Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 226978
تاریخ انتشار : 19 آذر 1396 17:0
تعداد مشاهدات : 281

اصاله الوجود و مسئله شر

مسئله شر یکی از مهم ترین مسائل فلسفی و الهیاتی از دیر زمان بوده است. باور به خدا و واقعیت شر پارادوکس هایی را به ذهن متبادر می کند که هر فرد معتقد به خدای ادیان توحیدی باید به گونه ای بتواند در رفع این گونه پارادوکس ها موفق گردد. ذکر شده است اولین بار اپیکور (141 تا 270 قبل از میلاد) این مسئله را در قالبی منطقی مطرح کرده است: «آیا خداوند می خواهد از شرور جلوگیری کند ولی نمی تواند؟ پس ناتوان است. آیا او می تواند اما نمی خواهد؟ پس بدخواه است. آیا او هم می خواهد و هم می تواند پس این شرور از کجا آمده اند؟» در دوران معاصر رویکرد به مسئله تغییر کرده است و بجای انکار برخی صفات خداوند، اصل وجود او به علت شرور موجود در عالم مورد انکار قرار گرفته است. جی. ال. مکی مشهورترین صورت های استدلال بر نفی خدا را ارائه نموده است.

انتشار این مقاله به منزله تایید همه یا بخشی از آن نمی باشد و مسئولیت محتوای  آن به عهده نویسنده محترم می باشد .

کاربران محترم می توانند نظرات خود را در پایان هر مقاله ، با نام حقیقی یا مستعار مطرح نمایند . بدیهی است که نظرات و پیامهایی که نافی قانون و ادب نباشد و حاوی تهمت و توهین و هتک حرمت شخصیت های حقوقی و حقیقی نیستند پس از بررسی منتشر خواهند شد.  


اصاله الوجود و مسئله شر

نویسنده: حمیدرضا آیت اللهی

مسئله شر یکی از مهم ترین مسائل فلسفی و الهیاتی از دیر زمان بوده است. باور به خدا و واقعیت شر پارادوکس هایی را به ذهن متبادر می کند که هر فرد معتقد به خدای ادیان توحیدی باید به گونه ای بتواند در رفع این گونه پارادوکس ها موفق گردد.
ذکر شده است اولین بار اپیکور (141 تا 270 قبل از میلاد) این مسئله را در قالبی منطقی مطرح کرده است:
«آیا خداوند می خواهد از شرور جلوگیری کند ولی نمی تواند؟ پس ناتوان است. آیا او می تواند اما نمی خواهد؟ پس بدخواه است. آیا او هم می خواهد و هم می تواند پس این شرور از کجا آمده اند؟» (Pojman, 1987, p.151)
در دوران معاصر رویکرد به مسئله تغییر کرده است و بجای انکار برخی صفات خداوند، اصل وجود او به علت شرور موجود در عالم مورد انکار قرار گرفته است. جی. ال. مکی مشهورترین صورت های استدلال بر نفی خدا را ارائه نموده است. (Mackie, 1982)
از آنجا که مسیحیت نگاه ویژه ای به «عشق خداوند به بندگانش» دارد موضوع شرور عالم در فلسفه و الهیات غربی اهمیت بسیاری یافته است. به طوری که نمی توان هیچ فیلسوف دین با الهیدانی را یافت که در این باره نظر خاصی مطرح نکرده باشد. آموزه های کلیسایی معتقد است اگر کسی عبایت را گرفت قبایت را هم به او ببخش یعنی هیچ گونه عکس العمل بازدارنده که طبیعتاً خشونت در آن باشد انجام نده. این گونه آموزه ها هرگونه رفتار بازدارنده و تحکم آمیزی را از خداوند منتفی می داند. حال با این نگاه چگونه می توان از خداوند انتظار داشت که او با اراده اش در عالم این همه رنج ها و بلاهای بیشمار را ایجاد کند؟ در حالی که اگر آموزه های اسلامی خداوند را رحمن و رحیم می شناساند ولی در عین حال برای او جباریت نیز در قبال ستم گران قائل است. اما به این معنا نیست که مسئله شر در تفکر اسلامی منتفی دانسته شود بلکه وجه دیگری از آن بروز کرده است. موضوع شرور در بحث عدل الهی موضوع محوری در اندیشه اسلامی بوده است.
در این نوشتار در نظر است این مسئله و راه حل آن در تفکر غرب مورد توجه قرار گیرد و سپس پاسخ به آن در پرتو مبانی فلسفی ملاصدرا یعنی اصالت وجود بررسی شود.
در تفکر غربی این مسئله چنان مهم بوده است که بعضی نظریات مهم فلسفی جدید برای حل این مشکل مطرح شده اند. مثلاً می توان از فلسفه پویشی وایتهد و الهیدانان پیرو او یعنی الهیدانان پویشی نام برد که نوع نگاه دیگری را به عالم و نقش خداوند در عالم مطرح کردند. الهیات پویشی سعی می کند آموزه قدرت مطلق خداوند را کنار بگذارد تا در قبال اشکال پاسخی ارائه کند که از پارادکس مطرح شده نجات یابد. در این نوع نگرش، قدرت خدا قدرتی اجبار کننده نیست بلکه فقط جنبه ترغیبی دارد؛ در نتیجه شرور فعل خداوند قلمداد نمی شوند.
در دوره جدید این مسئله به وسیله دیوید هیوم (1776-1711) مطرح شد. او در کتاب گفتارهایی درباره ی دین طبیعی از زبان فیلو بیان می کند که واقعیت شر و میزان انبوه آن باعث می شود که وجود الوهیت نیز در هاله ای از ابهام قرار بگیرد. به نظر او می توان نشان داد که میزان شرور در عالم بیشتر از خوبی های موجود در آن است، در نتیجه بسیار دشوار است کسی بتواند قضایای سه گانه اپیکور را بدون گرفتاری در تعارض با هم سازگار بداند.
گوتفرید ویلهلم لایبنیتس (1716-1647) سعی کرد که عدالت خداوند را به طور کامل مورد بررسی قرار دهد او در کتاب خود عدل الهی استدلال می آورد که واقعیت شر به هیچ عنوان باعث رد خداباوری نمی شود و سعی می کند به گونه ای به ایرادهای هیوم بدین گونه پاسخ دهد که خداوند به این دلیل وجود شرور را مجاز دانست تا خوبی بزرگ تری تحقق پیدا کند. هبوط آدم، "گناهی مبارک" بود زیرا که منجر به تجسد پسر خدا و قرار گرفتن انسان در سرنوشتی والاتر گردید.
با بازپروری پارادکس در دوران معاصر این ایراد در قالب برهانی بر رد وجود خداوند خود را نشان داد. این موضوع در قالب چند قضیه ذیل بازگو گردید و سعی شد قالبی منطقی به آن داده شود:
1
-خداوند قادر مطلق و عالم مطلق است.
2
-خداوند خیرخواه مطلق است.
3
-شر وجود دارد.
4
-اگر خدا هم قادر مطلق، هم عالم مطلق و هم خیرخواه مطلق باشد نباید در جهان شر (یا شر غیرضروری) وجود داشته باشد.
5
-ولی شر (یا شر غیرضروری) در عالم وجود دارد.
6
-بنابراین خدا وجود ندارد.
مهم ترین دفاع خداباورانه در موضوع شر «دفاع مبتنی بر اختیار» است که سابقه آن به زمان اگوستین (430-354) می رسد. تبیین جدید از دفاع مبتنی بر اختیار در آثار جان هیک، الوین پلانتینگا و ریچارد سوین برن مطرح شده است. آنها قضیه چهارمی به پارادوکس اپیکور اضافه کردند تا نشان دهند قضایای 3-1 به یکدیگر سازگار هستند و بین آنها تناقضی وجود ندارد. این قضیه در قالب قضیه ذیل قابل طرح است:
7
-از لحاظ منطقی غیرممکن است که خداوند مخلوقاتی مختار بیافریند در عین حال تضمین نماید که آن ها هرگز مرتکب شر نشوند.
از آنجا که آفرینش مخلوقاتی مختار که آزادانه مسئول باشند امری پسندیده است لذا تضمینی وجود ندارد که آن ها مرتکب شر نشوند. موافقان دفاع مبتنی بر اختیار مدعی هستند که شر اخلاقی ناشی از آزادی اراده انسان است. اما خداباوری چه پاسخی برای شر طبیعی دارد؟ فیلسوفان دین دو نوع شر را از هم متمایز نموده اند: شر اخلاقی که برخاسته از افعال آدمیانی است که در ارتکاب آن مسئولیت اخلاقی دارند و شرور طبیعی که همه چیزهائی را دربر می گیرد که در طبیعت رخ می دهد مانند طوفان ها، تندبادها، زمین لرزه ها، آتشفشان ها و ناخوشی های طبیعی و مانند آن ها که باعث رنج هایی برای انسان ها می گردد.
دو راه حل مختلف در مسئله شرور طبیعی در فسلفه دین معاصر ارائه شده است: اولین راه پیشنهادی از سوی الوین پلانتینگاست که شرور طبیعی را به شیطان و عوامل او نسبت می دهد. دومین راه حل که به وسیله سوئین برن مطرح شده این است که شرور طبیعی جزو طبیعت و ذات چیزهاست و نتیجه ی ترکیب قوانین قطعی فیزیک است که لازمه سازگاری در عالم است و همچنین ناشی از مسئولیتی است که به انسان داده شده است تا مختارانه عمل کند.

پاسخ ملاصدرا به مسئله شرور

هرچه اصالت وجود دیدگاه ما را در مورد واقعیت جهان و مسئله شر به طور اساسی تغییر می دهد. اما خود ملاصدرا در دو قسمت از کتابش «اسفار» در مورد عدل الهی و خیرخواه بودن خداوند بحث کرده است. در جلد هفتم بیشترین تأکید ملاصدرا کلامی است و تقریباً همان گونه استدلالهایی را مطرح می کند که مدافعان دینی پیش از او معمولاً پیموده اند. اولین استدلال به شرح ذیل ارائه شده است:
1
-خداوند فقط علت تامه هر ذات محدود موجود است (و نه غیر آن)
2
-شر هویتی وجودی ندارد و آن را باید به عدم نسبت داد.
3
-در نتیجه خداوند علت بوجود آمدن شرور (که عدمی هستند) نیست.
راه حل دوم او به شکل ذیل قابل عرضه است:
1
-شر هویت ذاتی ندارد بلکه شرور از عوارض امور خیر هستند، یعنی مانع ذات یا شیئ دیگر می شوند. شرور علت صوری امور دیگر نیستند، در نتیجه شرور نسبی هستند.
2
-خداوند علت مستقیم شرور نیست. نقص های متافیزیکی به عنوان لوازم صنع الهی می توانند اتفاق افتند.
3
-شرور اخلاقی که موثر در عملکرد طبیعی انسان است در اختیار انسان (که امر خیری است) ریشه دارد. این مخلوفات هستند که مرتکب شرور می شوند.
4
-مقدار شرور در عالم کمتر از خیرهای موجود در عالم است.
5
-اگر هویت ذاتی انسان را (اختیار) از او بگیریم او دیگر انسان نخواهد بود.
6
-هویت ذاتی انسان نمی تواند به اندازه ی کاهش یابد که او عقلا و اخلاقاً مسئول افعال خود نباشد.
7
-لطف و عنایت خداوند انسان را توانا ساخته است تا بر هرگونه اراده شری در خود غلبه کند و افعال بدی انجام ندهد.
8
-انسان به علت محدودیت وجودی، امکان ارتکاب شرور را دارد. فساد و تباهی انسان ممکن است چرا که او موجودی فناپذیر است. فقط خداوند است که فناناپذیر است.
بنظر می رسد این نوع جواب یک راه حل با نگرش اصالت ماهیتی باشد که با تفکر غالب فلسفی او تفاوت دارد. او در جلد دوم کتاب «اسفار» نظر دیگری را درباره شر مطرح می کند. این جواب صریحاً برخاسته از اصالت وجود است.
توضیح اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت را به کتابهای زیادی که در این راه نوشته شده است ارجاع داده می شود. فقط توضیح مختصری از آن به شرح ذیل داده می شود.
فیلسوفان قبل از ملاصدرا اظهار می داشتند که در واقعیت اصالت با ماهیت است. در نظر اولیه هم چنین به نظر می آید که واقعیت را ماهیت اشیاء پر کرده است؛ و ذهن با ملاحظه واقعیت اشیاء از ویژگی خاصی که در آنها وجود دارد مفهومی بنام وجود را از آنها انتزاع می کند. در نتیجه وجود یک مفهوم ذهنی است که از واقعیت هایی بنام ماهیات آن را بدست آورده ایم.
اما ملاصدرا در تدفیق عمیق خود توجه نمود که واقعاً ما از وجود چه چیزی را می فهمیم؟ وجود یعنی هستی داشتن و در عالم هستی بودن. آیا می توان گفت این هستی ها در خارج نیستند و هستی را باید در ذهن فهمید؟ او توجه نمود که آنچه که واقعیت را پر کرده است این هستی ها هستند، پس ماهیت چه وجهی پیدا می کند؟ او توجه نمود که ما از حدود وجودی که هستومندها دارند چیزی را بنام ماهیت از واقعیت ها در ذهن استنباط می کنیم. پس آنچه بنیاد واقعیت را تشکیل می دهد هستی است که از آن به اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت تغییر می کنند.
حال در نظر است که مسئله شر را در پرتو این بصیرت فلسفی یعنی اصالت وجود بررسی کنیم. اگر ما شررو عالم را واکاوی کنیم می بینیم که شرور از نقصان ها و تفاوت ها برمی خیزد. برخی از افراد با هوش تر از دیگرانند، بعضی چشم دارند که در حالی که بعضی ندارند و از این قبیل موارد. آیا این امکان برای خداوند وجود نداشته است که به همه انسان ها نعمت های یکسان بدهد؟ او انسان را به گونه ای خلق کرده که همواره از محدودیت هایی در زندگیش رنج می برد. او که قدرت مطلق است آیا نمی تواند به هر شخصی هر آنچه را که مورد نیازش است اعطا کند تا از کمبودهایش رنج نبرد؟ اگر شخصی آرزو کند که کاش شرایط بهتری می داشت تا دچار شرهایی که با آن ها مواجه است نمی شد آیا نمی تواند بخواهد خداوند با قدرت مطلقش به او این امکان را می داد؟ آیا مجاز نبود از خدا شکایت کند که چرا بین او و دیگران تفاوت قائل شده است؟ چنانچه با اصالت ماهیت به این مسئله نگاه کنیم شاید بتووان به گونه ای این سوال را موجه دانست. زیرا خدا می تواند کمال بیشتری را از این گونه که هست به ماهیت او اعطا کند.
طبق اصالت وجود خداوند فقط وجود را افاضه می کند و از محدودیت های وجود یک ماهیت شکل می گیرد. این گونه نبوده است که ابتدا چیزهایی با محدودیت های متفاوت باشند سپس خداوند به آنها وجود را داده باشد. قبلاً اصلاً چیزی نبوده که خداوند بخواهد به آن وجود را بدهد. چیز بودن اشیاء پس از وجود آنها محقق می شود. تفاوت اشیاء لازمه ی محدویت های وجودی است که از کثرت داشتن اشیاء در جهان ما برمی خیزد. از آنجا که انسان موجودی است که الزاماً در جهان مادی تحقق می یابد و جهان ماده باید الزاماً دارای کثرت باشد، بنابراین باید وجودهای متفاوتی باشند که ماهیت آنها را حدود وجودات آنها مفهوم شده و نسبت به هم متفاوت و متمایز خواهند بود.
همه ما شنیده ایم که برخی آرزو می کنند که ای کاش شرایط بهتری می داشتند یا جای فرد دیگری می بودند و یا پدر و مادر دیگری داشتند. بیائید بررسی کنیم و ببینیم آیا این امر ممکن است یا خیر. برای مثال، سعید آرزو دارد که به جای پدرش A و مادرش B که ثروتمند و باهوش و زیبا نیستند اشخاص دیگری مانند A" و B" که پدر و مادر محسن هستند می بودند چرا که پدر و مادر محسن هم ثروتمند و هم باهوش و هم زیبا هستند. سعید فکر می کند اگر A" و B" پدر و مادرش بودند او زندگی بهتری می داشت. اگر او به این قضیه توجه کند متوجه خواهد شد که این جمله بی معنی است، زیرا اگر پدر و مادر او اشخاص دیگری بودند او دیگر سعید نبود. سعید شخصی است که پدر و مادرش B و A هستند و اگر B" و A" پدر و مادر شخصی باشند آن شخص دیگر سعید نخواهد بود که آرزوی این چنینی داشته باشد. در واقع این شخص محسن است که وجودی با این مشخصات دارد. سعید چیزی می خواهد که لازمه آن این است که B و A پدر و مادرش باشند (چون سعید بودن یعنی این)، و در عین حال B و A را به عنوان پدر و مادر خود نداشته باشد که این نامعقول است و تناقض پیش می آید.
حال آیا برای خداوند محال نیست که انسان هایی را بیافریند که به دلیل کثرت در جهان مادی باید با هم تفاوت داشته باشند و در عین حال با دیگران هیچ گونه تفاوتی نداشته باشند؟ خداوند وجودی را در جهان مادی بخشیده که باید دارای کثرت بوده و وجود محدود همراه با محدودیت های مختلفی باشند. پس از این اعطای وجود است که مفهوم شخص از آن حاصل می شود. این برداشت ذهن ماست که واقعیت هر یک از ما را در یک قالب خاص به ذهن می آورد. «ما» بودن در ابتدا وجود نداشته تا با دادن وجودهایی در عالم هستی پدیدار گردد. ملاصدرا در جلد دوم اسفار اظهار می دارد جنبه خیر بودن اشیاء از وجود برمی خیزد و شرور ناشی از ماهیت داشتن آنها (که محل کثرت و تفاوت است) می باشد. بنابراین هر خیری را باید به خداوند نسبت داد و هر شری را به ماهیت (که واقعیتی نیست) منتسب دانست. ماهیتی که ذاتاً جز تفاوت و تمایز و کثرت نمی تواند باشد.
منبع مقاله :
آیت اللهی، حمیدرضا؛ (1392)، سنجه هایی در دین پژوهی معاصر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

پربيننده ترين مطالب

ورود کاربر

حديث

امام علی علیه السلام : عـَلَيـْكـُمْ بـِكـِتـابِ اللّهِ، فـَاِنَّهُ الْحـَبـْلُ الْمـَتينُ وَالنُّورُ الْمُبينُ، وَالشِّفاءُ النّافِعُ وَالرِّىُّ النّاقِعُ وَالْعِصْمَةُ لِلْمُتَمَسِّكِ وَالنَّجاةُ لِلْمُتَعَلِّقِ

تمسك كنيد به كتاب خداوند، زيرا اين كتاب طنابى است محكم و نورى است آشكار و شفايى است سـودمـند، و چشمه اى است سيراب كننده، نگهبان براى كسى است كه به او تمسك جويد و نجات براى كسى است كه به آن درآويزد.

نهج البلاغه: خطبه 155، صفحه 490