Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226979
تاریخ انتشار : 25 آذر 1396 7:0
تعداد مشاهدات : 374

تجربه ی عقل گرایی و نقل گرایی میان ابوحاتم رازی و زکریای رازی

یكی از طولانی ترین كنكاش های نظری در حوزه دین، مباحثات چند جانبه در تفسیر و تحلیل و اثبات قضایای دینی و روش هایی است كه در این باره به كار می رود. نخستین نوع آن مجادله میان ملحدین و متدینین است كه در حوزه اصول دین به ویژه اثبات خدا، و در مرحله بعد در اثبات نبوت و شریعت مطرح می شود. تاریخ این گفتگوها به خود قرآن بازمی گردد، اما بعدها در مسیرهای مختلف ادامه می یابد. نمونه مباحثات با زرتشتیان و مسیحیان از همان قرن اول و به خصوص دوم آشكار و موجود است، اما به صورت نوعی الحاد فلسفی كه میراث یونان است پدید می آید كه به خصوص در انكار اصل نبوت، یعنی بطلان شرایع آسمانی اصرار می ورزد. بنابراین بخشی از مباحث مربوط به كنكاش در حوزه های نظری دین، به مباحثه میان متدینین و ملحدین بازمی گردد كه میراث علمی آن هم برجای مانده است

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


تجربه ی عقل گرایی و نقل گرایی میان ابوحاتم رازی و زکریای رازی

نویسنده: رسول جعفریان
یكی از طولانی ترین كنكاش های نظری در حوزه دین، مباحثات چند جانبه در تفسیر و تحلیل و اثبات قضایای دینی و روش هایی است كه در این باره به كار می رود. نخستین نوع آن مجادله میان ملحدین و متدینین است كه در حوزه اصول دین به ویژه اثبات خدا، و در مرحله بعد در اثبات نبوت و شریعت مطرح می شود. تاریخ این گفتگوها به خود قرآن بازمی گردد، اما بعدها در مسیرهای مختلف ادامه می یابد. نمونه مباحثات با زرتشتیان و مسیحیان از همان قرن اول و به خصوص دوم آشكار و موجود است، اما به صورت نوعی الحاد فلسفی كه میراث یونان است پدید می آید كه به خصوص در انكار اصل نبوت، یعنی بطلان شرایع آسمانی اصرار می ورزد.
بنابراین بخشی از مباحث مربوط به كنكاش در حوزه های نظری دین، به مباحثه میان متدینین و ملحدین بازمی گردد كه میراث علمی آن هم برجای مانده است.
نوع دیگری از این مباحثات، میان خود افراد متدین از جناح های مختلف است. در اینجا، یكی از كهن ترین منازعات میان نقل گرایان با عقل گرایان است كه بارها، و هركدام در صورت های مختلف ظاهر می شدند و به بحث درباره مقولات دینی می پرداختند. در اینجا نیز بحث های نظری مطرح بود، جز آن كه نقل گرایان اساساً به روش های عقلی باور نداشتند و هر نوع ورود به آنها را ضایع كننده اساس دین می دانستند، این در حالی بود كه عقل گرایان دیندار بر این باور بودند كه باید از ابزار عقل برای فهم دین استفاده كرد و به علاوه برای دفاع از آن برابر ملحدین، از همین ابزار بهره برد.
این مباحثات، سبب می شد تا گفتگوهایی درباره «كاربرد عقل در دین» مطرح شده و درباره سطح توانایی عقل، راه های پی بردن به حقائق، مفهوم درست و نادرست، حوزه خرافات و معقولات و بسیاری از مسائل دیگر، مباحثی مطرح شود. كاربرد كلماتی مانند «نظر» «تقلید» «معرفت» و مانند اینها در این قبیل گفتگوها بسیار فراوان است، جز آنكه اغلب بحث ها، جز در برخی از موارد، انتظام روشنی ندارد.
از سوی دیگر، بحث «ایمان» و «عقل» و این كه چگونه این دو با یكدیگر تعامل داشته باشند، همواره یكی از دشوارترین بحث های حوزه دین بوده است. بخش عمده ای از مفاهیم دینی، جنبه ایمانی دارد، و درك «عقلی» آنها یا دشوار است و یا به ظاهر ناممكن. بنابراین عقل گرایان دیندار به زحمت می توانستند این مفاهیم را توجیه عقلانی كنند و معمولاً با این اتهام روبرو بودند كه پای استدلالیان چوبین بود.
گفتگوی فلسفی درباره دین، هم از این حیث كه دین بخش مهمی از «دانایی» جامعه مسلمانی را در اختیار خود دارد، و هم منهای دین، به دلیل طرح مبانی عقل گرایی و تقلید (یا سنت گرایی) می تواند روی نگاه معرفتی جامعه مسلمانی تأثیر بگذارد. آنچه در این بحث برای ما مهم است، همین تجربه درباره قدرت نظر و بحث و معرفت است كه از دل این گفتگوها بدست می آید و نشان می دهد جامعه ایمانی تا چه اندازه درگیر مجادلات فكری و عقلی برای اثبات عمومی ترین قضایای دینی بوده است.
نمونه ای از این مباحثات، گفتگویی است كه ابوحاتم رازی با یك فیلسوف ملحد درباره دین و معارف دینی دارد و ما در اینجا بر آن مرور می كنیم تا اهمیت عقل و نظر را از منظر یك عقل گرای ملحد با یك عقل گرای متدین دریابیم. ابوحاتم دانشمند برجسته اسماعیلی و متوفای 322 در كتاب اعلام النبوه به نبرد با ابوبكر محمد بن زكریای رازی (م313) رفته است و با نقل و نقد آرای وی كه جانبدار عقل خودبنیاد و مستقل و مطلق است، تلاش كرده است تا نگرشی كه تلفیق میان دین و ایمان باشد را اثبات كند. در مقدمه این اثر و در وصف محتوای آن آمده است: كتاب اعلام النبوة یكی از آن كتب استثنایی، نادر و بی نظیری است كه در آن دو فیلسوف، از دو نحله فكری بسیار متفاوت، بلكه متضاد، با دو جهان بینی كاملاً مختلف با هم روبرو می شوند، درباره مسائل و مباحث مختلف مابعدالطبیعی، دینی، فلسفی و غیره گفتگو می كنند، ادله یك دیگر را نقض می كنند، برای اثبات مدعای خود و ابطال دعاوی طرف دیگر ادله و براهین عقلی می آورند و آنگاه خواننده منصف را به قضاوت و داوری فرا می خوانند. (اعلام النبوه، مقدمه، ص9)
باید توجه داشته باشیم كه یك طرف ماجرا یك اسماعیلی فیلسوف قرار دارد كه شرایط یك بحث فلسفی را می داند و بنا دارد با ابزار عقل، به دفاع از دین یعنی آیینی كه بخش مهمی از آن معارف ایمانی است بپردازد. در طرف دیگر، یك فیلسوف ملحد است كه عقل گرای صرف است و به هیچ روی با مفاهیم ایمانی و آنچه آن را تقلید می داند، میانه ای ندارد. در این قبیل مباحثات، دست فیلسوف برای ادعای عقل گرایی باز و مدعی آزاد اندیشی نامحدود است؛ و در مقابل، ابوحاتم باید تلاش كند تا محدودیت های موجود بر سر راه او را هم نشان دهد.
بحث های این کتاب جذاب و در بخش های مختلف آن به دلیل این كه فاصله میان دو طرف بحث بسیار زیاد اما هر دو معتقد به روش های عقلی در بحث هستند جالب است، اما آنچه را ما در اینجا ارائه كرده ایم بخش كوتاهی از آن است كه بتواند حوزه و توانایی و جسارت بحث در حوزه مباحث عقلی را در قرن چهارم هجری نشان دهد.
ابوحاتم در فصل دوم بخش اول كتاب اعلام النبوه، حكایت گفتگوی خود را با یك فیلسوف ملحد با این پرسش آغاز می كند كه به او گفته است:
باور تو درباره قدیم های پنج گانه، با آنچه از فیلسوفان قدیم رسیده، چه نسبتی دارد؟ آیا با آنها توافق دارد یا تخالف. فیلسوف ملحد می گوید كه فلاسفه گذشته، در این باره آرای مختلفی دارند، اما من حق را به صورتی كه مو لای درز آن نمی رود، بدست آورده ام.
ابوحاتم گوید: چطور آنها با آنان فطانت، و اجتهاد نتوانسته اند به حق برسند، و تو تصور می كنی كه آنچه آنها بدان دست نیافته اند، درك كرده ای، در حالی كه آنان امامان تو هستند و تو پیرو آنان هستی. چگونه ممكن است مأموم از امام خود پیش افتد؟
فیلسوف ملحد گوید: وقتی فیلسوف جدیدی تمام همت خود را صرف «نظر» و تأمل در فلسفه كرد، نه تنها از آنچه قدما گفته اند آگاه خواهد شد، بلكه چیزهای تازه ای نیز درخواهد یافت كه آنان به آن نرسیده اند. به گفته وی «بحث» و «نظر» و «اجتهاد» سبب می شود تا معرفت فزونی یابد. (اعلام النبوه، ص11)
ابوحاتم گوید، به وی گفتم: این كه تو آرایی مخالف با آنان داشته باشید، چیزی جز شر و گمراهی و تقویت باطل نیست. این گونه نظر و اجتهاد كه به طور مداوم بر اختلاف و تناقض با آراء گذشته بینجامد، چه فایده ای دارد؟ این كه هر روز رأی تازه ای بیاید و رأی پیشین را نقض كند، چه ثمری دارد؟ چنین رویه ای نتیجه ای جز رواج فساد و از بین رفتن حق و انتظام باطل ندارد. همان طور كه تو امروز به مخالفت با پیشینیان برمی خیزی، فردای امروز هم، دیگری به مخالفت با تو برمی خیزد.
فیلسوف ملحد پاسخ می دهد، چنین رویه ای باطل و یا ضلال نیست، برای این كه همه این افراد كه نظر و اجتهاد نو دارند، مجتهد هستند. كسی كه اجتهاد می ورزد و به تأمل می نشیند، در حال طی كردن راه حق است. هر نوع تأمل فلسفی، سبب از بین رفتن كدورت این جهان و خلوص در آن می شود. هركسی كه «نظر فلسفی» داشت، ولو اندك، این كدورت را از نفس خویش كنار می زند. اگر عوام مردم كه خود را نابود كرده اند، اندكی به بحث و نظر می نشستند، حتی به مقدار اندك، این كدورت را از نفس خویش زایل می كردند.
ابوحاتم كه انگشت روی اختلاف نظرهای پیاپی ناشی از اجتهاد و نظر افراطی گذاشته و آن را نقطه ضعف مهم می داند، به فیلسوف ملحد گوید: آیا چنان كه گفتی بر این باور نبودی كه نظر كردن در فلسفه، رسیدن به حق و خروج از باطل است؟ او تأیید می كند كه آری، و ابوحاتم ادامه می دهد: اما از سوی دیگر گفتی كه «نظر در فلسفه» به اختلاف نظرهای پیاپی منجر می شود، چرا كه فلاسفه، آرای مختلفی دارند و هر كسی از آنان، رأیش خلاف رأی قبلی است. بدین ترتیب، نظر در فلسفه،، جز تقویت هلاكت به صورت روزانه و افزون بر باطل نتیجه ای ندارد.
فیلسوف ملحد گوید: من این تغییر رأی را، باطل و گمراهی نمی دانم، زیرا كسی كه به نظر و اجتهاد می پردازد، محق است، حتی اگر به نهایت آنچه باید برسد، نرسد، چرا كه نفس، صفای خویش را جز با بحث و نظر به دست نمی آورد. اعلام النبوه، ص12
توجه داشته باشیم كه حتی برای یك فیلسوف متدین، به رغم باورش به عقل و بحث و نظر، این طبیعی نیست كه مسیر فلسفه، همراه با تغییرات فراوان در معرفت هستی و مقولات مهم فلسفی باشد. چنین تغییر مداومی، در ذهنی كه عقل و ایمان را همراه دارد، قابل قبول نیست. با این حال جالب بدانیم كه معتزله هم حتی با وجود آنكه متدین بودند، اما چنان و چندان گرفتار اختلاف آراء شدند كه گردآوری همه آنچه آنان در حوزه های مختلف عقلی گفته اند، بسیار دشوار است. این رویه، شاید بتواند یك جمع نخبه عقلی و فكری را راضی نگاه دارد، برای یك جامعه ایمانی ویژگی قابل قبولی نیست. حتی ممكن است همان جامعه نخبه را هم گرفتار ناباوری و تردید كند.
ابوحاتم از فیلسوف ملحد می پرسد: درباره كسی كه هم «نظر در فلسفه» دارد و هم «معتقد به شریعت انبیاء» است چه می گویی؟ آیا با این نگاه، او نیز به نفس خویش، صفا و جلا می بخشد؟
این فیلسوف ملحد در اینجا برمی آشوبد و می گوید، چگونه كسی به این خرافات باور دارد، و بر جهل تقلید اصرار می ورزد، می تواند مدعی نظر در فلسفه باشد؟
ابوحاتم به او می گوید: تو كه مدعی بود هركسی در فلسفه نظر كند، حتی اگر در آن تبحری نداشته باشد و به مقدار اندك بنگرید، صفای نفس می یابد؟
ملحد گوید: بله گفتم و ابوحاتم گوید: در جمع شماها، كسی كه اندكی نظر در فلسفه كند و در باقی مسائل بلكه عمده آنها تقلید از سلف شما كند، آیا نام این تقلید نیست؟ كدام خرافه بالاتر از این است، چه تقلیدی از این بیشتر است، كدام جهل از این بزرگتر است؟ این چه تصفیه نفسی است؟ این چیزی است كه در سایه انكار شریعت و ورود به الحاد پدید آمده، و مصداق روشن جهالت و خرافه باوری و تقلید و اختلاف میان مردمان است.
در اینجا ملحد گوید، بحث كه به اینجا رسید باید ساكت شد. اعلام النبوه، ص13
ابوحاتم موقتاً بحث های دیگری درباره زمان و مكان با این ملحد دارد، اما باز در ص 31 به بحث از «بحث و نظر» باز می گردد.
فیلسوف ملحد می گوید: مردمان اهل شریعت انبیاء، دین خود را از روی تقلید از رؤسای خود گرفته و نظر و بحث را از اصول كنار گذاشته و از آن نهی كرده اند. اینها از رؤسای خود اخباری نقل كرده اند كه توصیه به ترك «نظر» در دیانت كرده و گفته شده است، هركس مخالف اخبار باشد، كافر خواهد بود. اینها از اسلاف خویش روایت كرده اند كه جدل و مراء در دین، كفر است، هر كسی دینش را بر قیاس عرضه كند، روزگار همیشه در اشتباه خواهد بود. تفكر در خدا نكنید، و در خلق خدا تفكر كنید. بر شما باد پرهیز از تعمق، هركس از پیشینیان كه تعمق كرد، هلاكت یافت و مانند این روایات.
فیلسوف ملحد كه نقل گرایان را هدف قرار داده است گوید: اگر از این افراد، دلیلی بر صحت دعوای خود طلب كنید، برمی آشوبند و خون او را هدر می دانند و به هر روی، حق را دفن كرده و به بدترین صورت كتمان می كنند. اعلام النبوه، ص31
فیلسوف ملحد ادامه می دهد كه این رفتار ناشی از انسی است كه اینها به مرور ایام به مذهب خویش دارند، به ریش های بلندی كه صدرنشینان مجالس ایشان دارند دلخوش كرده اند، اكاذیب و خرافات به عنوان حدثنا فلان و بهمان گویند و اخبار متناقض روایت می كنند، و روایاتی كه یكی در جبر است و دیگری در اختیار و برخی در تشبیه، عرضه می كنند.
ابوحاتم گوید كه اینها مطالبی است كه این ملحد گوید و ما نباید كتاب را با نقل آنها طولانی كنیم و سپس با آوردن بند بند مطالب آن فیلسوف ملحد به پاسخ گویی می پردازد.
از جمله درباره این كه مردمان شریعت دار، دین را به تقلید از رؤسای خود گرفته اند، می گوید: خود این مدعیان فلسفه، نیز به تقلید برای پیروانشان باور دارند و به آنان اجازه می دهند در آنچه عقولشان به عمق آن نمی رسد، تقلید از رؤسایشان كنند. آیا همین مقدار تقلید به معنای رخصت دادن در اصل تقلید نیست؟ در این صورت، چطور برای پیروان آنان تقلید رواست، اما برای شریعت مداران روا نیست؟
این جواب نقضی است، و اما به نظر ابوحاتم، پاسخ حلی و اصلی این است كه «اهل حق و عدل» كه مقصودش عقل گرایان متدین است، تقلید در اصول را اجازه نمی دهند و مقصودشان از اصول، توحید و نبوت و امامت است كه تقلید در آنها روا نیست. اما پس از اثبات اینها، تقلید از «امام عالم عادل» جایز است. ابوحاتم، بر محدودیت دانش بشر تأكید دارد و این كه هیچ بشری نمی تواند به نهایت دانایی و علم برسد، بنابراین اگر تقلید نباشد، و مردم موظف باشند كه در هر چیزی خودشان تا نهایت بروند، این نوعی تكلیف مالایطاق است. اعلام النبوه، ص33
ابوحاتم می گوید این ادعا كه همه شریعت مداران مخالف با «بحث و نظر» هستند، درست نیست، گرچه برخی از ضعفای از اهل ملل، به دلیل ضعف خود، منكر بحث و نظر هستند و به درستی آن باور ندارند، اما این ملحد نمی تواند این را به همه اهالی دین نسبت دهد. این را با مراجعه به قرآن می توان دریافت، آنجا كه مردم را به شنیدن اقوال مختلف و انتخاب احسن آن دعوت می كند، یا یهودیان را به «نظر» دعوت كرده می گوید كه به كلمه ای بیندیشید كه میان ما و شما به تساوی هست.
ابوحاتم نمونه های دیگری از آیاتی كه امر به «نظر و بحث» دارد را آورده تا نشان دهد، مرام، عقل گرایان از اهل شریعت، همان روش درست است، بنابراین ملحد، نباید روش ضعفای قوم را مبنای استدلال خود قرار دهد. اعلام النبوه، 35-36.
ابوحاتم، آنچه را این ملحد فیلسوف آورده بود كه اهل شرایع، حدیث دارند كه جدال در دین كفر است، با شرح معنای جدل، و تقسیم آن به جدل احسن و غیر احسن، حمل بر مواردی می داند كه كسانی در بحث به مخاصمه و منازعه برمی خیزند، نه آن كه مقصود از جدل، بحث و نظر از روی انصاف و عدل باشد. قرآن تصریح دارد كه با اهل كتاب مجادله نكنید مگر به آنچه كه احسن و بهترین است، چنان كه قرآن از «موعظه حسنه» و «مجادله احسن» دفاع كرده است. اعلام النبوه، ص37.
ابوحاتم از حدیث «تفكر درباره خدا نكنید، تفكر درباره مخلوقات او كنید» دفاع می كند، اما بر این باور است كه این حدیث اصل «نظر» را رد نكرده، بلكه بر این پایه است كه حواس، محیط به خدا نیست، برای همین نهی از تفكر درباره خدا شده است، اما به عكس، توصیه به تفكر درباره مخلوقات خداوند شده است. وی چندین آیه را كه توصیه به تفكر در آسمان و زمین دارد، به عنوان موید خود نقل می كند. [اعلام النبوه، ص38-39]. بدین ترتیب، آنچه از آن نهی شده، تفكر در ذات الهی است نه آنچنان كه این ملحد برداشت كرده، اصل بحث و نظر و تفكر و استدلال.
فیلسوف ملحد، به اختلاف روایات اهالی دین درباره جبر و اختیار استناد كرده و این كه آنچه این جماعت دارند، پر از اختلاف و تناقض است. ابوحاتم می كوشد نشان دهد كه آنچه اهل حق و عدل باور دارند، و آن عقیده به اختیار است، همان درست است. وی می پذیرد احادیثی در اثبات قدر و احادیثی در نفی آن هست و هر هم درست است و این تعارض به خاطر زاویه بحث در هر یك از دو طرف این رأی است.
به هر روی، به نظر وی «اهل حق و عدل» با پیروی از «صادقین از آل رسول» راه درست را كه نفی قدر و جبر است را انتخاب كرده اند. سپس روایتی هم از امام صادق (علیه السلام) آورده است. اعلام النبوه، ص42.
به نظر ابوحاتم، روایتی كه قدر را سرّ الهی می خواند و از اهالی دین می خواهد كه كسی درباره آن تفكر نكند، به دلیل این می داند كه بحث از قدر بسیار دشوار است و بسیاری با ورود به آن گمراه می شوند. درواقع، نجات از این معركه، تنها به پیروی از سخن امام یا هما صادقین از آل رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) است.
سخن دیگر این ملحد فیلسوف این بود كه اهالی دین نهی از تعمق در دین می كنند و این روایت شده كه پیشینیان شما به خاطر تعمق هلاك شدند. ابوحاتم بر این باور است كه تعمق در اینجا به معنا «نظر» نیست بلكه نهی از تعمق، به معنای نهی از غلو و افراط و پیروی از قصد و اعتدال است. كسی كه زیاد در دین تعمق می كند، همان مجتهدی است كه بیش از خداوند برای مردم تكلیف می دهد، درست آن گونه كه خوارج می كنند. اعلام النبوه، ص43.
مستند وی روایتی است از امام علی (علیه السلام) كه غلو چهار گونه است و یكی از آنها همان تعمق است. چنان كه از سید حمیری هم نقل شده است كه به شیعیان گفت: «أنتم قلیل من كثیر، فاقصدوا و ذروا التّعمق و احذروا ان تمرقوا.» شما اقلیتی در میان اكثریت هستید، میانه روی كنید و از تعمق دوری كنید از این كه از دین خارج شوید، پرهیز نمایید.
نمونه ای دیگر از تعمق یا به عبارتی كاربرد تعمق در روایات، همان رفتار نصارا است كه به افراط روی به رهبانیت آورده اند. این نوعی از همان تعمق نهی شده در دین است. به نظر ابوحاتم، این فیلسوف ملحد، معنای تعمق را درنیافته و لذا آن خبر را هم كه فرمود: «پیشینیان به خاطر تعمق هلاك شدند» درنیافته است. اعلام النبوه، ص45-46
ابوحاتم در پایان این بحث می گوید، شاید كسانی به ما اشكال كنند كه با استناد به آیات قرآن، پاسخ یك ملحد را داده ایم و چنین چیزی از نقطه نظر استدلال نادرست است. ابوحاتم در پاسخ می گوید هدف این بود تا به این ملحد نشان دهیم كه معنای درست این اخبار چیست نه آن كه خواستیم از قرآن به عنوان یك دلیل استفاده كنیم.
منبع مقاله :
جعفریان، رسول، (1393)، مقالاتی درباره مفهوم علم در تمدن اسلامی، تهران، نشر علم، چاپ اول.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام على عليه ‏السلام :اَلاِْفْراطُ فِى الْمَلامَةِ يَشُبُّ نيرانَ اللَّجاجِ

زياده‏ روى در سرزنش كردن، آتش لجاجت را شعله‏ ور مى ‏سازد.

تحف العقول ، حدیث ۸۴