبارت دیگر، آن فعل طبعاً و ذاتاً به سویی روان است و جهت دار است و آن سوی و آن جهت، متمّم و مكمّل وجود آن فعل است. پس همواره میان غایت و ذی غایت (مغیّی) یك رابطۀ طبیعی و تكوینی وجود دارد و آن این که ذی غایت طبعاً متوجه و متحرّک به سوی غایت خویش است و آن را جست وجو می كند (مطهری، 1382: ج5، 433)
علت غایى علتى است كه محرک اول فعل بوده و در وجود ذهنى مقدم بر سایر علل باشد و در وجود خارجى بعد از تحقق تمام آن ها محقق شود (سجادی، 1373: ج‏2، 1307)خداوند در نظام احسن همه چیز را بر اساس نیاز تکوینی و تشریعی بشر آفریده است و هرچیزی را جهت هدایت و سعادت بشر در جایگاه وجودی و تشریعی خودش قرار داده است. مقولۀ خاتمیت و در راستای آن مقولۀ مهدویت بر همین اساس توجیه و تفسیر می شوند. خاتمیت که جزو افعال الهی به شمار می آید و خداوند نیز بر اساس صفت حکمت از کارهای لغو و بیهوده مبراست، پس باید دارای هدف و غایتی باشد و از آن جایی که تصور هدف خارجی برای فاعل به نوعی دلیل بر نقص و استکمال فاعل است، پس هدف در خاتمیت به فعل بازمی گردد نه به فاعل.
از آن جا که علت غایی همیشه به دنبال اثبات غایت و هدف برای متعلق خویش است، مهدویت که علت غایی خاتمیت به حساب می آید، در واقع هدف داری و هدف مندی خاتمیت را به منصۀ ظهور می رساند.
3
- خاتمیت علت عینی مهدویت و مهدویت علت علمی خاتمیت
در گذشته بیان شد که علّت فاعلى، آن چیزی است كه موجودیّت معلول از اوست و او خارج از معلول است (غفارى، 1380: 265). به تعبیر دیگر، علت فاعلی آن موجودی است که موجود دیگر (معلول) از آن پدید می آید (مصباح یزدی، 1364: ج2، 86). علت فاعلی بر دو قسم علت فاعلی «عینی، وجودی و خارجی و علت فاعلی »علمی، ادراکی و ذهنی تقسیم می شود.
پیش از آن که به تبیین و چرایی علت های فاعلی و تنوعات عینی و علمی آن ها بپردازیم، ادعایی را مطرح می کنیم که: «مهدویت علت فاعلی علمی خاتمیت و خاتمیت علت فاعلی عینی مهدویت است. در این جا پرسشی مطرح می شود که چطور ممکن است یک مقوله یک بار به صورت علت ظهور کند و بار دیگر همان مقوله با حفظ جایگاه علت بودن، به صورت معلول نمایان شود. مثلاً خاتمیت یک بار علت فاعلی مهدویت و مهدویت معلول آن باشد و بار دیگر همین مهدویتی که معلول است، علت خاتمیت و همین خاتمیتی که علت است، معلول آن تلقی شود. به عبارت دیگر در این فرض خاتمیت هم علت است و هم معلول و همچنین مهدویت نیز هم علت است و هم معلول. در پاسخ به صورت اجمالی گفته می شود تفاوت میان آن ها تفاوت به لحاظ و حیثیت است که یکی علت فاعلی وجودی و عینی و دیگر علت فاعلی علمی و ادراکی است. پس علت غایی كه به وجود علمی و ادراكی خود، مقدم بر فاعلیت فاعل است، در واقع همان انگیزه و علتی است كه فاعل بودن فاعل را موجب می شود؛ یعنی علت غایی، علت فاعلی فاعلیت فاعل است (جوادی آملی، 1388 _ الف: ج1، 85)
برای روشن شدن بحث و بیان رابطۀ میان خاتمیت و مهدویت و رفع تعارض ظاهری میان آن دو به طرح مثالی روی می آوریم؛ البته این مثال برای تقریب به ذهن ذکر می شود وگرنه افعال انسان را نمی توان با افعال الهی مقایسه نمود. مثلاً اگر انسان را در افعالی كه از وی اختیارا صادر می‏شود در نظر بگیریم‏ می‏بینیم كه انسان مادامی كه غایتی را تصور نكند، یعنی وجود ذهنی غایتی‏ برایش تصور نشود، ارادۀ كاری برایش پیدا نمی‏شود و همین كه غایت و فایدۀ كار در ذهنش منقش شد، آن وقت است كه میل و اراده‏اش منبعث‏ می‏گردد و فعل از وی صادر می‏شود. پس انسان البته فاعل است ولی به شرط این که تصور ذهنی غایت برایش پیدا شود، و اگر این تصور برایش پیدا نشود انسان فاعل نیست. پس تصور ذهنیِ غایت است كه انسان را فاعل‏ می‏كند، و اوست كه علت فاعلیت انسان است، پس درست است كه‏ بگوییم: وجود ذهنی غایت، علت علت فاعلی است. از طرف دیگر، به حكم این که غایت و فایده، همان اثری است كه بر فعل‏ مترتب است، یعنی فعل انسان وسیله و سبب به وجود آمدن اوست، پس‏ غایت به حسب وجود خارجی و عینی اثر فعل انسان است (مطهری، 1382: ج5، 422)
به بیان دیگر، علّت فاعلی و غایی هر یک از جهتی علت دیگری است؛ علت فاعلی، سبب و علّت تحقّق غایت در خارج است، و علّت غایی علّت و سبب فاعل شدن فاعل است. اگر علّت غایی نباشد، ذات فاعل، متصف به وصف فاعلیت نخواهد شد. مثلاً كسی كه برای سلامت بدن خود ورزش می‏كند صحّت و سلامت بدن علّت غایی ورزش اوست و اگر از او سؤال شود: چرا ورزش می‏كنی؟ پاسخ خواهد داد: برای این كه سالم باشم و چون سالم باشد، اگر از او بپرسند: چرا سالم هستی؟ پاسخ خواهد داد: چون ورزش كردم؛ یعنی ورزش سبب و علّت فاعلی تحقّق سلامت است، و سلامت سبب غایی ورزش است.
ورزش كننده كه فاعل است علت تحقّق سلامت، در خارج است. ورزش كننده علتِ ماهیت سلامتی و ذات ماهوی آن نیست، بلكه علت وجود خارجی آن است و غایت یعنی ماهیت سلامتی نه به وجود خارجی خود، بلكه به وجود علمی خود، سبب و علّت ورزش كردن، یعنی علّتِ فاعل شدنِ فاعل است (جوادی آملی، 1388 _ الف: ج2، 333).
اما دربارۀ افعال الهی گفته می شود: خدا بر اساس علم به نظام احسن که تدبیرگر همۀ نیازمندی های انسان است دربارۀ ابعاد وجودی انسان که متشکل از امور مادی و معنوی است، همۀ نیازمندی های مادی و معنوی او را برآورده کرده است و نیز در راستای حکمت و علم به نظام احسن افزون بر آفرینش همۀ امور و برآورده کردن همۀ نیازمندی ها، لحاظِ رتبه و جایگاه وجودی آن ها را در عالم هستی نیز در نظر گرفته است. بر این اساس وقتی خداوند در امور معنوی و دینی خاتمیت را در دستور جعل و تشریع خود قرار می دهد کمال خاتمیت را در علم خود بر اساس نظام احسن مد نظر دارد؛ یعنی خاتمیت را منهای مهدویت لحاظ نمی کند. به تعبیر دیگر اصلاً در نظام احسن مقولۀ خاتمیت بدون مهدویت معنا و مفهوم ندارد. به بیان دیگر، خاتمیت منهای مهدویت یعنی فقدان و عدم خاتمیت. پس می توان نتیجه گرفت که فقدان و عدم علمی مهدویت فقدان و عدم خاتمیت را در وجود خارجی به همراه دارد؛ یعنی در نظام احسن بر اساس علم الهی نقش مهدویت نقش عِلّی برای خاتمیت است. اما نقش خاتمیت برای مهدویت در نظام احسن نیز نقش عِلّی است، ولی بروز و ظهور این علیت خاتمیت، در مقام عینی و خارج مفهوم پیدا می کند؛ یعنی وقتی که دین اسلام به عنوان دین خاتم اعلان وجود کرد به گونه ای ضرورت بخشی وجود اندیشۀ مهدویت را مسجل و نمایان می کند؛ یعنی خاتمیت در عرصۀ وجود به عنوان علت و پیام آور اندیشۀ مهدویت قد علم می کند. پس نتیجۀ سخن این که مهدویت در حوزۀ علم الهی، علت علمی خاتمیت و خاتمیت در حوزۀ تشریع الهی، علت خارجی و عینی مهدویت است. یعنی از نظر عینی و خارجی خاتمیت علت مهدویت و مهدویت معلول خاتمیت است و از نظر علمی (علم الهی) مهدویت علت خاتمیت و خاتمیت معلول مهدویت است.
نتیجه
دو آموزۀ خاتمیت و مهدویت از جمله آموزه های مهم اسلامی است؛ یکی پایان بخشی دین آسمانی را اعلان می کند و دیگری نویدبخشی بهترین برنامه در فرجام تاریخ بشر را به رخ می کشد. میان آن دو، رابطه و نسبت دوسویه و طرفینی حاکم است. خاتمیت نقش علت فاعلی را ایفا می نماید و مهدویت در جایگاه معلول، نقش علت غایی را برای خاتمیت بازی می کند. از آن جا که فاعلیت فاعل (خاتمیت) تامه نیست، پس ترابط و تلازمی که میان خاتمیت و مهدویت برقرار است تنها تلازم و ترابط وجودی است نه عدمی. بر این اساس، از یک سو خاتمیت علت ناقصۀ مهدویت و مهدویت علت غایی خاتمیت و از سوی دیگر خاتمیت علت عینی مهدویت و مهدویت علت علمی خاتمیت است.
منابع
1
-ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1420ق.
2
-ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، داراحیاء التراث العربى، 1416ق.
3
-بحرانی، سید هاشم، تفسیر برهان، تهران، بنیاد بعثت، 1416ق.
4
-بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، المکتبة الثقافیة، بی تا.
5
-جوادی آملی، عبدالله، جامعه در قرآن، تحقیق: مصطفی خلیلی، قم، انتشارات اسراء، چاپ سوم، 1389ش.
6
-، رحیق مختوم، قم، انتشارات اسراء، 1388ش.
7
-، سیرۀ رسول اکرم(ص)، قم، انتشارات اسراء، چاپ پنجم، 1389ش.
8
-، شمیم ولایت، تحقیق: سید محمود صادقی، قم، انتشارات اسراء، چاپ پنجم، 1388ش.
9
-خراسانی، ملّا محمدکاظم، کفایة الاصول، قم، جامعۀ مدرسین، 1375ش.
10
-خمینی، سید روح الله، الرسائل، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1385ش.
11
-، کشف الاسرار، قم، انتشارات مصطفوی، بی تا.
12
-رازى، فخرالدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، مكتبة آیة الله المرعشى، 1404ق.
13
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات القرآن، دمشق _ بیروت، دارالعلم _ الدارالشامیة، 1412ق.
14
-سبحانی، جعفر، «خاتمیت و مرجعت علم امامان معصوم(ع)، قبسات، ش37، تهران پاییز 1384ش.
15
-، مفاهیم القرآن، قم، مؤسسۀ امام صاق(ع)، 1369ش.
16
-سجادى، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامى، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1373ش.
17
-شیخ انصاری، فرائد الاصول، قم، مجمع الفکر الاسلامی، 1419ق.
18
-صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الامالی، بیروت، اعلمی، چاپ پنجم، 1400ق.
19
-طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1374ش.
20
-عروسی حویزی، علی بن جمعة، نور الثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1415ق.
21
-غفارى، سید محمدخالد، فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگ، 1380ش.
22
-کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ دوم، 1362ش.
23
-مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1364ش.
24
-مطهری، مرتضی، اسلام و مقتضیات زمان، تهران، انتشارات صدرا، 1362ش.
25
-، فلسفه تاریخ، تهران، انتشارات صدرا، 1361ش.
26
-، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چاپ نهم، 1382ش.
27
- مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الاختصاص، قم، کنگرۀ شیخ مفید، 1413ق.
28
- نایینی، محمد حسین، اجود التقریرات، قم، منشورات مصطفوی، 1368ش.

: http://www.ayandehroshan.com/vdcjfxehzuqet.sfu.html آدرس مطلب

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امیر المؤمنین علی علیه السلام : مَن يَطلُبِ الهِدايَةَ مِن غَيرِ أهلِها يَضِلَّ

هر كس هدايت را از كسى كه اهل آن نيست بخواهد، گمراه شود.

غرر الحكم ، حدیث 8501