Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226986
تاریخ انتشار : 30 آذر 1396 7:51
تعداد مشاهدات : 374

مدیریت از فرادست بر پایه مبانی

امام غایب را تعبیر متناقض نما گفته اند؛ زیرا امام هدایت گری را بر عهده دارد و ناپیدایی و ناشناختگی امکان هدایت گری را از بین می برد. این شبهه، از غفلت از نقش امام در عصر غیبت برمی خیزد. امام در عصر غیبت، همۀ شئون و مسئولیت های امامت را بر عهده دارد و تفاوت او در شیوه ای است که به سبب حفظ ناشناختگی باید به کار گیرد. این نوشتار بر آن است که تخمینی از این شیوه ارائه کند. این تخمین می تواند بر پایه درک نقش و وظایف امام و شرایط خاص غیبت استوار شود. راه دوم، رجوع به روایات است؛ روایاتی که به تصریح یا اشاره از شیوۀ مدیریتی امام در عصر غیبت خبر می دهد. مهم ترین یافتۀ این پژوهش، درک شیوه ای است که ناشناختگی امام را از یک تهدید به فرصت بدل کرده است. همچنین فهم چگونگی حراست از حرکت دینی در برابر مشکلات و دشمنان بدون ایجاد اختلال در سامانۀ خودبسنده ای که امامان شیعه پایه گذار آن بوده اند.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


مدیریت از فرادست بر پایه مبانی

امیر غنوی . مریم غنوی

 

چکیده

امام غایب را تعبیر متناقض نما گفته اند؛ زیرا امام هدایت گری را بر عهده دارد و ناپیدایی و ناشناختگی امکان هدایت گری را از بین می برد. این شبهه، از غفلت از نقش امام در عصر غیبت برمی خیزد. امام در عصر غیبت، همۀ شئون و مسئولیت های امامت را بر عهده دارد و تفاوت او در شیوه ای است که به سبب حفظ ناشناختگی باید به کار گیرد. این نوشتار بر آن است که تخمینی از این شیوه ارائه کند. این تخمین می تواند بر پایه درک نقش و وظایف امام و شرایط خاص غیبت استوار شود. راه دوم، رجوع به روایات است؛ روایاتی که به تصریح یا اشاره از شیوۀ مدیریتی امام در عصر غیبت خبر می دهد.
مهم ترین یافتۀ این پژوهش، درک شیوه ای است که ناشناختگی امام را از یک تهدید به فرصت بدل کرده است. همچنین فهم چگونگی حراست از حرکت دینی در برابر مشکلات و دشمنان بدون ایجاد اختلال در سامانۀ خودبسنده ای که امامان شیعه پایه گذار آن بوده اند.
مقدمه
غیبت امام، پدیده ای است که شیعه در پرتوی زمینه سازی ها و آموزش های معصومین برای آن آماده شد؛ حضور امامی ناشناخته و پنهان از دیده ها که از اعتقادات ویژه شیعه امامیه تلقی می شود. اما پذیرش امامی غایب حاضر، این پرسش را به دنبال داشت که او در عصر غیبت چه می کند و آیا به نوعی متفاوت از رهبری مشغول است یا تنها به انتظار تحول شرایط، آماده شدن زمینه و کنار رفتن پرده غیبت نشسته است.
اما پذیرش شأن امامت برای او در عصر غیبت، همۀ مسئولیت های امام را متوجه او کرده و تنها تکالیفی را از او منتفی می کند که با غیبت و ناشناختگی سازگار نیست. نه تنها شأن امامت، بلکه مسئولیت ایمانی امام نیز با برکنار ماندن و به انتظار نشستن منافات دارد. امام عصر همانند پدرانش با همه وجود در خدمت اهداف الهی و ایجاد تحول در جامعه انسانی است؛ اما چگونه؟
درک چگونگی مدیریت امام علی به هنگام حکومت، با مرور کلمات او و همچنین بررسی رفتارهایش امکان دارد؛ همچنان که فهم مدیریت امام صادق بر حرکت اجتماعی شیعه، با بررسی کلمات آن امام و تحلیل رفتارهای او و یارانش در شرایط گوناگون چندان دشوار نیست. اما برای شناخت چگونگی مدیریت امام عصر به مستندات متفاوتی نیازمندیم؛ زیرا کلمات بسیار محدودی از امام عصر به دست ما رسیده و از رفتارهای ایشان در غیبت صغرا و کبرا اطلاع اندکی داریم.
شناخت چگونگی مدیریت امام عصر برای پیروان او ضرورتی خاص دارد؛ زیرا برای هم ساز شدن با امام و یاری رساندن به او، رسیدن به شناختی مناسب، ضروری یا دست کم مفید است.
این تحقیق با این پرسش اصلی آغاز می شود که شیوۀ مدیریت امام زمان در عصر غیبت چگونه است. برای رسیدن به پاسخ، از دو روش می توان استفاده کرد: اول، استفاده از مبانی
و توجه به شرایط غیبت و دوم، بهره گیری از ادله وارده در توصیف فعالیت های حضرت در زمان غیبت.
در روش اول، باید این چهار نکته را روشن کرد:
1
-مبانی شیوۀ مدیریت: هر شکل از مدیریت بر پایه پیش فرض هایی انتخاب می شود؛ پیش فرض هایی در اهداف، شرایط و محدودیت ها موضوع تحت مدیریت و همچنین امکانات و ابزارهای مدیر. در این بحث باید به بحث تأثیر فقدان ارتباط و مشکلات آن و تأثیر این مسئله در چگونگی مدیریت تأکید داشت تا بحث را به فضای عصر غیبت نزدیک تر کرد.
2
-اهداف: از این مقوله پیش تر در نوشتاری مستقل گفت وگو شده است. نوشتار حاضر به نتایج آن بررسی اشاره کرده و با تکیه بر آن یافته ها، وضعیت اجتماعی مطلوب در عصر غیبت را ترسیم می کند؛ وضعیتی که امام عصر در پی تحقق آن در عصر غیبت است.
3
- شرایط اجتماعی شیعه در عصر غیبت.
4
-توانمندی های امام در عرصه رهبری اجتماعی.
بر پایه این نکات می توان حدس زد که امام چه اسلوب هایی را برای رسیدن به وضعیت مطلوب به کار می گیرد.
اما روش دوم متکی بر بهره گیری از بیانات معصومین درباره عصر غیبت است؛ بیاناتی که بتوان از آن شیوه تدبیر و مدیریت امام عصر در عصر غیبت را دریافت. بیاناتی مانند:
1
-روایات تشبیه بهره مندی از امام در غیبت به بهره مندی از خورشید از پس ابر؛
2
-روایات وارده ذیل داستان برادران یوسف؛
3
-توقیعات حضرت، به ویژه توقیع خطاب به شیخ مفید؛
4
-بیان علی دربارۀ رفتار حجت غایب و همچنین سخنان صادقین در این باره؛
5
-همه روایاتی که به گونه ای از چگونگی زیست امام در عصر غیبت خبر می دهد؛
6
-منقولات معتبر دربارۀ تشرفات به خدمت حضرت یا ملاقات با یاران ایشان چه در غیبت صغرا و چه در غیبت کبرا.
این مقاله، عهده دار دستیابی به پاسخی مبتنی بر روش نخست است. کاوش بر پایه روایات وارده، موضوعی است برای مقاله ای دیگر.
گفتار اول. نکاتی در مدیریت و شکل آن
یکم. مدیریت و سازمان؛ مدیریت در سازمان شکل می گیرد. سازمان، آرایشی نظام مند از افراد است که به اهدافی خاص آن ها را به هم پیوند می دهد (استیفن پی و دیوید ای، 1392: 16). سازمان اجتماعی نیز همانند سازمان های دیگر از سه ویژگی هدفمندی، استفاده از نوعی ساختار برای هدایت و کنترل افراد و همچنین واداشتن آنان به تصمیم دربارۀ هدف و اقدام برای تحقق آن برخوردار است.
دوم. کار و وظیفه مدیر؛ مدیریت را می توان علم، هنر یا حرفه دانست؛ زیرا مجموعه ای از تدبیر هاست که امکان استفاده بهینه از منابع و امکانات را فراهم آورده و حرکت به سوی وضع مطلوب را ممکن می کند. مدیر چهار وظیفه را بر عهده دارد: برنامه ریزی، سازماندهی، رهبری و کنترل (برای مطالعۀ ویژگی های سازمان وظایف مدیر، نک: همو: 17). برنامه ریزی، طرحی است برای رسیدن به هدف و سازماندهی، چینش افراد و تعیین رابطه ها برای اجرای کامل برنامه. رهبری، هدایت و واداشتن افراد است به ایفای نقش و انجام برنامه و کنترل، ارزیابی اتفاقی است که در واقع رخ می دهد تا بر اساس آن بتوان به تصحیح برنامه و تجدید سازماندهی پرداخت.
سوم. عوامل مؤثر در شکل مدیریت؛ شکل و شیوه کار مدیر متأثر از امور مختلفی است. از این میان، 1. ویژگی های شخصیتی مدیر، 2. تلقی او از رابطه خود و افراد زیر دست (رضاییان، 1387: 81)، 3. ساختار داخلی و محیط اجتماعی آن Lieberson and James F., 1972: 117)) و اهداف کلان، مهم ترین عوامل در تعیین روش مدیریت اند.
1
-مدیران معمولاً از سبک هایی استفاده می کنند که برایشان ساده تر است و با ویژگی های شخصیتی خود مانند سن، سابقه کاری، جنسیت، نژاد، هوش، دانش، ابتکار عمل، اعتماد به نفس، روحیه همکاری، مهارت های کلامی Stogdill, 1948: 63-64 تناسب بیشتری دارد. ناتوانی بسیاری از مدیران در تطبیق سبک با مقتضیات و موقعیت های مختلف، تأثیری بسزا در ناکامی آنان دارد و از این رو برای موقعیت های گوناگون باید از مدیرانی بهره برد که دارای سبک رهبری متناسبی هستند (Ayman, 1995: 160).
2
بسیاری از صاحب نظران مدیریت بر این باورند که سبک رهبری تحت تأثیر نحوه نگرش مدیر به نقش خود و کارکنان قرار دارد. اگر او کارکنان را افرادی تحت امر خود به شمار آورد، احتمالاً از سبکی آمرانه و محافظه کارانه استفاده می کند؛ اما اگر کارکنان را همکاران خود محسوب کند و تفاوت خود را در عهده داری مسئولیت های بیشتر بداند ممکن است از سبک های مشارکتی و لیبرال استفاده کند سید جوادین، 1388: ج1، 721
3.
پال هرسی و کنت بلانچارد درجه رشد یا بلوغ افراد سازمان را تعیین کننده سبک یا شیوه رهبری فرد دانسته اند. مراد از «بلوغ یا رشد» توانایی و تمایلی است که افراد در پذیرش مسئولیت نسبت به (هدایت) رفتار خویش دارند که هم در زمینه کار مطرح است و هم از حیث روانی.
تعبیر بلوغ و رشد کاری به دانش، آگاهی و مهارت های فردی اشاره دارد. بلوغ کاری در کسانی جلوه می کند که به سبب دانش و تجربه کافی می توانند بدون هدایت و گرفتن دستور از دیگران، کار خود را به بهترین صورت انجام دهند. اما تعبیر بلوغ روانی به وصول فرد به حدی از کمال اشاره دارد که برای انجام وظیفه خویش به تشویق و ترغیب خارجی نیاز نداشته و مشوق های درونی برایش کافی است (استیفن پی، 1381: ج2، 659)
4
-اهداف سازمان نیز در شکل و شیوه انتخاب استراتژی مدیریت اثرگذار است (سید جوادین، 1388: ج1، 407). سازمانی که رشد کارکنان و ایجاد روابط برادرانه را در میان اهداف خود قرار داده است، نمی تواند با سازمانی که جز به افزایش تولید و سود نمی اندیشد یکسان اداره شود.
رشد کارکنان جز با واگذاری امور و پذیرش خطرات ناشی از آن به دست نخواهد آمد. روابط برادرانه، ارتباطی است افقی میان تمامی افراد سازمان که نیاز به ریشه هایی در فکر و اندیشه و همچنین افق های نزدیکی در هدف های کارکنان است.
چهارم. توانمندی های مدیر و شکل و روش کار؛ بی تردید مهم ترین توانایی های مدیر بیشترین سهم را در موفقیت او دارد. مدیر پخته می تواند از شکست، پیروزی بسازد، دشمنان را به خود جذب کرده و از دشمنی ها نردبانی برای رشد سازمان بسازد.
آگاهی، ظرفیت روانی و حلقه همراهان با ارزش ترین توانمندی های یک مدیر را تشکیل می دهد.
آگاهی از محیط پیرامونی، درک قوت و ضعف های سازمان و داشتن مهارت تصمیم گیری، امکان ترسیم مسیری را فراهم می آورد که سازمان با انطباق خویش با شرایط از مناسب ترین راه به مقصد برسد.
افزون بر ظرفیت های علمی، ظرفیت های روانی (Stogdill, 1948: 64) مدیر نیز به او امکان گزینش روش مناسب در شرایط دشوار را می دهد. آشفتگی های اجتماعی و سازمانی و همچنین تلاطم های روانی او را به اتخاذ روش های نامناسب و نادرست نمی کشاند.
مدیر آن جا که با جمعی وفادار و هم فکر همراه می شود به توانی مضاعف دست می یابد. به گفته رابینز، آن چه یک رهبر بزرگ را پدید می آورد پیروان بزرگ است (استیفن پی، 1381: ج2، 693). چنین همراهانی، چشم، گوش و دست و پای مدیر بوده و بصیرت و آگاهی و قدرت و حضوری متفاوت را به دنبال می آورند. مدیر در چنین وسعتی می تواند از شیوه های متنوعی بهره بگیرد و کمتر گرفتار بن بست شود.
پنجم. مدیریت و فاصله؛ مدیر برای وصول به اهدافش نیاز به کم کردن فاصله با افراد سازمان دارد. مراد از فاصله در این بحث، فاصله طبقاتی یا سازمانی نیست، بلکه فاصله فیزیکی و نداشتن ارتباط حضوری و کلامی با مدیر است.
فاصله میان مدیر و کارکنان می تواند برخاسته از گستردگی حوزه ای باشد که کنترل آن با مدیر است (Lian and Tui, 2008: 57)، گاه نتیجه طبیعی بزرگ شدن اندازه سازمان (Gordon and Rosen, 1981: 238) و گاهی نیز از غیبت ناگزیر مدیر.
فاصله ها مانع شناسایی درست مدیر از توانمندی ها و ضعف های سازمان و افراد آن است و ایجاد رابطۀ احساسی و تأثیر انگیزشی با وجود فاصله دشوار خواهد بود (Neufeld, 2010: 241).
اما این پرسش مطرح است که آیا در صورت ناگزیر بودن از فاصله، راهی برای کاستن یا از بین بردن آثار آن وجود دارد؟
برخی تحقیقات (Neufeld, 2010: 241) نشان می دهد که در صورت انس و ارتباط عمیق میان رهبر و پیروان فاصله فیزیکی اهمیت خود را از دست داده و اثری بر عملکرد رهبر یا اثربخشی ارتباطات ندارد.
انس میان رهبر و کارکنان می توان برخاسته از شناخت کافی از او باشد؛ شناختی که نتیجه تجربه کار با او و ارتباطات متناوب بوده و موجب فهم مناسب از فرهنگ سازمانی و قوانین مدیریتی شود. افراد با این فهم است که می توانند رفتارها و انتظاراتشان را برای دستیابی به نتایج مورد انتظار انطباق دهند؛ از این رو فاصله فیزیکی را نباید به عنوان مانعی بر سر راه اثربخشی ارتباطات یا رهبری اثربخش دانست (Neufeld, 2010: 240).
گفتار دوم. وضعیت اجتماعی مطلوب در عصر غیبت
پیش تر در مقاله «جایگاه امام و اصول حرکت او» (غنوی، 1390) به اهداف حرکت اجتماعی امامان شیعه اشاره شد؛ اهدافی که در تربیت افراد، در روابط میان همراهان و در کلیت اجتماعی اسلامی دنبال می شد. تربیت افراد با فراهم آوردن فرصت انتخاب، پاکسازی و آموزش کسانی که راه را بر گزینند و در نهایت با حراست از آنان با تذکر آموزه ها میسر بود (برای تفصیل این بحث نک: صفایی حائری، 1392: 65 - 127). تحول در روابط اجتماعی با تلاش برای برقراری احکام الهی دنبال می شد؛ احکام و روابطی که بر دو پایه عدل و احسان شکل می گیرد. هدف نهایی در کلیت جامعه نیز قیام مردم برای قسط و آمادگی برای ایستادگی در برابر دشمنان قسط بود.
امامت در عصر غیبت نیز با چنین رویکردی همراه هست و اگر به محقق شدن زمینه های ظهور بینجامد می تواند به برپایی حکومت معصوم راه دهد و پرده غیبت را به کنار زند.
اما در تربیت با انتخاب افراد مواجهیم؛ انتخابی که امکان هر گونه پیش بینی را از بین می برد. حکومت معصوم بر قامت کسانی استوار خواهد شد که تاب تحمل بار سنگین آن را داشته باشند؛ آنان که در معرکه های انتخاب قله ها را برگزیده، به کم قانع نمانند. هر زمان که چنین بزرگانی قد برافرازند، پرده غیبت کنار رفته، حکومت عدل مهدوی برقرار خواهد شد.
از زمان ظهور نمی توان سخن گفت که می تواند امروز باشد، اگر از میان ما چنین همت های بلندی برخیزد. اما می توان از زمینه های مناسب برای ظهور گفت؛ زمینه های مناسب برای ظهور به معنای فراهم آمدن فضایی است که تربیت سهل تر، شرایط انتخاب درست فراهم تر و برای افراد بیشتری مقدور شود. در چنین فضایی است که می توان شکل گیری شرایط ظهور را بیشتر توقع داشت. این فضا حدی مشترک میان اهداف کلی امامان شیعه و هدف خاص مشتاقان ظهور در عصر غیبت است.
آن چه در انتظار آنیم بلوغ اجتماعی است؛ بلوغی که در آن حاملان حکومت مهدوی تربیت یافته و جامعه نیز نگاهی تازه به دین و حکومت اولیاء آن بیابد و ضرورت آن را حس کند .
گفتار سوم. شرایط اجتماعی شیعه
حرکت شیعه از عصر امام سجاد برای وضعیتی تازه برنامه ریزی شد؛ وضعیتی که تعیین زمان برای ظهور ممکن نبود. امام سجاد در غربت و تنهایی کار خود را آغاز کرد، اما بذرهای تربیت را دل ها نشاند و زمینه را برای عصر صادقین فراهم آورد تا با بروز ضعف در حکومت های اموی و عباسی، حرکتی عظیم آغاز شود؛ حرکتی که اجتماع شیعی را در تمامی وسعت جهان آن روز گسترده کرد.
این حرکت عظیم جز در پرتوی سازماندهی منسجم و پیچیده امکان ادامه نداشت. این چنین بود که سازمان عظیم اما پنهان وکالت شکل گرفت (نک: حسین، 1385؛ جباری، 1382)؛ سازمانی که توانست جریان تشیع را از تفرق و تشتت دور کرده و آن را به جامعه ای آماده برای عصر غیبت تبدیل کند.
جامعه شیعی با ارشاد ائمه به پیوندی خاص با اندیشمندان خود دست یافتند؛ اندیشمندان و عالمانی که در جریان علمی صادقین و فرزندان ایشان بالیده و بر ذخایر بی پایان کلمات معصومین تکیه داشتند. این ارتباط با تجربه رهبری شیعیان توسط سازمان وکالت قوت و پختگی خاصی یافت و در شکلی دیگر در عصر غیبت ادامه پیدا کرد.
اکنون عالمان شیعی ادامه دهنده راه انبیا و جانشین آنان بوده و می توانستند با ارائه بینات و آموزش احکام و شیوۀ زندگی دینی، به حرکت تربیتی تداوم بخشیده و رشد و رویش جامعه شیعی را سبب شوند.
جامعه شیعی صاحب سامانه ای شده بود که آن را به نوعی خودبسندگی می رساند و امکان ادامه حیات در عصر غیبت را می داد. این سامانه از یک سو بر ارتباطی خاص میان عالمان و مردمان تکیه داشت و از سوی دیگر روابط حقوقی، اقتصادی و سیاسی ویژه ای را پدید می آورد که به استحکام روابط و رسیدن به نوعی خودبسندگی می انجامید.
شیعه در سایه این سامانه بود که از گردنه های تاریخ عبور کرد و با وجود ممنوعیت و محدودیت از حصارها گذشته و در جوامع مختلف حضوری فعال یافت. انقلاب اسلامی ایران یکی از میوه های گران قدر این درخت ریشه دار بود؛ درختی که به همت امامان شیعه کاشته شده و بالیده بود.
گفتار چهارم. مشکلات ناگزیر
غیبت، کوتاهی دست ما از دامن عصمت است. آن جا که شبهه ها و فتنه ها فراگیر می شود، آن جا که تفرقه و دودستگی به عالمان دین نیز سرایت می کند، آن جا که افراد در جایگاه خود قرار نمی گیرند و اختیار از دست اهل لیاقت خارج می شود، آن جا که اغلاط رهبران، امت را به آشفتگی، اختلاف و انحراف می کشاند و ... ضرورت ظهور حجت حق را با تمام وجود می توان حس کرد.
هیچ کس و هیچ چیز ما را از اتکا به عصمت بی نیاز نمی کند. شیعه بر این مدعا، منطق های عمیق کلامی و تجربه های مختلف تاریخی دارد.
امام حتی آن جا که در لشگرگاه سامرا در محاصره دشمن است، محور هدایت و رهبری است و فصل الخطاب. به اشاره اوست که سازمان عظیم وکالت اداره می شود و با سخنی کوتاه از ناحیه مقدسه، انحراف معلوم و منحرف مطرود می گردد و در هنگامۀ اختلاف، کلام و رفتار او شاغولی است برای تشخیص حق از باطل.
اگر او نصب کند تردیدی در صلاحیت منصوب نیست و اگر او عزل کند شکی در ناتوانی معزول نمی توان کرد. نصب های بجا و عزل های به موقع او، بالاترین کارایی و کمترین هزینه را برای جامعه شیعه به ارمغان می آورد. در صحت حکمش تردیدی نیست که سخن و رفتارش و حتی سکوتش حجت و قابل استناد است.
غیبت، عصر کوتاه دستی ما از این همه است. آری، میراث گران قدر رسول و فرزندانش در دسترس ماست که جواب گوی هر نیازی است تا روز قیامت و عالمان دین که آموختگان همان مکتب علمی اند، جانشین و امین آنان اند و جریان امور با اینان تداوم می یابد و اصلاح می شود، اما نیاز به عصمت با هیچ داروی دیگری درمان نمی گیرد.
تسلط حاکمان جائر و شیوع فساد در جامعه مشکلات غیبت را عمیق تر و کار را دشوارتر می کند. با اختناق و فضای بسته و همچنین فساد گسترده اجتماعی، راه تربیت ناهموار و آگاهی بخشی دچار محدودیت و سختی می شود.
گفتار پنجم. توانمندی های امام
توانمندی های امام برای او مدیریتی متفاوت را ممکن می کند. او همواره از رفتارهای بندگان خدا آگاه است و از تقدیر همگان مطلع (نک: عروسی حویزی، 1415: ج5، 612، روایات وارده در ذیل سوره قدر)؛ زیرا او حجت خداست بر خلقش و آگاهی او لازمه تدبیرهای اوست برای بندگان. آن جا که مؤمنان گرفتار زیاده روی و افراط می شوند و آن جا که سستی و کوتاهی می کنند، این امام مهربان است که سیاست گذاری می کند و با رهبری خویش آنان را به مسیر درست بازگرداند.
اشراف بر اوضاع اجتماعی و فهم دقیق نیازها و ظرفیت ها در کنار حکمت و عصمت در انتخاب روش و برخورد به امام این توان را می دهد تا با شناخت بهترین نیروها و مؤثرترین موقعیت ها، اثربخش ترین شیوه را برگزیند و از کوتاه ترین راه به سوی هدف حرکت کند.
گفتار ششم. شیوه امام در مدیریت
اکنون می توان شیوه مدیریت امام را با توجه به شرایط عصر غیبت، اهداف امام و تخمین توانمندی های او حدس زد. آن چه او می خواهد روشن است و امکانات و مشکلات او معلوم.
یکم. امام در پی آن است که جریان هدایتی را که پدرانش شکل داده اند، حفظ کرده و رشد و توسعه دهد؛ جریانی که همۀ پیامبران خدا برای شکل گیری آن آمده اند. بیّنات، کتاب و میزان سه عطیه ای است که پروردگار برای هدایت مردم فروفرستاده است.
بیّنات، آدمی را با خود، با هستی و با نقش خویش در هستی آشنا می کند و او را به چهارراه انتخاب می رساند. ایمان و همراهی و کفر و چشم پوشی گزینه هایی هستند که در برابر قرار دارد.
فرستادن رسول و فروفرستادن بینات، کتاب و میزان با این هدف همراه بوده است که انتخابی آزاد شکل بگیرد و در این انتخاب آزاد، مردم خود بخواهد که برای قسط برخیزند. این سطح از بلوغ اجتماعی، به سرعت شکل نمی گیرد و گاه چاره ای جز تجربۀ راه های دیگر و سعی و خطا نمی ماند؛ آزمونی های که می تواند به پختگی و به استحکام بینجامد.
این جریان با ارائه آموزه ها و تربیت عالمان دینی آغاز شد و در عصر غیبت نیز ادامه یافت. این حرکت به تداوم، به تعمیق و به توسعه محتاج است و باید از انحرافات حفظ و در برابر مشکلات بنیان کن داخلی و خارجی حراست شود. هدف در عصر غیبت، حراست از این حرکت و ارتقای آن است تا همچنان امکان انتخاب و امکان برپاخاستن برای قسط باقی بماند.
دوم. شیعه در عصر غیبت با افت انگیزه، با غفلت، با کاهش یاران، محدود ماندن در حصارها، انحراف و بدعت و همچنین مصائب خارج از طاقت روبه روست و امام نقشی کلیدی در رفع این مشکلات دارد.
1
- آموزه های دین و انگیزه های متدینان پشتوانه ای قوی برای وصول به مطلوب است، اما ضعف های اهل دیانت می تواند این حرکت را با خطرات رنگارنگی مواجه کند. سستی ها و کاستی ها می تواند تداوم حرکت را تهدید کند و رهبر با تذکرها و به میدان آوردن نیروهای تازه و با انگیزه غبار غفلت را زدوده و خونی تازه در رگ های جنبش جاری می کند.
2
- حرکت دینی، پاسخ گوی پرسش های عصر خویش است و جواب گوی نیازهای اجتماعی در دوره های مختلف. آن جا که عالمان دین و شاگردان مکتب مهدوی به زمان خویش آگاه اند و پرسش ها و نیازها مغفول نمانده اند، رهبر به نظارۀ تلاش آنان خواهد نشست، اما بی اطلاعی ها و غفلت، او را ناچار از دخالت می کند. این اوست که با ایجاد توجه در افراد با انگیزه و مستعد و مساعدت به آنان، حرکتی را سامان می دهد که به تأمین این نیازها می انجامد.
3
- اسلام رسالتی جهانی دارد و پیام آن باید از تمامی حصارها عبور کند. سامانه ای که امامان شیعه در این اجتماع پدید آوردند با این نگاه و انگیزه همراه است؛ اما اگر غفلت و دون همتی مانع از توسعه دامنه پیام رسانی باشد، امام و رهبر این مسئولیت را دارد تا زمینه های توسعه را به گونه ای فراهم کند؛ زمینه هایی که گاه با زدودن غفلت و دون همتی از درون سامانه ممکن می شود و گاه با آغاز جریانی تازه در خارج از مرزهای پیشین پیام.
4
- تهدید دیگر حرکت دینی، انحراف و بدعت است. ذهن های آلوده و دل های گرفتار آموزه های دینی را با مطامع خود می آلایند و با استفاده از جهل اجتماعی و حربه های تبلیغی، توجه ها را به خود جلب کرده و گروهی را با خود هم داستان می کنند. عالمان دین در عصر غیبت عهده دار مقابله با انحراف اند، اما آن جا که ضعف درونی به اقتدار فتنه بینجامد و اساس حرکت را تهدید کند، دخالت های ظریف و پنهان می تواند جمع های تازه ای را شکل دهد و جریان شیعی را از ضعف نجات دهد یا همین دخالت ها، جمع هایی را بشکند و جریان فتنه را دچار تعارض و ضعف کند.
5
- رسیدن به بلوغ گاه محتاج تجربه شکست ها و ناکامی هاست، اما آن جا که مصائب از طاقت فراتر می رود و دشمنی ها اساس حرکت را تهدید می کند دخالت و حمایت ضرورت می یابد.
اما جای این پرسش باقی است که امام چگونه می تواند با حفظ ناشناختگی به دخالت و حمایت اقدام کند.
سوم. امام در صورت ناشناخته ماندن، حتی در میان شیعیان خویش، جایگاه متفاوت و مؤثری ندارد. در پاسخ باید به چند نکته دربارۀ ناشناختگی امام و آثار آن توجه کرد:
1
-ناشناختگی هم محدودیت زا و هم فرصت ساز است؛ ناشناختگی امام را از آثار اجتماعی منصب امامت جدا می کند؛ سخن او به مثابه کلام فردی عادی تلقی شده و رفتار او مورد توجه قرار نمی گیرد. اما ناشناختگی فرصت ساز نیز هست؛ او می تواند بدون ایجاد حساسیت در هر جمعی حاضر شود، سخن بگوید و در تدابیر و برنامه ها اثر بگذارد.
2
-او بدون باقی ماندن ردّی در حرکت دوست و در دفع توطئه دشمن حاضر است و رفتارهایش قابل شناسایی و پی گیری نیست. عنصر ناشناختگی می تواند حرکتی نامرئی را موجب شود؛ حرکتی که از سوی او و یارانش در پس صحنۀ مشهود در جریان بوده و قابل مشاهده، پی گیری و جمع بندی نیست.
3
-او و یارانش در مواطن حساس حاضرند؛ آن جا که باید سخنی را القا کنند، یا جمعی را فراهم آورند و یا جماعتی را متفرق کنند. او شناخته شده نیست، ولی کلام حکیمانه در اهلش اثر می گذارد و رفتارهای پخته، کارها و آدم ها را به سامان می کند.
4
- حضور مؤثر اما پنهان او، محاسبات دشمن را دچار مشکل کرده و تحلیل وضعیت و پیش بینی آینده را دشوار می کند؛ برخورد دشمن بر پایه برآوردی است که از توان تو دارد و تحلیل او از رخدادها متکی بر شناسایی نیروهایی است که در محاسبات او می گنجد. حرکت امام نه در برآوردها و نه در تحلیل رخدادها به حساب نمی آید، اما آن چه در نهایت شکل می گیرد با حاصل جمع نیروهای مشهود فاصله ها دارد.
سامانه عظیم حرکت مهدوی بر پایۀ بینات، کتاب و میزان شکل گرفته (صفایی حائری، 1391) و این پایه هاست که به نگاه مشترک و اصول هم سان در عمل می انجامد. آن ها که هدف مشترکی را تعقیب کرده و بر اصول یکسانی تکیه دارند با یکدیگر هماهنگ اند، حتی اگر در یک گروه نباشند یا یکدیگر را نشناسند. این سامانه خودبسندگی و پویایی کافی را داراست و آن جا که گرفتار کندی یا انحراف می شود دخالت هایی کوچک اما دقیق و ظریف می تواند آن را بسامان کند.
برای بر پا کردن حرکت های بزرگ، ساز و برگ چندانی نیاز نیست، اگر که از ظرفیت ها و قابلیت ها و همچنین از ضعف ها و غفلت ها با خبر باشی. گاه تذکری بجا، خیزشی بزرگ را به دنبال می آورد و یک اطلاع کوچک، منحرفی را رسوا کرده و انحرافی را مانع می شود.
شکستن توطئه های بزرگ نیز به عِدّه و عُدّه چندانی نیاز ندارد، اگر از اختلافات پنهان و اسرار مهم با خبر باشی و در زمان و مکان مناسب آن را به کار گیری.
نتیجه
حجت غایب تمامی مسئولیت های حجت های الهی را بر عهده دارد. او امام است و راهبر، اما باید ناشناخته بماند. تداوم و توسعه حرکت شیعی و رهانیدن آن از معضلات درونی و مصائب بیرونی همچنان در گروی حمایت و دخالت اوست. او ناشناخته است و این ناشناختگی صرفاً محدودیت زا نیست. او می تواند در معرکه ها بدون ایجاد حساسیت وارد شود، سخن بگوید و اثر بگذارد، حضور مؤثر اما پنهان محاسبه های دشمن را دچار اختلال می کند. این حضور، محاسبات و تدبیرهای دشمن را دچار مشکل کرده و تحلیل وضعیت و پیش بینی آینده را دشوار می کند، در حالی که ردّی از او برجای نمی ماند.
منابع
_
استیفن پی، رابینز و دی سنزو دیوید ای، مبانی مدیریت، ترجمه: سید محمد اعرابی، محمدعلی حمیدرفیعی، بهروز اسراری رشاد، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی، 1392ش.
_
استیفن پی، رابینز، رفتار سازمانی (ج2)، ترجمه: علی پارساییان و سید محمد اعرابی، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی، چاپ چهارم، 1381ش.
_
امام عسکری، حسن بن علی، التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری، تحقیق: مدرسه امام مهدی، قم، مدرسه امام مهدی، 1409ق.
_
جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1382ش.
_
حرانی (ابن شعبه)، حسن بن علی، تحف العقول، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1363ش.
_
حسین، جاسم محمد، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه: سید محمدتقی آیت اللّهی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1385ش.
_
خصیبی، حسین بن حمدان، الهدایة الکبری، بیروت، مؤسسة البلاغ، 1419ق.
_
رضاییان، علی، مبانی سازمان و مدیریت، تهران، انتشارات سمت، چاپ دوازدهم، 1387ش.
_
سید جوادین، سیدرضا، مروری جامع بر مفاهیم اساسی: نظریه های مدیریت و سازمان (ج1)، تهران، نگاه دانش، چاپ دوم، 1388ش.
_
صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الامالی، تهران، انتشارات کتابچی، 1376ش.
کتاب من لا یحضره الفقیه، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
_
صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، تحقیق: محسن کوچه باغی، قم: مکتبة آیة الله نجفی مرعشی، 1404ق.
_
صفایی حائری، علی، درس هایی از انقلاب: انتظار، قم، انتشارات لیلة القدر، 1391ش.
_
مسئولیت و سازندگی، قم، انتشارات لیلة القدر، 1392ش.
_
طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تحقیق: محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، 1403ق.
_
طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، تحقیق: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الاسلامیة، 1411ق.
_
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، تصحیح: سیدهاشم رسولی محلاتی، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
_
غنوی، امیر، «جایگاه، اهداف و اصول حرکت امام»، فصل نامه مشرق موعود، ش20، قم، مؤسسه آینده روشن، زمستان 1390ش.
_
کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال (با تعلیقات استرآبادی)، قم، مؤسسة آل البیت، 1363ش.
_
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
_
مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق: مؤسسة آل البیت، قم، کنگره هزارۀ شیخ مفید، 1413ق.
_
نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، 1397ق.
_ Lieberson, Stanley, and James F. O'Connor; Leadership and Organizational Performance: A Study of Large Corporations; American sociological review, 1972.
_ Lian, Lee Kim, and Low Guan Tui; Effects of Individual Characteristics and Organizational Context on Superiors'use of Conflict Styles and Subordinates' Satisfaction with Supervision; Asian Academy of Management Journal 13, no. 1, 2008.
_ Stogdill, Ralph M.; Personal Factors Associated with Leadership: A Survey of the Literature; The Journal of psychology 25, no. 1, 1948.
_ Ayman, Roya, Martin M. Chemers, and Fred Fiedler; The Contingency Model of Leadership Effectiveness: Its Levels of Analysis; The Leadership Quarterly 6, no. 2, 1995.
_ Antonakis, John, and Leanne Atwater; Leader Distance: A Review and a Proposed Theory; The Leadership Quarterly 13, no, 6, 2002.
_ Gordon, Gil E., and Ned Rosen; Critical Factors in Leadership Succession; Organizational Behavior and Human Performance 27, no. 2, 1981.
_ Neufeld, Derrick J., Zeying Wan, and Yulin Fang; Remote Leadership, Communication Effectiveness and Leader Performance; Group Decision and Negotiation 19, no. 3, 2010.
_ Avolio, Bruce J., and Surinder S. Kahai; Adding the “E” to E-Leadership: How it May Impact Your Leadership; Organizational Dynamics 31, no.4, 2003.

 

آدرس مطلب: http://www.ayandehroshan.com/vdcbuzbwprhbf.iur.html

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه ‏السلام :اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ يَشُبُّ نيرانَ اللَّجاجِ

زياده‏ روى در سرزنش كردن، آتش لجاجت را شعله‏ ور مى ‏سازد.

تحف العقول ، حدیث ۸۴