Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 236672
تاریخ انتشار : 13 فروردین 1397 19:5
تعداد مشاهدات : 106

پیوند شناخت شناسی و هستی شناسی افلاطون

مبحث شناسایی و انواع آن در فلسفه افلاطون از آغاز تا کنون مورد توجه بسیاری از اندیشمندان جهان قرار گرفته و آنها را به تأمل در این مهم وادار نموده است. در فلسفه ی افلاطون، مراتب هستی اعم از هستی حقیقی و یگانه و هستی ظاهری و کثیر به عنوان نمود و سایه ی هستی، همچنین، نظریه ی معرفت حقیقی در قالب سه تمثیل خورشید خط و غار بیان شده است. بدین ترتیب که در تشبیه نیک و خورشید افلاطون عالم را به دو قسم معقول و محسوس تقسیم می کند و در تشبیه خط به تبیین مراتب چهارگانه ی هستی و درجات چهارگانه ی معرفت می پردازد. سرانجام، در تمثیل غار است که چگونگی خروج روح و نفس آدمی از زندان عالم محسوس و عروج آن به سمت عالم معقول (یعنی کلیات و ذوات حقیقی و هستی اصیل و ایده و خیر محض) را بیان می نماید. به همین دلایل، در فلسفه ی افلاطون شناخت شناسی و هستی شناسی ارتباطی نزدیکی با یکدیگر دارند و برای تبیین مسئله ی معرفت و شناخت باید مراتب هستی به عنوان موضوعات و متعلقات شناخت تعیین و بررسی گردد زیرا افلاطون نیز همین کار را در تبیین نظریه ی معرفت شناسی خود انجام داده است.

پیوند شناخت شناسی و هستی شناسی افلاطون

نویسنده: مائده پناهی آراللو
مبحث شناسایی و انواع آن در فلسفه افلاطون از آغاز تا کنون مورد توجه بسیاری از اندیشمندان جهان قرار گرفته و آنها را به تأمل در این مهم وادار نموده است.
در فلسفه ی افلاطون، مراتب هستی اعم از هستی حقیقی و یگانه و هستی ظاهری و کثیر به عنوان نمود و سایه ی هستی، همچنین، نظریه ی معرفت حقیقی در قالب سه تمثیل خورشید خط و غار بیان شده است. بدین ترتیب که در تشبیه نیک و خورشید افلاطون عالم را به دو قسم معقول و محسوس تقسیم می کند و در تشبیه خط به تبیین مراتب چهارگانه ی هستی و درجات چهارگانه ی معرفت می پردازد. سرانجام، در تمثیل غار است که چگونگی خروج روح و نفس آدمی از زندان عالم محسوس و عروج آن به سمت عالم معقول (یعنی کلیات و ذوات حقیقی و هستی اصیل و ایده و خیر محض) را بیان می نماید. به همین دلایل، در فلسفه ی افلاطون شناخت شناسی و هستی شناسی ارتباطی نزدیکی با یکدیگر دارند و برای تبیین مسئله ی معرفت و شناخت باید مراتب هستی به عنوان موضوعات و متعلقات شناخت تعیین و بررسی گردد زیرا افلاطون نیز همین کار را در تبیین نظریه ی معرفت شناسی خود انجام داده است. افلاطون در ورای عالم محسوس یعنی عالم عقل و جهان معقول برای هر یک موجودات عالم حسی، ایده و مثالی که دارای وجود حقیقی و هستی راستین است را اثبات می کند و آنها را مثال الهی (3) یا مثال افلاطونی (4) می نامد. سه تمثیل نیک و خورشید خط و غار به عقیده یاسپرس از میان تنها تمثیل غار است که می تواند به درستی وضع بشری ما و اعمال و میزان شناسایی که آدمی می تواند در این موقعیت به دست آورد را توجیه نماید. (1)
جهان ایده ها به عنوان صور اصلی بدون آنکه خود بشوند، بر فراز هر شدن قرار دارند. البته، به عقیده ی یاسپرس با توجه به معانی گوناگون ایده در رسائل افلاطون، نمی توان تعریف روشنی برای ایده ارائه داد. زیرا ایده ها نه اشکال حقیقی اند نه تصاویر عینی و هر کوششی برای آنکه نظریه ی ایده ی افلاطون به صورت دستگاهی منظم درآید، بی حاصل است. (2) همچنین، باید گفت که تفکر درباره ی ایده، طی مکالمات و دیالوگ های افلاطون بسط یافته و به صورت دستگاه واحد و نظم یافته ای که از پیش مشخص باشد هرگز وجود نداشته است.
افلاطون در ورای عالم محسوس یعنی عالم عقل و جهان معقول برای هر یک موجودات عالم حسی، ایده و مثالی که دارای وجود حقیقی و هستی راستین است را اثبات می کند و آنها را مثال الهی (3) یا مثال افلاطونی (4) می نامد. زیرا هرگز زایل و فانی نمی شوند و تا ابد باقی می مانند. پس آنچه فانی و نابود شدنی است، موجودات عالم حسی یعنی هستی های ظاهری است. البته، به عقیده ی نگارنده، از این نکته نباید غفلت کرد که لفظ ایده در فلسفه ی افلاطون به معنای صورت و شکل ظاهری و مادی نیست، بلکه به معنای صور موجودات حقیقی و هستی های راستینی است که موجودات عالم محسوس سایه هایی از آنها هستند.

همچنین، یکی از مفاهیم مهم مطرح شده در فلسفه ی افلاطون که نام یکی از رساله های مشهور او نیز می باشد، مفهوم اروس یا عشق است که مولف آن را در ذیل نسبت ایده و مثال زیبایی بیان نموده است. افلاطون معتقد است که فلسفه، عشق به دانایی است و همه روی به سوی عشق حقیقی و نامشروط که مایه ی صعود و عروج است، دارند. اروس لطیف و نازک طبع است و بر لطیف ترین چیزها گام می نهد یعنی بر دل و جان آدمیان، آن هم نه هر دل و جانی! بلکه هر جا خشونتی ببیند از آن می گذرد و تنها در دل های نرم خانه می گزیند. او بسیار موزون و سبک پا است. زیرا به آسانی در دل جا می گیرد و هر وقت بخواهد از آن می گریزد. همین طور او بسیار زیبا است. زیرا همواره در میان شکوفه ها به سر می برد و از تن و روح های پژمرده گریزان است و با زشتی سرو کار ندارد. (5) از نظر او، اروس واجد فضایل بی شماری نیز می باشد. بزرگ ترین فضیلت خدای عشق، عدالت است. زیرا نه خود ظلم می کند نه تحمل ظلم کردن دیگری را دارد. او خویشتن دار است. زیرا بر همه ی امیال خویش غلبه کرده است. در شجاعت بی همتاست و در دانایی و خردمندی، حتی در همه هنرها از جمله شاعری یگانه است. هستی بخش همه جانداران است و هر موجودی زاییده شدن خود را مدیون اوست. (6) پس اروس نه تنها بهترین و زیباترین خدایان است، بلکه همه نیکی ها و زیبایی ها از اوست. همچنین، افلاطون تأکید دارد که عشق به معنای راستین یعنی تولید و بارور ساختن چیزی زیبا، خواه آن چیز زیبا تن باشد خواه روح. (7) پس در آدمی نیروی الهی وجود دارد که توان تولید مثل را به آنها می بخشد و زیبایی، الهه ای است که زایش را رهبری می کند و به زاینده یاری می رساند. این نکته را نباید از خاطر برد که هدف عشق خود زیبایی نیست، بلکه تولید مثل و تولید در زیبایی است. (8) زیرا این استعداد جنبه ی جاودانگی موجودات فانی است و طبیعت هر موجود فانی همواره در تلاش است که جاودان بماند و این مقصود تنها از راه تولید مثل امکان پذیر است. (9)
پس عجیب نیست که هر موجودی به حکم طبیعت کودکان خود را بر همه چیز برتری می نهد و برای پروردن آنها هر رنجی را بر خود هموار می سازد، زیرا همه آن رنج ها برای جاودانگی است. (10) افلاطون در نهایت نتیجه می گیرد که اروس، فیلسوف است.
یاسپرس نیز به اهمیت و جایگاه اروس در فلسفه ی افلاطونی توجه نموده و در این باب معتقد است: «در اندیشه ی افلاطون میل جنسی نقش دشمن را دارد و شادابی و تحرک مبدأ عشق است. پس عشق از نظر افلاطون هم داشتن است و هم نداشتن، در عین اینکه به مقصود نمی رسیم، اما ما را خشنود می کند. گاه همچون واقعیتی با جلوه های گوناگون نمایان است و گاه چون تمثیلی برای عروج به سوی اصل ابدی، گاه روشنی راه است و گاهی دیگر درخششی هنگام دیدار عاشق و معشوق.»(11)
افلاطون در جهان شناسی خود قبل از هر چیز و برای تبیین مسئله ی قدم و یا در حدوث عالم مادی و جهان محسوس از زبان تیمائوس این سوال را مطرح می سازد که آیا جهان همیشه بوده و آغازی نداشته، یا حادث است و از مبدائی به وجود آمده و پیدایش آن را آغازی بوده است؟ در پاسخ به این سؤال با تکیه بر رأی خود افلاطون باید گفت که عالم محسوس و مخلوق، حادث و شونده، دگرگونی پذیر و در معرض کون و فساد است. زیرا دارای ماده و جسم است. به همین دلیل با چشم سر قابل رویت است. اما هر چیز که دارای جسم باشد با حواس آدمی قابل درک و احساس است و می تواند متعلق حواس آدمی قرار گیرد و آنچه با حواس قابل درک باشد و بتوان از طریق حواس ظاهری تصوری از آن به دست آورد باید حادث، متغییر و شونده باشد.
در ادامه باز سؤال پیش می آید که اگر جهان محسوس حادث است، پس مطابق با قانون «هر شونده باید بر اثر علتی بشود» یا هر حادثی، محدث دارد، باید دارای علتی باشد که آنرا پدیدآورده است. افلاطون این علت رادمیورژ، دمیورگ، دمیورگوس، یا صانع می نامد. بنابراین در فلسفه افلاطون دمیورژ یا خداوند خالق یا صانع مالک جهان است.

نمایش پی نوشت ها:
1
-کارل یاسپرس، افلاطون، صص 97.
2
-همان، صص 91-95.
3. DivineIdeas.
4. PlatonianIdaes.
5
-رساله ی مهمانی، ص 418.
6
-همان، ص 419.
7
-همان، ص 437.
8
-همان، ص 431.
9
-همان، ص 432.
10
- همان، ص 433.
11
-کارل یاسپرس، افلاطون، صص 130 و 131.

نمایش منبع ها:
1
-الاصلاح، احمد ابوحاتم رازی، به کوشش حسن مینوچهری و مهدی محقق، تهران: 1377 ش.
2
-تلبیس ابلیس، عبدالرحمان ابن جوزی، بیروت 1421 ق/ 2001 م.
3
-شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی، غلامحسین ابراهیم دینانی، چاپ ششم، تهران: انتشارات حکمت، 1383.
4
-افلاطون، دوره ی آثار، ترجمه ی محمد علی لطفی، چهار جلد، چاپ سوم، انتشارات خوارزمی، مهرماه 1380.
5
-تاریخ فلسفه در دوره ی یونانی، امیل بریه، ترجمه ی علی مراد داوودی، انتشارات دانشگاه تهران.
6
-فلسفه ی افلاطون، غلامرضا رحمانی، چاپ اول، تهران: موسسه ی بوستان کتاب، 1389.
7
-حکمة الاشراق، شهاب الدین یحیی سهروردی، ترجمه ی دکتر فتحعلی اکبری، چاپ اول، تهران، انتشارات علم، 1388.
8
- مجموعه مصنّفات، شهاب الدّین یحیی سهروردی، جلد 1، تصحیح و مقدمه ی هانری کربن، تهران: انجمن فلسفه ی ایران، 1372 هجری قمری.
9
-مجموعه مصنّفات، شهاب الدّین یحیی سهروردی، جلد 3، تصحیح مقدّمه ی سیّد حسین نصر، چاپ دوّم، تهران: پژوهشگاه 1372.
10
-فرهنگ و اصطلاحات آثار شیخ اشراق، سیّد محمّد خالد غفاری، چاپ اوّل، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی 1380.
11
-افلاطون، کارل یاسپرس، ترجمه ی محمد حسن لطفی، چاپ اول، انتشارات خوارزمی، آذرماه 1357.

منبع مقاله :
ماهنامه ی تخصصی کتاب ماه فلسفه، سال ششم، شماره ی 68، اردیبهشت 1392


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امیر المؤمنین علی علیه السلام : مَن يَطلُبِ الهِدايَةَ مِن غَيرِ أهلِها يَضِلَّ

هر كس هدايت را از كسى كه اهل آن نيست بخواهد، گمراه شود.

غرر الحكم ، حدیث 8501