Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 233449
تاریخ انتشار : 27 بهمن 1396 16:55
تعداد مشاهدات : 275

عشق به عقل

فلسفه را از دیرباز دوست داشتن دانش یا همان عشق به دانایی گفته‎اند، اما آنچه عملاً در پیکره‎ی فلسفه در شکل تاریخی و رسمیش می‎یابیم بیشتر انحلال اولی (عشق) در دومی (دانایی) است؛ وانگهی، جهت‎گیری کلی در تاریخ فلسفه گویی همین حرکت به سوی دانایی (و در قرن‎های اخیر علم) بوده است. شاید یکی از معنادارترین نمونه‎های این امر را بتوان در اندیشه‎ی هگل ملاحظه کرد، جایی که قرار است فلسفه به مقام دانش برسد، یعنی جایی که فیلوسوفیا (دوست داشتن دانش) قرار است به سوفیا (دانش) بدل شود یعنی به دانش و نه صرفِ دوست داشتنِ آن، چنین چیزی مسئله‎ی کانونی و خط راهنمای هگل است

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


عشق به عقل

 نويسنده:یحیی شعبانی
«فلسفه حکمتِ عشق است در خدمت عشق»
لویناس
فلسفه را از دیرباز دوست داشتن دانش یا همان عشق به دانایی گفتهاند، اما آنچه عملاً در پیکرهی فلسفه در شکل تاریخی و رسمیش مییابیم بیشتر انحلال اولی (عشق) در دومی (دانایی) است؛ وانگهی، جهتگیری کلی در تاریخ فلسفه گویی همین حرکت به سوی دانایی (و در قرنهای اخیر علم) بوده است. شاید یکی از معنادارترین نمونههای این امر را بتوان در اندیشهی هگل ملاحظه کرد، جایی که قرار است فلسفه به مقام دانش برسد، یعنی جایی که فیلوسوفیا (دوست داشتن دانش) قرار است به سوفیا (دانش) بدل شود یعنی به دانش و نه صرفِ دوست داشتنِ آن، چنین چیزی مسئلهی کانونی و خط راهنمای هگل است. از این منظر عنوان فرعی کتاب پدیدارشناسی روح هگل (System der Wissenschaft نظامِ دانش) بسیار گویاست. البته تلقی هگل از دانش در اینجا نه علم دقیقه است و نه بحث درباب مبانیِ فهم علمِ دقیقه. علم در کتاب پدیدارشناسی هگل فلسفهای است که دیگر دوست داشتنِ دانایی (philosophia)نیست، بلکه خودِ دانایی است. هگل در سرانجامِ کتاب پدیدار شناسی روح مدعی است که چنین علمی همان علمِ مطلقی است که در پایانِ پدیدارشناسی به مثابه فرآیند ظاهر میشود. چنین علمی برای هگل به معنای آغاز دورهای جدید است.

فلسفه و فروتنی

نحوهی نامگذاری فلسفه از سوی فیلسوفان کلاسیک یونانی گویای نوعی فروتنی نیز بوده است. گادامر در مقالهی logos and ergon in Plato's Lysis[1] مدعی میشود که:
«... نه خردمند (sophos) يا مرد حکیم، مانند خداوند، و نه كسي كه كاملاً نادان است هيچ كدام فلسفه ورزي نميكنند، بلكه تنها آن كه ميداند كه نميداند به فلسفه ورزي روي ميآورد.»
به عبارت دیگر فلسفه نه به خدایانِ نامیرا اختصاص دارد و نه به جاهلانِ مطلق (جهل مرکب!)، فلسفه امری است بین این دو امر؛ تنها فانیانی که واقف به جهل خویش اند سلسله جنبان تفلسف اند و بس. اين جملهي گادامر به نحوی كل استراتژيِ سقراط را نیز نمایان می کند. هاتف معبد دلفی سقراط را داناترین فرد در یونان معرفی می کند و سقراط در پی فهم دلیل آن پی می برد که او تنها کسی است که می داند که نمی داند. به نظر حتي در اين فقره گونهاي ستايش از فيثاغورث و φιλοσοφία (فیلوسوفیا) نيز به چشم میخورد؛ هنر و آوازه ي فيثاغورث براي برگذشتن از σοφία (سوفیا) و فقط دوست داريِ آن به نحوي خبر از سقراط وارگيِ نابهنگام فيثاغورث دارد. براي فيثاغورث، آنگونه كه از نامگذاريِ وي برميآيد، لبّ و كنه و ذاتِ حقيقتِ يك شيء (تعريف آن!) بدست آمدني نیست، از همین روست كه فروتنانه به دوستداريِ آن اكتفا ميكند؛ در اين خط مشی آيا سقراطي نابهنگام پنهان نيست؟
تاکیدی این چنین بر دوست داشتن و عشق البته عجیب نمینماید؛ آنطور که محاورات و سخنان در رسالهی ضیافت افلاطون آشکار می کنند فلسفه با سخنان عاشقانه آغاز می شود و با اظهار عشق و قصه های عاشقانه به جریان می افتد. ضیافت بحثی درباره ی عشق را در بین دوستان حاضر در مهمانی به نمایش می گذارد. اما درست در همانجا تمایزی ملاحظه میکنیم: سقراط عشق را نه از شور دیوانه وار آلکبیادس بلکه از عقل- کلمات خردمندانه ی- دیوتیما می آموزد. سقراط، با ذکر کلمات دیوتیما، از عشق به زیبایی و نیکی به عنوان برترین صورت عشق ستایش می کند. به زبان سادهتر و تمثیلیتر چنین تمایزی در اینجا تمایز برنز و طلاست؛ گفته میشود که آلکبیادس می خواهد برنز را با طلا عوض کند یعنی عشق شهوانی را با عشق به معرفت. اما ظاهراً عشق پدیده ای پیچیده است، کافی است به واکنش زبان به عشق نگاه کنیم، به عنوان مثال در زبان لاتین با این واژه ها مواجه می شوم: amor, caritas, pietas, dilectio, affection و stadium که تنوع، معانی و حتی زمینه های عملی کاربرد آنها حاکی از این تکثر و پیچیدگی است؛ تقلیل عشق به یکی از این اشکال و معانی قربانی کردن معنای آن است.

فلسفه و تمثیل بوسه

عشق به دانایی و حکمت شاید اشکال متعددی داشته باشد اما گویی عشق پیش نیازی ضروری برای همه ی این اشکال است. دوست داشتن و عشق سرآغاز فلسفه و امری مرکزی در آن بوده است. دریدا در ضمن تصدیق این مرکزیت با استفاده از تمثیل و تصویرِ بوسه بر این امر تاکید میکند. بوسه می تواند حاکی از چیزهای بسیار باشد: عشق، دوستی، و گاهی تمنا، اما همانطور که دریدا اشاره می کند می تواند در کانون فلسفه نیز قرار داشته باشد. او با نقل جملاتی از نوالیس می نویسد:
نخستین بوسه...اصل فلسفه است- منشاء جهانی نو- آغاز دوره ای مطلق- عملی که اتحادی با خود را محقق می سازد که به صورت بی پایان رشد می کند. چه کسی فلسفه ای را که مرکزش بوسه ای اولیه است دوست نخواهد داشت؟[2 ]
چنان که دریدا در ادامه تصدیق می کند، ممکن است فلسفه این بوسه ی اولیه را فراموش و یا حتی سرکوب کند، اما با این وجود این بوسه ی اولیه هر احساس و تجربه ای را به جریان می اندازد نه تنها فلسفه، نه تنها حساسیت، بلکه هر اشاره ای را. این بوسه ی اولیه سرآغاز هر تجربه ای است، به ویژه سخن عاشقانه و ابراز عشق. دریدا در نوشته ای که در آن به اهمیت و معنای لمس کردن در فلسفه ی ژان لوک نانسی می پردازد، بر جایگاه بوسه، لامسه، امر جسمانی، و عاشقانه، در کانون و در آغاز فلسفه تأمل می کند.[3]

اندیشیدن همان عشقورزیدن است

بدین ترتیب می توان عشق ورزیدن و دوست داشتن را همان سنگ بنا و بنیاد اولیه ی کل فلسفه در نظر گرفت. حتی برخی معتقدند که در امروزِ فلسفه نیز مقوله ی عشق همچنان جاری و ساری است، مثلاً به گمان ژان لوک نانسی «از زمان ضیافت [یا حتی قبل از آن]...شاکله ی کلی یک فلسفه ی عشق در کار است، و حتی تا کنون نیز دست از فعالیت برنداشته است، و آن چنان که خودش را می فهمد و برمی سازد فلسفه را تعیین می کند، و نیز عشق را آن چنان که آن را می فهمیم و آن چنان که آن را می ورزیم».[4] نانسی حتی مدعیِ چیزی بیش از این است، به گمان او از زمان افلاطون اندیشیدن و عشق ورزیدن در هم تنیده بوده اند: «این همدستی صمیمانه بین عشق و اندیشه در سرچشمه و اصل ما حاضر است: کلمه ی «فلسفه» آن را فاش می کند...یعنی: عشق ورزیدن به اندیشه، چون اندیشیدن عشق ورزیدن است». ما احتمالاً با این گزاره که فلسفه عشق ورزیدن به اندیشه است آشنا هستیم، با این وجود واژگون سازی عبارات از سوی نانسی نکته ای بدیع در خود دارد؛ به تعبیر نانسی در هم تنیدگیِ اندیشه و عشق به این دلیل است که اندیشیدن همان عشق ورزیدن است. این وارونگی به ایده ی فلسفه چارچوب مجددی می دهد و آن را غنی می سازد، فلسفه دیگر صرفاً عشق به اندیشه نیست، بلکه اندیشیدنی است که خودْ عشق ورزیدن است.

ما و اراده ی معطوف به ندانستن

فلسفه دری است بدون لولا و «هیچ کس نمی تواند دری بدون لولا را ببندد». (آندره برتون) فلسفه مغاکی است که به عمق فرا می خواند و همزمان چشم اندازی است که نوید فراتر رفتن می دهد. پس بی شک در این راه پر فراز و فرود، شجاعت باید یکی از ویژگی های اصلی فیلسوف باشد. فیلسوف تنهاست چون اندیشه در هیاهو رخ نمی هد، اما حتی تنهاییِ او نیز نشان از دیگری دارد: «حتی تنها هستنِ دازاین نیز با هم هستن در جهان است!» (هایدگر) فیلسوف سرکش است زیرا پیروی و رام بودن او را از راه باز می دارد و به راه دیگران می کشاند و همانطور که نیچه می گوید پارساست، زیرا تمامی زمان و نیرو و عشق و دلبستگی خویش را برای یک چیز گرد می آورد: او به قله های مه گرفته ی دوردست چشم دوخته است، نه معرکه گیر سیاسی است، نه لفاظ و شیفته ی بازی با واژه ها، نه پرحرف و شیفته ی جلب توجه، چرا که جانی است که به خود باور دارد؛ فلسفه خاموشیِ اصیل است زیرا فیلسوف سخن گفتنِ راستین می داند: «تنها در سخن گفتن راستین است که خاموشی اصیل ممکن است.» (هایدگر)
شجاعت، تنهایی، سرکش بودن، پارسایی، خاموشی اصیل و ... برخی سازه های کلانِ تفلسف است و روی هم رفته گویای اراده ی معطوف به دانستن! باری، با پیگیری هر یک از این سازه ها در زیست جهانِ فارسی معاصر می توان برآوردی از وضعیت تفلسف در آن به دست آورد. می توان به این پرسش ها پرداخت: آیا ما در ایران امروز فلسفه و فیلسوف داریم؟ آیا آموخته ایم پرسش را بر پاسخ و بی طرفی را بر طرفداری ارج نهیم؟ اصلاً آموخته ایم که پرسش کنیم؟ تنهاییِ اندیشیدن را تاب آوریم؟ آیا فرهنگ معاصر ایرانی فیلسوف پرور است؟ آیا جان ایرانی، ذاتاً «طرفدار» نیست و از این بازی لذت نمی برد؟ تنها با دانستن پاسخ این پرسش ها است که می توان پی برد آیا جان ایرانی اراده ی معطوف به دانستن است یا ندانستن.

پي نوشت ها:

[1]Hans-Georg Gadamer, 1983, Dialogue and Dialectic: Eight Hermeneutical Studies on Plato, Yale University Press; p.p 14, 15
[2]Jacques Derrida, 2005, On Touching-Jean-luc Nancy,Stanford University Press, p. 292
[3]LinnellSecomb, 2007, Philosophy and LoveFrom Plato to Popular Culture, Edinburgh University Press, p. 144
[4]
همان

منبع مقاله : فرهنگ امروز

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام جواد عليه ‏السلام : مَنْ زارَ عَمَّتى بِقُم فَلَهُ الجَنَّةُ

كسى كه عمّه‏ ام را در قم زيارت كند او اهـل بهشت است.

سفينة البحار: ج2 ،ص376